(LUẬN văn THẠC sĩ) chăm sóc người bệnh tâm thần phân liệt tại bệnh viện tâm thần trung ương i

Tuy đã được Nhà nước công nhận là một trong những mục tiêu y tế quốc gia, nhưng trong hoàn cảnh nước ta hiện nay thực tế cho thấy ngành tâm thần còn gặp rất nhiều khó khăn do tính xã hội

Bộ y tế Trường đại học điều dưỡng nam định

- -

ĐÀO CễNG CHIẾN

Chăm sóc người bệnh tâm thần phân liệt

TẠI BỆNH VIỆN TÂM THẦN TW I

BÁO CÁO CHUYấN đề TỐT NGHIỆP ĐIỀU DƯỠNG CHUYấN KHOA I

Nam Định, Thỏng 09 năm 2017

Bộ y tế Trường đại học điều dưỡng nam định

- -

Chuyên đề tốt nghiệp

Chăm sóc người bệnh tâm thần phân liệt

TẠI BỆNH VIỆN TÂM THẦN TW I

Học viên: đào công chiến

Lớp: chuyên khoa i tâm thần - khóa 4 GIÁO VIấN hưỡng dẫn: TS TRƯƠNG TUẤN ANH

Nam Định, Thỏng 09 năm 2017

và nghiên cứu để tôi hoàn thành khóa luận một cách tốt nhất Tôi cũng xin cảm

ơn các tới Ban giám đốc bệnh viện và các khoa, phòng ở bệnh viện Tâm thần trung ương I đã giúp đỡ tôi trong quá trình thu thập thông tin

Cuối cùng tôi xin bày tỏ lòng cảm ơn tới gia đình và bạn bè của tôi những người đã luôn động viên, khích lệ tôi trong suốt quá trình học tập và làm khóa luận

Nam Định, ngày 15 tháng 9 năm 2017

Người làm báo cáo

Đào Công Chiến

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là báo cáo của riêng tôi Các kết quả trong khóa luận là trung thực và chưa từng được ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác

Nam Định, ngày 15 tháng 9 năm 2017

Người làm báo cáo

Đào Công Chiến

MỤC LỤC

TT Số trang

1 Lời cảm ơn

2 Lời cam đoan

3 Mục lục

4 Danh mục viết tắt

5 Đặt vấn đề 1

6 Chương 1: Tổng quan tài liệu……… 3

7 Đặc điểm lịch sử và khái niệm về bệnh TTPL 3

8 Tình hình bệnh TTPL và một số nghiên cứu trong và ngoài nước 4

9 Thế nào là tâm thần phân liệt 6

10 Người bệnh tâm thần phân liệt có những biểu hiện gì 6

11 Những rối loạn tâm thần nào nhầm lẫn với bệnh tâm thần phân liệt 8

12 Nguyên nhân bệnh Tâm thần phân liệt 11

13 Triệu chứng và phân loại bệnh tâm thần phân liệt 13

14 Tiêu chuẩn chẩn đoán 14

15 Đặc điểm tiến triển lâm sàng của bệnh 19

16 Các giai đoạn tiến triển của bệnh tâm thần phân liệt 19

17 Điều trị 25

18 Phục hồi cho người bệnh tâm thần phân liệt 30

19 Vai trò của người nhà, điều dưỡng trong chăm sóc người bệnh tâm thần

phân liệt 33

20 Phòng bệnh 34

21 Chăm sóc 34

22 Chăm sóc một bệnh nhân điển hình cụ thể tại BVTTTWI 39

23 Chương 2: Bàn luận:……… 44

24 Chương 3: Đề xuất các biện pháp cải thiện chăm sóc người bệnh TTPL tại bệnh viện tâm thần tw I:……… 46

25 Kết luận 48

26 Tài liệu tham khảo 50

ĐẶT VẤN ĐỀ

Tâm thần phân liệt (TTPL) là một bệnh loạn thần nặng, căn nguyên chưa

rõ, có khuynh hướng tiến triển mạn tính, hay tái phát Người mắc bệnh bị ảnh hưởng nghiêm trọng đến khả năng suy nghĩ, biểu lộ tình cảm và mối quan hệ với

người xung quanh Bệnh TTPL nếu không được phát hiện sớm và điều trị kịp thời sẽ dẫn đến sa sút trí tuệ, tự kỷ và mất khả năng lao động Theo thống kê của nhiều nước, tỷ lệ bệnh chiếm khoảng 0,3 - 1,5% dân số và tỷ lệ này khác nhau ở những quốc gia khác nhau.[4]

Ở Việt Nam theo kết quả khảo sát của ngành Tâm thần học Việt Nam năm (2002) trên 67.380 dân ở các vùng dân cư khác nhau cho thấy tỷ lệ bệnh TTPL

là 0,47% dân số Theo báo cáo phân loại người bệnh nội trú ICD - 10 năm 2010 của BVTT Trung ương I tổng số người bệnh điều trị nội trú là 3766 trong đó số người bệnhTTPL là 1574 chiếm 41,8% [1]

Theo thống kê của phòng Kế hoạch tổng hợp bệnh viện Tâm thần trung ương I, năm 2008 có 1420 người bệnh nhập viện trong đó người bệnh Tâm thần phân liệt là 568 chiếm 40%, năm 2014 số lượt người bệnh tâm thần phân liệt phải vào viện điều trị là 703 người, chiếm 37,1% Như vậy có thể thấy số lượt người bệnh tâm thần phân liệt vào viện điều trị chiếm tỷ lệ khá cao trong tổng số bệnh nhân vào bệnh viện Tâm thần trung ương I điều trị.[1]

Bệnh TTPL không những ảnh hưởng đến cuộc sống của người bệnh mà còn có thể là gánh nặng cho gia đình và xã hội Một số nghiên cứu đã chỉ ra rằng khi người bệnh nằm viện nếu được chăm sóc tốt người bệnh sẽ thuyên giảm nhanh và dễ dàng tái hòa nhập cộng đồng, không là gánh nặng cho gia đình và

xã hội Việc chăm sóc ở đây bao gồm cả việc sử dụng thuốc cho người bệnh và các liệu pháp cải thiện chức năng lao động cũng như chức năng tâm lý của người bệnh

Tuy đã được Nhà nước công nhận là một trong những mục tiêu y tế quốc gia, nhưng trong hoàn cảnh nước ta hiện nay thực tế cho thấy ngành tâm thần còn gặp rất nhiều khó khăn do tính xã hội hoá chưa cao, những hỗ trợ từ phía xã hội còn chưa được coi trọng thích đáng, các dịch vụ phục hồi chức năng cho người bệnh tâm thần còn chưa sẵn có, tại bệnh viện cán bộ y tế cũng chỉ có thể chăm sóc cho người bệnh về thuốc thang còn các vấn đề khác như là vệ sinh, dinh dưỡng, vận động,… thì phụ thuộc nhiều vào người nhà, tuy nhiên không phải gia đình người bệnh nào cũng có điều kiện chăm sóc người bệnh chu đáo, thậm chí họ còn bỏ mặc người bệnh nằm viện mà không quan tâm hay đến thăm

Qua theo dõi, thực tế tham gia vào quá trình chăm sóc tôi nhận thấy vấn

đề chăm sóc cho người bệnh tâm thần phân liệt cần có sự thay đổi để người bệnh

được chăm sóc tốt hơn, do đó tôi đã thực hiện chuyên đề: “Chăm sóc người

bệnh tâm thần phân liệt tại bệnh viện Tâm thần trung ương I” với mục tiêu

cụ thể như sau:

1 Mô tả thực trạng chăm sóc người bệnh tâm thần phân liệt tại bệnh viện Tâm thần tại trung ương I

2 Đề xuất các biện pháp cải thiện chăm sóc người bệnh tâm thần phân liệt tại bệnh viện Tâm thần trung ương I

CHƯƠNG I: TỔNG QUAN TÀI LIỆU

1 Đặc điểm lịch sử và khái niệm về bệnh tâm thần phân liệt:

Theo Tổ chức y tế thế giới (TCYTTG), bệnh TTPL gây ra các rối loạn đụng chạm đến các chức năng cơ bản nhất, những chức năng làm cho người bệnh có cảm giác về cá tính, tính độc đáo và tính tự điều khiển mình Theo khái niệm của các nhà nghiên cứu thì bệnh tâm thần phân liệt: Shizophrenia (tâm thần phân liệt) bắt nguồn từ chữ Hy Lạp : “Shizo” có nghĩa là chia cắt,

“Phrenia” có nghĩa là tâm thần Đặc trưng với bệnh này là sự rối loạn tính thống nhất, tính toàn vẹn của tâm thần và sự không hoà hợp giữa hoạt động tâm thần với các kích thích ngoại cảnh

Tâm thần phân liệt là một bệnh loạn thần nặng và phổ biến, căn nguyên chưa rõ, bệnh có tính chất tiến triển với những rối loạn đặc trưng về tư duy, tri giác và cảm xúc dẫn đến những rối loạn cơ bản về tâm lý và nhân cách theo kiểu phân liệt nghĩa là mất dần tính hài hòa và thống nhất giữa các hoạt động tâm lý, gây chia cắt rời rạc các mặt hoạt động tâm thần.[4]

Năm 1857 R Morel (Pháp) gọi là bệnh "mất trí sớm"

Năm 1863 K Kahlbanm và 1870 Hecker E (Đức) gọi là tâm thần thanh xuân

Năm 1893 Mangan (Pháp) gọi là hoang tưởng mãn tính

Năm 1898 E Kraepelin (Đức) thống nhất các bệnh cảnh khác nhau nói trên dưới tên gọi chung là bệnh Mất trí sớm (Dementia Praecox) thuật ngữ này

có nghĩa là bệnh phát sinh ở tuổi trẻ và nhất thiết đưa đến trí tuệ sa sút

Theo Bleuler E., nét đặc trưng nhất của bệnh TTPL gồm 4 chữ A (Rối loạn sự liên tưởng: Assocition, Rối loạn cảm xúc: Affect, tự kỉ: Autims, tính hai chiều trái ngược: Ambivalance)[13]

Anne D lại cho rằng: bản chất chung của các thể bệnh TTPL là sự phân

ly giữa các khu vực khác nhau của đời sống tinh thần và hậu quả của sự phân ly này là các biểu hiện lập dị trong đời sống hàng ngày của người bệnh.[13]

Năm 1911 D E Bleuler (Thuỵ Sĩ) - đã nghiên cứu thống nhất được các bệnh lý ấy dưới một tên gọi chung là bệnh tâm thần phân liệt và được toàn thế giới sử dụng cho đến bây giờ Như vậy tâm thần phân liệt là một bệnh loạn thần nặng có thể do nhiều nguyên nhân khác nhau gây ra, nhưng cũng có một đặc điểm lâm sàng chung là tính phân liệt biểu hiện bằng sự thiếu hoà hợp giữa hoạt động của tư duy, cảm xúc, ý chí.[13]

Trong gần một thế kỷ qua, các nhà khoa học trên toàn thế giới đã tập trung trí tuệ nghiên cứu bệnh này, vì đây là một bệnh loạn thần nặng nhất, phức tạp nhất

Nhiều thành tựu lớn đã đạt được: các nhà khoa học đã tìm ra được những quy luật hình và tiến triển các thể bệnh tâm thần phân liệt, giúp cho các thầy thuốc tâm thần trên thế giới ngày càng gần nhau hơn trong chẩn đoán, từ đó ngày càng mở rộng sự hợp tác quốc tế nhằm làm sáng tỏ nguyên nhân bệnh này Như vậy, các tác giả đều thống nhất rằng: Bệnh TTPL làm mất tính thống nhất, chia cắt các hoạt động tâm thần, bệnh có xu hướng tiến triển mãn tính, làm biến đổi nhân cách của người bệnh theo hướng thiếu hoà hợp và tự kỷ, cùn mòn cảm xúc, tác phong kỳ dị khó hiểu

2 Tình hình bệnh tâm thần phân liệt và một số nghiên cứu trong và ngoài nước:

2.1 Trên thế giới:

Tâm thần phân liệt nói riêng và rối loạn tâm thần nói chung hiện nay ngày cang gia tăng cùng với sự phát triển của nền kinh tế thị trường Nhiều công trình điều tra trên thế giới gần đây cho thấy có 30% dân số Mỹ mắc các rối loạn tâm thần, 20% bị rối loạn tâm thần ít nhất một lần trong đời, trong đó bệnh tâm thần phân liệt là 1,5% dân số (rối loạn trầm cảm 1 cực là 6%, rối loạn trầm cảm 2 cực

là 1%, nghiện rượu 13,3%, rối loạn tâm căn 3-8% Một điều tra tại Bangkok (Thái Lan) năm 2011 cho thấy tỷ lệ mắc phải trong đời của tâm thần phân liệt là 1,3%[13] tại Úc, bệnh này hiện đang ảnh hưởng đến 200.000 người và gây tổn thất về thu nhập lên đến 488 triệu USD, cộng thêm 88 triệu USD phát sinh từ chi phí cho những người chăm sóc người bệnh (Access Economics 2009)

Theo thông cáo báo chí của WHO năm 2001, trên thế giới cứ 4 người thì

có một người sẽ mắc chứng rối loạn tâm thần hoặc rối loạn thần kinh vào một thời điểm nào đó trong đời và hiện có 450 triệu người bị ảnh hưởng bởi chứng bệnh này, trong đó có 24 triệu người mắc chứng bệnh tâm thần phân liệt

Năm 1999, EJarvis đã tiến hành một điều tra thu thập thông tin về các điều kiện sinh hoạt, ông kết luận: các bệnh loạn thần liên quan phần nào đến vấn

đề chăm sóc của người nhà, những người được chăm sóc tốt ngay từ đầu sẽ mau chóng hòa nhập với cộng đồng.[14]

Nghiên cứu của Peuter (1985) đã chứng minh rằng khi các triệu chứng báo hiệu bệnh tâm thần phân liệt được phát hiện sớm, điều trị kịp thời, khẩn trương (ngoại trú tại nhà) thì chỉ có 6% người bệnh phải nhập viện lại Như vậy nếu người nhà được cung cấp đầy đủ kiến thức về bệnh và cách chăm sóc người bệnh sẽ giảm tái phát.[14]

Hai là nghiên cứu là điều dưỡng viên người Úc, Margaret và Brenda Happell, đã tiến hành nghiên cứu định tính về tác dụng của chương trình tập luyện thể chất ở 6 người được chẩn đoán là TTPL, mỗi người tham gia đều có một chương trình được thiết kế phù hợp với mình Khi kết thúc chương trình những người tham gia họ tiết lộ rằng chương trình này:

+ Đem đến cảm giác đạt được thành tựu

+ Mang lại phương pháp giúp giảm cân và tăng cường sức khỏe

+ Tạo ra tinh thần khích lệ và hỗ trợ đồng đội

+ Thúc đẩy người tham gia kết hợp hoạt động thể chất vào cuộc sống hang ngày

Như vậy nếu có liệu pháp chăm sóc lao động, hoạt động và tái thích ứng

xã hội phù hợp sẽ giúp người bệnh tái hòa nhập cộng đồng dễ dàng.[14]

Ngày 19/11/2009 – Theo kết quả một nghiên cứu quốc tế trên 17.000 bệnh nhân tâm thần phân liệt (TTPL) ở 37 quốc gia cho thấy một kết quả rất giống nhau về các triệu chứng bệnh, tình trạng sử dụng thuốc, việc làm, suy giảm tình dục và phương pháp chăm sóc tại gia đình Nghiên cứu này kéo dài trong 3 năm, với 17.384 bệnh nhân TTPL Sự giống nhau này đã gợi ý cho một quy tắc chung trên toàn thế giới cho việc sử dụng thuốc, chế độ chăm sóc đối với người bệnh TTPL.[14]

2.2 Trong nước:

Ở nước ta để có được số liệu các rối loạn tâm thần trong cả nước và xây dựng kế hoạch Bảo vệ sức khoẻ tâm thần cho nhân dân, ngành tâm thần chọn 10 bệnh tâm thần ưu tiên để tiến hành điều tra tại 8 vùng sinh thái khác nhau trên toàn quốc (2001-2003) Trên cơ sở những kết qủa thu được đã giúp cho ngành

tâm thần đề ra được các biện pháp chăm sóc, giúp đỡ, điều trị thích hợp, phòng bệnh cho các bệnh nhân có rối loạn tâm thần nặng Kết quả cho thấy: tỷ lệ mắc bệnh là 14,9% dân số; trong đó tâm thần phân liệt: 0,47% (rối lọan tâm căn: 2,6%; lạm dụng rượu và nghiện rượu: 5,3%, 2,38%; trầm cảm: 2,8%, 2,01%; chậm phát triển tâm thần: 0,63%, 1,25%; mất trí tuổi già: 0,88%, 1,03%; rối lọan hành vi của thanh thiếu niên: 0,9%, 0,15%; 0,32%; động kinh: 0,35%, 0,26%; rối loạn tâm thần sau chấn thương sọ não: 0,51%, 0,41% và nghiện ma tuý: 0,3%)

- Theo nghiên cứu của Nguyên Minh Hải tỷ lệ người bệnh TTPL uống thuốc đều tại thị trấn Vĩnh An chiếm 75%, tuy nhiên vẫn có khoảng 20,4% người bệnh uống thuốc không đều, và 4,06% NB bỏ điều trị.[2]

- Theo Đinh Quốc Thắng và Trần Hữu Bình đánh giá thực hành chăm sóc

NB TTPL ở Bình Xuyên, Vĩnh Phúc Tỷ lệ gia đình đưa người bệnh đi khám và lĩnh thuốc đều tại trạm là 91%, cho người bệnh uống thuốc cách là 90%, cho NB uống đúng liều là 85%, giúp NB hòa nhập cộng đồng chiếm tỷ lệ thấp hơn là 60% Kết quả này cho thấy cần phải chú trọng hơn rất nhiều về công tác giúp người bệnh tái hòa nhập cộng đồng,

- Theo nghiên cứu của Phạm Thanh Hải, tại huyện Long Thành, tỉnh Đồng Nai Đánh giá kiến thức của gia đình khi chăm sóc người bệnh TTPL Kết quả cho thấy cho thấy có tới 10,2 % số gia đình cho rằng điều trị bệnh TTPL chỉ cần uống thuốc một thời gian khi bị bệnh, 6,2 % không biết câu trả lời Như vậy

có thể thấy việc chăm sóc NB TTPL vẫn còn hạn chế.[2]

- Theo nghiên cứu của Đinh Thị Yến năm 2012, tại bệnh viện Tâm thần Nam Định, đánh giá kiến thức về chăm sóc cho người bệnh tâm thần phân liệt

có tới 10,4-23% người nhà không biết cách chăm sóc cho người bệnh đúng (họ

để người bệnh ăn riêng vì sợ phiền toái, ít hoặc không nói chuyên với người bệnh, để người bệnh làm việc không phù hợp với khả năng…).[2]

3 Thế nào là tâm thần phân liệt:

Tâm tân phân liệt là một bệnh loạn thần nặng tiến triến từ từ, có huynh hướng mãn tính, căn nguyên hiện hiện nay chưa rõ ràng làm cho người bệnh dần dần tách ra khỏi cuộc sống bên ngoài, thu dần vào bên trong, làm cho tình cảm khô, trở lên khô lạnh dần, khả năng làm việc học tập ngày một sút kém, có những hành vi, ý nghĩ, khó hiểu

Bệnh tâm thần phân liệt là một bệnh khá phổ biến ở hầu hết các nước trên thế giới, tỷ lệ 0,3 – 1% dân số

Bệnh thường phát ở lứa tuổi từ 18 – 40 tuổi

4 Người bệnh tâm thần phân liệt có những biểu hiện gì:

Các triệu trứng lâm sàng trong bệnh tâm thần phân liệt vô cùng phong phú, phức tạp và luôn biến đổi, biểu hiện trên tất cả các mặt hoạt động tâm thần:

4.1 Rối loạn ngôn ngữ:

Ngôn ngữ của người mắc bệnh tâm thần phân liệt, thường nghèo nàn, tối nghĩa, khó hiểu, thường gập hiện tượng lời nói bị ngắt quãng, thêm những từ lạ khi nói, dòng liên tưởng lỏng lẻo, có lúc nói nhanh, có lúc nói chậm, không nói hoặc nói liên hồi, có lúc nói một mình, nói hỗn độn, đầu gà đuôi vịt, lặp đi lặp lại

4.2 Rối loạn ý tưởng:

Thường gập hoang tưởng các loại ( hoang tưởng là những ý tưởng phán đoán không phù hợp với thực tế, nhưng bệnh nhân cho là đúng không thể giải thích thuyết phục được) thường gặp trong hoang tưởng bị truy hại, người bệnh khẳng định có một nhóm người nào đó âm mưu hại mình, nhưng đặc biệt có ý nghĩa chẩn đoán là hoang tưởng bị chi phối, hoang tưởng bị kiểm tra, người bệnh cảm thấy những cảm giác, ý nghĩ và hành vi của mình bị chi phối bởi một người nào

đó ở bên ngoài, có khi bằng các máy vô tuyến điện, tia xạ

4.3.Rối loạn tri giác:

Thường gặp ảo thanh (nghe tiến nói khi không có người xung quanh) có tiếng nói văng vẳng bên tai hoặc xuất hiện ở trong đầu, trong các bộ phận của cơ thể người bệnh Nội dung tiến nói thường bình phẩm hoặc ra lệnh cho bệnh nhân, một số người bệnh có những rối loạn cảm giác trong cơ thể là các cơ quan nội tạng hoặc cảm giác biến đổi các bộ phận trong cơ thể như cảm thấy không

có tim, phổi, chân tay dài ra

4.4 Rối loạn cảm xúc:

Những thay đổi thường xuất hiện sớm, đặc trưng là cảm xúc ngày càng cùn mòn, khô lạnh, người bệnh mất cảm tính với những người xung quanh, bàng quang lạnh nhạt với thu vui trước đây Thường gặp cảm xúc trái ngược với nội dung và lời nói và hoàn cảnh xung quanh ( đi vào đám ma thì cười, đi vào đám cưới thì khóc ) Người bệnh thường xa lánh người thân, hằn học với mọi người, đôi khi biểu hiện cảm xúc đột biến như trầm cản hoặc hưng phấn

4.5 Rối loạn hành vi tác phong:

Người bệnh tâm thần phân liệt thường xa lánh mọi người đi lanh thang không có mục đích, có người lên cơn khích động đập phá, có người có những động tác định hình lặp đi lặp lại hoặc điệu bộ nhún vai, nhếch mép đặc trưng là hiện tượng căng trương lực biểu hiện trạng thái kích động xen kẽ bất động Trong trạng thái kích động, lời nói và động tác có tính chất định hình, có những trường hợp xung động tấn công, trong trạng thái bất động, người bệnh nằm sững

sờ không nói, không ăn, chống đối, có người ban ngày nằm yên tại giường, tối lại đi lại bình thường, một số ngườ bệnh có những hành vi kỳ dị như( trời nắng nóng thì mặc áo bông, trời lạnh, rét cởi trần )

4.6 Rối loạn ý chí:

Người bệnh mất sáng kiến, mất động cơ, khả năng học tập và lao đông giảm sút, những việc trước kia làm dễ dàng, nay phải cố gắng lắm mới làm được, thói quen nghề nghiệp mất dần đến chỗ không thiết làm gì nữa Một số bệnh nhân sau nhiều năm bị bệnh đời sống ngày càng suy đồi, đi lang thang hoặc nằm lì một chỗ, không chú ý đến về sinh thân thể

4.7 Rối loạn về nhận thức:

Mặc dù có ý tưởng, hành vi của người bệnh rất không bình thường nhưng không bao giờ họ thừa nhận là sai Chính vì vậy không nhận thức được bệnh nên

họ thường từ chối việc chăm sóc điều trị

4.8 Biến đổi nhân cách:

Người bệnh tâm thân phân liệt một thời gian bị bệnh thường nhân cách biến đổi gọi là nhân cách phân liệt, đặc trưng có 2 tính cách cơ bản:

- Tính thiếu hòa hợp

- Tính tự kỷ

5 Những rối loạn tâm thần nào nhầm lẫn với bệnh tâm thần phân liệt:

5.1 Chấn đoán phân biệt bệnh tâm thần phân liệt với phản ứng trước các sang chấn tâm lý (stress):

Các stress về tâm lý có thể đóng vai trò là một nhân tố thúc đẩy sự xuất hiện của một bệnh nội sinh tiềm tàng (TTPL) song các sang trấn tâm lý cũng có thể là căn nguyên chủ yếu gây bệnh và để chẩn đoán các rối loạn dạng phạn ứng này, cần phải căn cứ vào các đặc điểm lâm sàng sau:

- Bệnh xuất hiện một sang chấn tâm thần mạnh, đột ngột, có ý nghĩa thông tin sâu sắc, vượt quá sức chịu đựng của người bệnh hoặc cũng có thể xuất hiện sau một số sang chấn không mạnh lắm xong kế tiếp nhau liên tục

- Nội dung các triệu chứng(nhất là các hoang tưởng, ảo giác ) có liên quan trực tiếp và phản ánh sâu sắc nội dung của các sàn chấn tâm lý

- Trong tiền sử đã có những lần phản ứng nhẹ trước các sang chấn hoặc có nhiều nhân tố thuận lợi( nhân cách, cơ thể, môi trường ) thúc đẩy bệnh phát sinh

- Điều trị đúng(liệu pháp tâm lý) bệnh khỏi nhanh và khỏi hoàn toàn không

để lại di chứng tâm thần

- Mặt khác, mỗi một trạng thái phản ứng bệnh lý có những sắc thái lâm sàng riêng biệt để làm chấn đoán xác định ví dụ: các rối loạn stress sau sang chấn còn

có các triệu chứng lâm sàng đặc trưng như: Sự tái diễn những giai đoạn sang chấn bằng các ( hồi ức sang chấn) Cảm giác (tê cóng) và cùn mòn cảm xúc [mất thích thú, tách khỏi mọi người và môi trường xung quang ] Né tránh các hoạt động và hoàn cảnh gợi lại sang chấn Các rối loạn thần kinh tự trị, rối loạn khí sắc, lo âu, hoảng sự, trầm cảm, rối loạn hành vi xuất hiện vài tuần đến 6 tháng sau sang chấn

5.2 Phân biệt tâm thần phân liệt với các rối loạn cảm xúc:

Trong bệnh tâm thần phân liệt cũng có thể có các loạn cảm xúc, các hội chứng nay dù là hưng cảm hay trầm cảm xong nhiều khi khá rõ rệt trong bệnh cảnh lâm sàng và tồn tại như là những rối loạn tâm thần cơ bản trong tiến triển của bệnh Do vậy việc chẩn đoán phân biệt tâm thần phân liệt và các rối loạn cảm xúc nội sinh nhiều khi rất khó và phải căn cứ vào các đặc trưng sau đây (của các rối loạn cảm xúc)

- Các rối loạn cảm xúc xuất hiện một cách tự phát, từng thời điểm chiếm ưu thế rõ rệt trong bệnh cảnh lâm sàng

- Thời gian tồn tại các hội chứng cảm xúc có thể kéo dài, song vẫn có giới hạn rõ rệt ( 3 tháng đến 6 tháng) đó gọi là các cơn, các giai đoạn

- Các rối loạn cảm xúc phải xuất hiện trước các triệu chứng loạn thần khác

- Các triệu trứng loạn thần ( hoang tưởng, ảo giác ) là thứ phát và có nội dung phù hợp với khí sắc nền tảng của quá trình bệnh lý

- Khi cảm xúc ổn định thì các triệu chứng loạn thần cũng thuyên giảm hoặc mất đi

- Không đưa đến các di tật tâm thần mặc dù bị tái phát nhiều lần giữa các chu

kỳ trạng thái hoạt động tâm thần gần như tở lại bình thường Thời kỳ thoái triển này có thể từ vài tháng đến vài năm

- Trong tiền sử đã có những cơn rối loạn cảm xúc hoặc rối loạn khí sắc rõ rệt Các rối loạn cảm xúc thường gặp: Hưng cảm của các triệu chứng loạn thần, giai đoạn trầm cảm nặng có các triệu chứng loạn thần

5.3 Phân biệt tâm thân phân liệt với loạn thần thực thể:

Những trường hợp mà căn nguyên của loạn thần là những hậu quả của các bệnh nội khoa, nội tiết, nhiễm khuẩn, nhiễm độc và các quá trình tổn thương thực thể khác ở trong cũng như ở ngoài não, việc thăm khám cơ thể toàn diện cả

về lâm sàng và cận lâm sàng giúp phát hiện được sớm, điều trị kịp thời các bệnh

lý chính nằm bên dưới, trách được các biến chứng của bệnh cơ thể tử vong Về mặt lâm sàng tâm thần các biểu hiện sau đây là các gợi ý chẩn đoán loạn thần thực tổn

- Bệnh cảnh loạn thần xuất hiện nhất thời, liên quan trực tiếp và phu thuộc vào tiến triển các triệu chứng của bệnh chính

- Khi bệnh chính khỏi loạn thần mất đi

- Nếu loạn thần cấp thường có các biểu hiện, rối loạn ý thức( đi từ u ám đến bán hôn mê, hôn mê, mê sảng , lú lẫn ) có thể có hội chứng kích động giống động kinh( hội chứng ảo giác cấp)

- Có thể có vài hội chứng bịa truyện: korasakop nhất thời cảm xúc không ổn định( dễ khóc lóc, dễ bủng lổ thô bạo) hội chứng tâm thầm thực tổn nếu bệnh

lý kéo dài

- Tùy từng bệnh lý cơ thể mà triệu chứng lâm sàng có thể tiến triển theo những quy định riêng biệt, có các triệu chứng cơ thể kèm theo và nhất là các triệu chứng cận lâm sàng nhiều khi có giá trị cho chẩn đoán sớm

- Đôi khi ngưỡng dung nạp các thuốc an thần kinh thấp trong khi các triệu chứng phụ nhất là các triệu chứng ngoại tháp, lú lẫn lại xuất hiện sớm và nặng cũng là sự gợi ý đến một căn nguyên thực tổn nằm bên dưới các triệu chứng loạn thần

5.4 Phân biệt bệnh tâm thân phân liệt với các trạng thái nhiễm độc chất ma túy hay đang cai chất ma túy:

Những người nghiện chất ma túy nhất là nghiện thuốc phiện hay các chất dạng thuốc phiện, nghiện rượu cũng có thể bị rối loạn tâm thần, nhiều khi là những trạng thái loạn thần rõ rệt cần phải dược phân biệt với bệnh tâm thần phân liệt Các triệu chứng đặc trưng cần chú ý đến rối loạn tâm thần do rượu hoặc ma túy

- Có một tiền sử (nhiều khi khá dài) sử dụng rượu hay chất ma túy

- Có các biểu hiện của hội chứng nghiện chất

- Có biểu hiện hội chứng cai (tùy thuộc vào từng loại chất và liều dùng trước khi cai)

- Xét nghiện có chất ma túy trong máu và nước tiểu

- Các triệu chứng loạn thần xuất hiện trong hoặc ngay sau khi sử dụng chất

ma túy, thay đổi tùy theo chất ma túy và nhân cách người bệnh thường là các ảo giác sinh động, hiện tượng nhận nhầm, khích động tâm thần vận động hoặc sợ hãi mãnh liệt, ngơ ngác, sững sờ các triệu chứng này xuất hiện nhất thời, không hệ thống, mất đi trong vài ngày, đến vài tháng

- Còn có thể gập triệu chứng quyên thực tổn, biến đổi nhân cách dưới dạng

vô cảm, mất sáng kiến, có xu hướng không tự săn sóc bản thân hay nghi kỵ, ghen tuông, mất khả năng tự kiềm chế, có hành vi thô bạo, bủng nổ ( nhất là do rượu)

5.5 Phân biệt tâm thân phân liệt các rối loạn có các triệu chứng của tâm thần phân liệt

5.5.1.Với rối loạn phân liệt:

- Không có các triệu chứng đặc trưng rõ nét của bệnh tâm thần phân liệt ( ảo thanh ra lệnh, ảo thanh phát ra từ các cơ quan nội tạng của bệnh nhân, tri giác hoang tưởng, tâm thần tự động hoang tưởng bị chi phối , bị kiểm tra )

- Có các rối loạn cảm xúc, tác phong, tư duy mang tính thiếu hòa hợp, các rối loạn ám ảnh, nghi bệnh, loạn cảm giác sbanrtheer, ảo tưởng, giải thể nhân cách tiến triển mãn tính từ 2 năm trở lên

5.5.2 Rối loạn thần cấp với các triệu chứng của tâm thần phân liệt:

- Có các trường hợp đáp ứng tiêu chuẩn chẩn đoán của bệnh tâm thần phân liệt

- Xong bệnh khởi đầu cấp diễn (trong vòng 2 tuần) có các yếu tố stress kết hợp Các triệu chứng của tâm thần phân liệt, chỉ tồn tại dưới dạng 1 tháng và bệnh thường khỏi hoàn toàn trong vòng 2 đên 3 tháng

5.5.3 Rối loạn thần cấp giống tâm thần phân liệt:

- Khởi đầu cấp diễn ( 2 tuần hay ngắn hơn)

- Các triệu chứng đáp ứng các tiêu chuẩn chẩn đoán bệnh tâm thần phân liệt nhưng xuất hiện và tồn tại dưới một tháng

6 Nguyên nhân bệnh Tâm thần phân liệt:

6.1 Các yếu tố di truyền:

Tâm thần phân liệt là trung tâm của cuộc tranh luận khoa học về bản chất

và vai trò của dinh dưỡng trong sự phát triển các vấn đề sức khỏe tâm thần Có

lẽ chiếm ưu thế là mô hình nguyên nhân của tâm thần phân liệt khi cho rằng nó

có căn nguyên sinh học, được thúc đẩy bởi các yếu tố di truyền mặc dù vẫn còn những tranh cãi quyết liệt của những người đi theo các nguyên nhân môi trường Bằng chứng liên quan đến các yếu tố di truyền đã được xem xét kĩ và hầu như không có ai phản đối Những nghiên cứu về di truyền trước đây cho thấy nguy

cơ bị tâm thần phân liệt trong số những người có quan hệ huyết thống với “ca” được xác định liên quan đến mức độ gen chung

Những nghiên cứu này cũng cho thấy có sự liên quan một phần về di truyền ở tâm thần phân liệt Tuy vậy khi các bằng chứng cho thấy trong các gia đình có xuất hiện tâm thần phân liệt thì điều đó cũng không có nghĩa là do nguyên nhân di truyền Với những người có quan hệ gần gũi thì có nghĩa là họ cũng chia sẻ môi trường giống nhau và có thể bị ảnh hưởng hành vi của nhau

6.2 Cơ chế sinh học:

6.2.1 Giả thuyết dopamin

Rất nhiều nghiên cứu thần kinh hướng đến xác định những nguyên nhân tâm thần phân liệt được thực hiện trên những người được cho là tâm thần phân liệt Điều này có thể gây ra những cảm nhận khác nhau Tuy nhiên

nó cũng đặt ra những vấn đề quan trọng trong việc lí giải các cứ liệu Johnstone (2000) cho rằng bất kì một cứ liệu nào về sự khác biệt thần kinh giữa người bị tâm thần phân liệt với những người không bị đều chưa thể nói

đó là nguyên nhân Hơn thế nữa, những sự khác biệt này còn có thể được giải thích bởi thuốc và/hoặc stress do các ảo giác sống động hay các hoang tưởng mạnh mẽ kéo dài

Mặc dù có những ý kiến như vậy song vẫn có nhiều mô hình sinh học về tâm thần phân liệt được đưa ra

6.2.2 Dư thừa dopamine

Nhằm mở rộng giả thuyết dopamine, Liberman và cs (1990) cho rằng khởi nguồn pha đầu tiên của tâm thần phân liệt có thể là tăng hoạt hoá dopaminergic dẫn đến các triệu chứng dương tính Tuy nhiên hoạt tính dopamine tiếp tục tăng quá mức thì lại dẫn đến thoái hoá các nơ ron trong hệ thống dopamine và dẫn đến hạ thấp quá mức hoạt tính dopamine, do vậy làm xuất hiện các triệu chứng âm tính

6.3 Nhiễm virus:

Có những bằng chứng chắc chắn cho thấy trẻ sinh vào mùa đông có nguy

cơ mắc bệnh tâm thần phân liệt cao hơn so với mùa hè (Torrey và cs 1997) Người ta cũng chưa rõ tại sao lại như vậy Tuy nhiên phỏng đoán được nhiều người chấp nhận là tổn thương nơ ron do virus mà các bệnh do virus thường gặp trong mùa đông Jones và Cannon (1998) cũng đưa ra những bằng chứng để chứng minh cho giả thuyết này Các tác giả đã nhận thấy trong số những trẻ bị nhiễm vi virus, tỉ lệ xuất hiện tâm thần phân liệt sau này cao gấp 5 lần so với những người không bị nhiễm

6.4 Mang thai và tai biến sản khoa:

Mang thai và tai biến sản khoa cũng có thể gây ra những tổn thương vi thể của não và làm tăng nguy cơ mắc tâm thần phân liệt Siêu phân tích 11 nghiên cứu về khía cạnh này, Geddes và cs (1999) so sánh số liệu trên 700 trẻ, những người sau này bị tâm thần phân liệt, với 835 người nhóm chứng Một số biến chứng sản khoa có liên quan với vấn đề này là: cân nặng, đẻ non, phải can thiệp hoặc nuôi trong lồng kính, thiếu oxy và vỡ ối sớm

6.5 Lạm dụng chất:

Các chất kích thích có thể gây ra trạng thái loạn thần tạm thời và thúc đẩy sự thuyên giảm của một trạng thái loạn thần (Satel và Edell, 1991) Bằng chứng về

sử dụng cần sa làm tăng nguy cơ tâm thần phân liệt đã được phát hiện trong một nghiên cứu kéo dài 15 năm của Andreasson và cs (1987) trên 45.000 người Thuỵ Điển Những người sử dụng cần sa ở tuổi 18 trở lên phải vào viện với chẩn đoán tâm thần phân liệt nhiều hơn những người không sử dụng

6.7 Các yếu tố tâm lí xã hội:

Tỉ lệ tâm thần phân liệt cao nhất là ở tầng lớp xã hội bên dưới Enton và cs (1989) đã tính toán rằng những cá nhân ở tầng lớp kinh tế xã hội thấp có nguy

cơ bị tâm thần phân liệt cao gấp 3 lần so với nhóm cao nhất Fox (1990) đã phân tích các tư liệu thu thập qua nhiều năm và những kết quả nghiên cứu cho giả thuyết về hậu quả xã hội Như vậy dường như vị thế kinh tế-xã hội thấp là nguyên nhân gây ra tâm thần phân liệt hơn là hậu quả của nó

7 Triệu chứng và phân loại bệnh tâm thần phân liệt:

Các triệu chứng của bệnh TTPL vô cùng phong phú, vô cùng phức tạp và luôn biến đổi Tuy nhiên đại đa số các nhà tâm thần học đều thống nhất chia các triệu chứng của bệnh TTPL thành 2 nhóm:

7.1 Triệu chứng âm tính:

Là các triệu chứng biểu hiện sự tiêu hao mất mát trong các hoạt động tâm thần, sự mất tính toàn vẹn, tính thống nhất trong các hoạt động tâm thần Triệu chứng âm tính là nền tảng của quá trình phân liệt và bao gồm hai biểu hiện chính:

- Tính thiếu hoà hợp và tự kỷ

- Sự giảm sút thế năng tâm thần

Việc xếp tính thiếu hoà hợp vào nhóm triệu chứng âm tính được đại đa số các nhà tâm thần học thừa nhận, song cũng còn một số tranh cãi Theo Jackson thì thực chất các triệu chứng dương tính là kết quả của hiện tượng thoát ức chế

và nó được biểu hiện như sự lệch lạc hay cường điệu các chức năng mà bình thường được kiểm soát và dựa vào các tiêu chuẩn đó thì các triệu chứng thiếu hoà hợp, dị kì được xếp vào nhóm triệu chứng dương tính Ông cũng cho rằng: các triệu chứng âm tính là biểu hiện của sự tan rã các quá trình hoạt động cấp cao của vỏ não và các triệu chứng đó được coi là triệu chứng âm tính nguyên phát (hay triệu chứng âm tính thiếu sót) Theo Crow: những triệu chứng âm tính như cảm xúc san bằng, ngôn ngữ nghèo nàn là sự phản ánh cấu trúc giải phẫu bất thường của hệ thần kinh như sự giãn rộng các não thất và sự teo vỏ não Motokhop cũng cho rằng các triệu chứng thiếu sót trong bệnh là do quá trình teo não lan toả ngay từ đầu

7.2 Triệu chứng dương tính:

Là biến đổi rất đa dạng phong phú của các hoạt động tâm thần xuất hiện trong quá trình bị bệnh: như hoang tưởng, ảo giác, ám ảnh, tâm thần tự động, cơn hưng cảm, cơn trầm cảm

Với sự phức tạp trong bệnh cảnh lâm sàng của bệnh TTPL, cho đến nay đã

có rất nhiều quan điểm khác nhau về phân loại bệnh TTPL, theo bảng phân loại bệnh quốc tế lần thứ 10 về các rối loạn tâm thần và hành vi của TCYTTG (1992), trong đó bệnh TTPL được đặt mã số F20 và chia thành 09 thể tuỳ theo biểu hiện lâm sàng, cụ thể như sau:

8.1.1 Tiêu chuẩn chẩn đoán của tổ chức y tế thế giới (ICD-10)

Tiêu chuẩn chẩn đoán tâm thần phân liệt theo ICD-10 là sự kết hợp hài hòa giữa các trường phái tâm thần hiện đại với nhau và các trường phái tâm thần học

cổ điển Nó phản ánh tương đối đầy đủ nhất các khuynh hướng tương đối và truyền thống chủ yếu về tâm thần học trên thế giới Bao gồm:

- Tư duy vang thành tiếng, tư duy bị áp đặt hay bị đánh cắp và tư duy bị phát thanh

- Các hoang tưởng bị kiểm tra, bị chi phối hay bị động, có liên quan rõ rệt với vận động thân thể hay các chi hoặc có liên quan với những ý nghĩ, hành vi hay cảm giác đặc biệt, tri giác hoang tưởng

- Các ảo thanh bình luận thường xuyên về hành vi của bệnh nhân hay thảo luận với nhau về bệnh nhân hoặc các loại ảo thanh khác xuất hiện từ một bộ phận nào đó của thân thể

- Các hoang tưởng dai dẳng khác không thích hợp về mặt văn hóa và hoàn toàn không thể có được như tính đồng nhất về tôn giáo hay chính trị hoặc những khả năng và quyền lực siêu nhân (ví dụ: có khả năng điều khiển thời tiết hoặc đang tiếp xúc với những người của thế giới khác)

- Ảo giác dai dẳng bất cứ loại nào, có khi kèm theo hoang tưởng thoáng qua hay chưa hoàn chỉnh, không có nội dung cảm xúc rõ ràng hoặc kèm theo ý tưởng quá dai dẳng hoặc xuất hiện hàng ngày trong nhiều tuần hay nhiều tháng

- Tư duy gián đoạn, hay thêm từ khi nói, đưa đến tư duy không liên quan hay lời nói không thích hợp hay ngôn ngữ bịa đặt

- Tác phong căng trương lực như kích động, giữ nguyên dáng, uốn sáp, phủ định, không nói hay sững sờ

- Các triệu chứng âm tính như vô cảm rõ rệt, ngôn ngữ nghèo nàn, các đáp ứng cảm xúc cùn mòn hay không thích hợp thường đưa đến cách ly xã hội hay giảm sút hiệu xuất lao động, phải rõ ràng là các triệu chứng trên không do trầm cảm hay thuốc an thần gây ra

- Biến đổi thường xuyên và có ý nghĩa về chất lượng toàn diện của tập tính cá nhân biểu hiện như là mất thích thú, thiếu mục đích, lười nhác, thái độ mê mải suy nghĩ về bản thân và cách ly xã hội

Yêu cầu chẩn đoán bệnh tâm thần phân liệt theo ICD-10 là:

- Phải có ít nhất một triệu chứng rõ ràng hoặc phải có hai triệu chứng hay nhiều hơn nữa (nếu triệu chứng ít rõ ràng) thuộc vào nhóm từ 1 đến 4 (kể trên)

- Nếu là các nhóm từ 5 đến 9 (kể trên) thì phải có ít nhất là hai nhóm triệu chứng

- Thời gian của các triệu chứng phải tồn tại ít nhất là một tháng hay lâu hơn

- Không được chẩn đoán tâm thần phân liệt nếu có các triệu chứng trầm cảm hay hưng cảm mở rộng xuất hiện trước các triệu chứng nói trên

- Không được chẩn đoán tâm thần phân liệt khi có bệnh não rõ rệt hoặc bệnh nhân đang ở trong trạng thái nhiễm độc ma túy

- Không được chẩn đoán tâm thần phân liệt khi có bệnh động kinh và các bệnh tổn thương thực thể não

8.1.2 Tiêu chuẩn chẩn đoán bệnh TTPL của hội tâm thần học Mỹ:

Đối với bệnh tâm thần phân liệt, các tác giả Mỹ đã tập hợp các triệu chứng thành 6 nhóm giúp cho chẩn đoán xác định bệnh bao gồm:

Nhóm A:

Có ít nhất một trong các biểu hiện sau đây:

- Ý tưởng hoang tưởng kỳ lạ (nội dung vô lý rõ rệt, không có các cơ sở thực

tế như bị chi phối, tư duy bị bộc lộ, tư duy bị áp đặt)

- Ý tưởng hoang tưởng tự cao, tôn giáo, hư vô hay các ý tưởng hoang tưởng khác

- Ý tưởng hoang tưởng truy hại, ghen tuông kết hợp với ảo giác bất cứ loại nào

- Ảo thính giác trong đó có tiếng nói thường xuyên bình phẩm tác phong hay

ý nghĩ của đối tượng hoặc trong đó có hai hay nhiều tiếng nói của đối tượng khác nói chuyện với nhau

- Ảo thính giác xuất hiện nhiều lần, nội dung không hạn chế vào một hay hai lời nói và không có liên quan rõ ràng với một trạng thái trầm cảm hay khoái cảm

- Tư duy rời rạc, liên tưởng lỏng lẻo rõ rệt, tư duy không logic, nội dung tư duy nghèo nàn rõ rệt Nếu các hiện tượng trên có kèm theo ít nhất một trong các triệu chứng sau đây

+ Cảm xúc cùn mòn hay không phù hợp

+ Các ý tưởng hoang tưởng và ảo giác

+ Tác phong rối loạn nặng hoặc căng trương lực

Nhóm B:

suy giảm các hoạt động thông thường của con người như lao động, quan hệ

xã hội, tự săn sóc cho các nhân mình

- Pha tiền chứng là sự giảm sút rõ rệt các chức năng tâm thần trước pha hoạt

động mà không thể gán cho một bệnh tâm thần nào Cụ thể cần có ít nhất là hai

triệu chứng sau

- Pha di chứng: Là sự tồn tại các triệu chứng rối loạn tâm thần sau một pha

hoạt động mà không thể gán cho một bệnh tâm thần nào Cụ thể cần có ít nhất là

2 triệu chứng trong số các triệu chứng sau đây:

+ Cách ly khỏi xã hội hoặc sống thu mình lại

+ Có Hadicap (sự thua thiệt, thiệt thòi) tâm thần rõ như học kém

+ Ý tưởng lạ lùng hay kỳ dị hoặc tư duy thần bí

+ Nhận cảm không bình thường, ảo tưởng thường hay quay đi, quay lại

Cụ thể cách tính thời gian như sau:

 6 tháng có tiền chứng + 1 tuần pha hoạt động

 Không có tiền chứng + 6 tháng có một trong các triệu chứng ở

nhóm A

 Không có tiền chứng + hai tuần có một triệu chứng ở nhóm A + 6

tháng có di chứng

Nhóm D:

Nếu có hội chứng trầm cảm hoặc hưng cảm thì nó phải xuất hiện sau và ngắn

hơn các rối loạn tâm thần khác

Nhóm E:

Pha tiền chứng hay pha hoạt động đều phải xuất hiện trước tuổi 45

Nhóm F:

Bệnh cảnh lâm sàng xuất hiện không do một rối loạn tâm thần thực thể hoặc

các rối loạn tâm căn khác tạo nên

Chú ý: Nếu đủ các tiêu chuẩn chẩn đoán tâm thần phân liệt nhưng không đủ

thời gian sáu tháng thì gọi là rối loạn tâm thần dạng phân liệt

8.2 Chẩn đoán phân biệt:

8.2.1 Phân biệt trạng thái suy nhược ở giai đoạn báo trước với nhiều trạng thái suy nhược khác

Trạng thái suy nhược trong bệnh tâm thần phân liệt thường phát sinh không có lý do

8.2.2 Các rối loạn tâm thần thực tổn:

Có nhiều triệu chứng thần kinh, có thể kết hợp với các triệu chứng giống tâm thần phân liệt có nguyên nhân thực tổn

- Dựa vào các tiêu chuẩn đặc trưng của rối loạn khí sắc

8.2.5 Các rối loạn nhân cách:

- Nói chung không có các triệu chứng loạn thân, nếu có chỉ là tạm thời hoặc thứ phát

- Bệnh ổn định lâu dài, không tiến triển

8.2.6 Các rối loạn hoang tưởng

Các hoang tưởng có hệ thống

- Không kỳ dị, kéo dài ít nhất 6 tháng, nhân cách không biến đổi, còn hoạt động tương đối tốt

- Không có ảo giác và các triệu chứng phân liệt khác

- Khởi phát muộn ở người lớn tuổi

8.2.7 Rối loạn trong quá trình phát triển (tự kỷ ở trẻ em)

- Hành vi kỳ dị và bị biến đổi

- Không có hoang tưởng và ảo giác hoặc rối loạn tư duy rõ rệt như buông lỏng các quá trình liên tưởng

9 Đặc điểm tiến triển lâm sàng của bệnh:

Theo R Murray (2000) TTPL [13]có các nhóm tiến triển như sau:

- Bệnh nhân có một thời kỳ bị bệnh duy nhất sau đó bệnh ổn định hoàn toàn Kiểu tiến triển này chiếm 20% tổng số bệnh nhân tâm thần phân liệt

- Bệnh có nhiều đợt tái phát, giữa các đợt tái phát bệnh hầu như ổn định (chiếm 35%)

- Bệnh có nhiều đợt tái phát, giữa các đợt tái phát có biểu hiện thiếu sót hành vi tâm thần rõ ràng (8%)

- Bệnh tái phát, sau mỗi đợt tái phát các di chứng tâm thần nặng nề dần lên giống như kiểu tiến triển liên tục nặng (chiếm 35%)

- Tỷ lệ tái phát, sau 2 năm, chiếm khoảng 40% và tỷ lệ này tăng lên đến 80% nếu người bệnh không được điều trị liên tục

Do vậy bên cạnh sự can thiệp điều trị của thầy thuốc thì gia đình và cộng đồng đóng vai trò rất lớn trong việc giám sát, duy trì điều trị cho người bệnh để góp phần làm giảm tỷ lệ tái phát của bệnh

10 Các giai đoạn tiến triển của bệnh tâm thần phân liệt:

10.1 Giai đoạn báo trước:

Thường biểu hiện bằng các triệu chứng suy nhược thần kinh, bệnh nhân cảm thấy chóng mệt mỏi, khó chịu, đau đầu, mất ngủ, cảm giác khó khăn trong học tập và công tác, khó tiếp thu cái mới, đầu óc mù mờ, cảm xúc lạnh nhạt, khó thích ứng với ngoại cảnh, giảm dần các thích thú trước kia, bồn chồn lo lắng vô duyên cớ, dễ nóng nảy, cáu kỉnh …

Cảm giác bị động này tăng dần, bệnh nhân như đuối sức trước cuộc sống, không theo kịp các biến đổi xung quanh Một số bệnh nhân cảm thấy có những biến đổi là lạ trong người, thay đổi nét mặt, màu da … Cũng có bệnh nhân trở nên say sưa đọc các loại sách triết học viển vông không thực tế

10.2 Giai đoạn toàn phát:

Các triệu chứng khởi đầu tăng dần lên đồng thời xuất hiện các triệu chứng loạn thần rầm rộ, phong phú, bao gồm các triệu chứng dương tính và các triệu chứng âm tính

Tùy theo triệu chứng hay hội chứng nào nổi bật lên hàng đầu và chiếm

ưu thế trong bệnh cảnh mà người ta chia ra các thể sau:

10.2.1 Thể hoang tưởng:

- Là thể thường gặp nhất Một số bắt đầu bằng các hiện tượng như ám ảnh, loạn cảm giác bản thể, giải thể nhân cách, tri giác sai thực tại…

- Thời gian đầu thường kéo dài rất lâu và thường kèm từng đợt bàng hoàng, lo lắng, kích động

- Giai đoạn toàn phát, các triệu chứng nổi bật là hoang tưởng và ảo giác (hội chứng ảo giác Paranoid)

- Các hoang tưởng đặc trưng là: hoang tưởng bị chi phối, hoang tưởng bị kiểm tra, hoang tưởng bị truy hại

- Các ảo giác thường gặp là ảo giác thính giác dưới dạng bình phẩm ý nghĩ, hành vi của bệnh nhân hoặc nói chuyện với nhau về bệnh nhân, có khi là

đe dọa hoặc ra lệnh cho bệnh nhân

- Các ảo giác khác như ảo khứu giác, ảo vị giác, ảo thính giác cũng có thể xuất hiện nhưng không chiếm ưu thế

- Đặc biệt hoang tưởng bị chi phối kết hợp với ảo giác giả hình thành nên hội chứng tâm thần tự động rất đa dạng

- Rối loạn cảm xúc ở thể này biểu hiện ở mức độ nhẹ như: cáu gắt, giận

dữ, sợ hãi, nghi ngờ…

- Các triệu chứng âm tính xuất hiện muộn và không sâu sắc

- Tâm thần phân liệt thể Paranoid có thể tiến triển từng giai đoạn với thuyên giảm một phần hay hoàn toàn hoặc tiến triển hoặc tiến triển mãn tính

- Thời kỳ bắt đầu thường có khuynh hướng chậm hơn so với các thể khác

Tiêu chuẩn chẩn đoán cho tâm thần phân liệt thể hoang tưởng:

+ Có một hoặc nhiều hoang tưởng hoặc ảo giác thường xuyên

+ Không có một triệu chứng nào trong số sau: ngôn ngữ thanh xuân, hành vi thanh xuân hoặc căng trương lực, phẳng lặng cảm xúc hoặc cảm xúc không phù hợp

10.2.2 Tâm thần phân liệt thể thanh xuân:

- Thể bệnh này xuất hiện ở tuổi trẻ từ 15 đến 25, nổi bật là hội chứng kích động thanh xuân: hành vi lố lăng si dại, cảm xúc hỗn hợp hời hợt, lúc khóc lúc cười, hát nói trêu chọc người xung quanh Hành vi tác phong điệu bộ, nhăn mặt, nheo mắt, tinh nghịch, quấy phá Tư duy không liên quan, rời rạc, đặt chữ mới, giả giọng địa phương

- Ngôn ngữ thanh xuân biểu hiện bằng lời nói rất kỳ dị, khó hiểu, nội dung không liên quan gì với nhau, có thể được phối hợp với cười, điều này không liên quan chặt chẽ với nội dung ngôn ngữ

- Hành vi thanh xuân (nghĩa là không có định hướng cho một mục đích) có thể dẫn đến mất khả năng hoạt động của cuộc sống hàng ngày một cách nghiêm trọng

- Các hoang tưởng và ảo giác thoáng qua và rời rạc

- Có thể có hội chứng căng trương lực kích động hoặc bất động lẻ tẻ

- Bệnh nhân có khuynh hướng sống cô độc, cảm xúc và hành vi thiếu mục đích

- Các triệu chứng âm tính xuất hiện sớm và tiến triển nhanh, đặc biệt cảm xúc cùn mòn và ý chí giảm sút

- Tiên lượng xấu

- Tiêu chuẩn chẩn đoán cho tâm thần phân liệt thể thanh xuân:

Bất cứ một triệu chứng nào trong số các triệu chứng sau được biểu hiện rõ:

+ Ngôn ngữ thanh xuân

Rối loạn tâm lý vận động là nét nổi bật của thể này

- Các cực của rối loạn có thể thay thế nhau Ở giai đoạn đầu biểu hiện bằng tính tình ít nói, ít hoạt động Rồi xuất hiện các triệu chứng kích động dữ dội có tính chất xung động định hình, bối rối, hoạt động không có mục đích, không chịu ảnh hưởng của các kích thích bên ngoài Sau đó chuyển sang bất động sững sờ, cứng như gỗ, không nói, không ăn, chống đối Các dáng điệu và

tư thế không tự nhiên, có thể duy trì trong một thời gian dài, gối không khí, uốn sáp, tạo hình (người bệnh duy trì tay chân và thân hình ở những tư thế do người khác áp đặt) hoặc vâng lời tự động (làm theo chỉ dẫn của người khác) hoặc phủ