THU HOẠCH mác ăngghen và lênin phát triển lý luận thời kỳ quá độ lên CNXH ý nghĩa của vấn đề trong đổi mới tư duy lý luận về con đường

Chủ nghĩa xã hội khoa học với tính cách là một hệ thống lý luận khoa học và cách mạng nhằm trang bị cho giai cấp vô sản những vũ khí tư tưởng để thực hiện sứ mệnh lịch sử của mình là lật đổ chủ nghĩa tư bản, giải phóng giai cấp, giải phóng con người thoát khỏi áp bức, bóc lột, xây dựng một xã hội mới – xã hội chủ nghĩa và cuối cùng là cộng sản chủ nghĩa. Theo một lẽ tự nhiên, quá trình phát triển lý luận chủ nghĩa xã hội khoa học là quá trình gắn liền với sự vận động của những điều kiện lịch sử mới phản ánh tính quy luật của sự vận động, phát triển trong dòng chảy lịch sử tư tưởng xã hội chủ nghĩa. Tính quy luật không thể thiếu được những bộ óc thiên tài, phẩm chất trí tuệ uyên bác cùng với trái tim vĩ đại luôn đứng về phía người lao động đấu tranh cho công lý tự do, bình đẳng và hạnh phúc. Nếu Mác và Ăngghen là những người sáng tạo ra chủ nghĩa xã hội khoa học thì Lênin là một mẫu hình về sự trung thành, đấu tranh, bảo vệ, phát triển lý luận Mác xít nói chung, chủ nghĩa xã hội khoa học nói riêng trong điều kiện lịch sử mới làm cho nó trở nên hoàn thiện hơn về tính cách mạng và khoa học của nó. Trong dòng chảy lịch sử tư tưởng xã hội chủ nghĩa, thì sự phát triển lý luận xã hội chủ nghĩa về thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội là một trong những vấn đề cơ bản của lý luận chủ nghĩa xã hội khoa học. Bởi lẽ chủ nghĩa xã hội khoa học với tư cách là một chế độ xã hội không có sẵn trong lịch sử, để có được chế độ ưu việt ấy giai cấp vô sản phải trải qua quá trình đấu tranh lâu dài, bền bỉ, gian khổ, phức tạp và phải trải qua nhiều giai đoạn, nhiều “lần thử” mới đi tới mục tiêu cuối cùng. Những tư tưởng lý luận về thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội là những “cẩm nang” cho các Đảng cộng sản công nhân quốc tế vận dụng một cách linh hoạt, sáng tạo vào điều kiện cụ thể của quốc gia, dân tộc mình tiến hành cách mạng xã hội chủ nghĩa giành thắng lợi và cuối cùng là xây dựng chủ nghĩa xã hội thành công trên toàn thế giới.

THU HOẠCH-Mác Ăngghen và Lênin phát triển lý luận thời kỳ quá độ lên CNXH-ý nghĩa của vấn đề trong đổi mới tư duy lý luận về con đường đi lên cnxh ở nước ta

hiện nay

Chủ nghĩa xã hội khoa học với tính cách là một hệ thống

lý luận khoa học và cách mạng nhằm trang bị cho giai cấp vôsản những vũ khí tư tưởng để thực hiện sứ mệnh lịch sử củamình là lật đổ chủ nghĩa tư bản, giải phóng giai cấp, giảiphóng con người thoát khỏi áp bức, bóc lột, xây dựng một xãhội mới – xã hội chủ nghĩa và cuối cùng là cộng sản chủnghĩa Theo một lẽ tự nhiên, quá trình phát triển lý luận chủnghĩa xã hội khoa học là quá trình gắn liền với sự vận độngcủa những điều kiện lịch sử mới phản ánh tính quy luật của

sự vận động, phát triển trong dòng chảy lịch sử tư tưởng xãhội chủ nghĩa Tính quy luật không thể thiếu được những bộ

óc thiên tài, phẩm chất trí tuệ uyên bác cùng với trái tim vĩ đạiluôn đứng về phía người lao động đấu tranh cho công lý tự

do, bình đẳng và hạnh phúc Nếu Mác và Ăngghen là nhữngngười sáng tạo ra chủ nghĩa xã hội khoa học thì Lênin là mộtmẫu hình về sự trung thành, đấu tranh, bảo vệ, phát triển lýluận Mác xít nói chung, chủ nghĩa xã hội khoa học nói riêng

trong điều kiện lịch sử mới làm cho nó trở nên hoàn thiện hơn

về tính cách mạng và khoa học của nó

Trong dòng chảy lịch sử tư tưởng xã hội chủ nghĩa, thì sựphát triển lý luận xã hội chủ nghĩa về thời kỳ quá độ lên chủnghĩa xã hội là một trong những vấn đề cơ bản của lý luậnchủ nghĩa xã hội khoa học Bởi lẽ chủ nghĩa xã hội khoa họcvới tư cách là một chế độ xã hội không có sẵn trong lịch sử,

để có được chế độ ưu việt ấy giai cấp vô sản phải trải quaquá trình đấu tranh lâu dài, bền bỉ, gian khổ, phức tạp và phảitrải qua nhiều giai đoạn, nhiều “lần thử” mới đi tới mục tiêucuối cùng Những tư tưởng lý luận về thời kỳ quá độ lên chủnghĩa xã hội là những “cẩm nang” cho các Đảng cộng sảncông nhân quốc tế vận dụng một cách linh hoạt, sáng tạo vàođiều kiện cụ thể của quốc gia, dân tộc mình tiến hành cáchmạng xã hội chủ nghĩa giành thắng lợi và cuối cùng là xâydựng chủ nghĩa xã hội thành công trên toàn thế giới

Hiện nay chủ nghĩa xã hội không còn là một hệ thống,đặc biệt sau sự đổ vỡ của Liên Xô và Đông Âu, các học giả

tư sản phương tây cho rằng học thuyết Mác – Lênin đã hếtthời, lý luận chủ nghĩa xã hội khoa học vẫn chỉ là “khôngtưởng” chứ không phải là khoa học và cách mạng Nghiêncứu từ bài học sự đổ vỡ ở Liên Xô và Đông Âu, bài học 20năm thực hiện sự nghiệp đổi mới của Đảng ta, trước bối cảnhtình hình quốc tế hiện nay, vấn đề có tính chất sống còn đặt

ra cho Đảng ta là phải tiếp tục đổi mới tư duy lý luận, làm rõ

những vấn đề về chủ nghĩa xã hội đặc biệt là con đường đilên chủ nghĩa xã hội ở nước ta Đó là cơ sở để Đảng tahoạch định đường lối đúng đắn phù hợp với xu thế phát triểncủa thời đại, nâng cao niềm tin của nhân dân vào mục tiêu,con đường và chế độ xã hội chủ nghĩa mà Đảng, nhà nước

và nhân dân ta đang tiến hành

I Tư tưởng của Mác, Ăngghen và Lênin về thời kỳ quá độlên chủ nghĩa xã hội

1 Những cống hiến của Mác và Ăngghen

Thời kỳ Mác, Ăngghen gắn với điều kiện lịch sử đó là chủnghĩa tư bản đang trên đà phát triển, phương thức sản xuất

tư bản chủ nghĩa đang hưng thịnh, giai cấp tư sản vẫn thểhiện được vai trò của nó chưa bộc lộ đầy đủ bản chất tàn bạo

và phản động, giai cấp vô sản ngày một trưởng thành thôngqua các cuộc đấu tranh cách mạng ở châu Âu Nghiên cứu

sự vận động của phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa,nhất là quy luật quan hệ sản xuất và lực lượng sản xuất Mác,Ăngghen đã có những dự báo thiên tài về sự thay thế củacác hình thái kinh tế xã hội là một quá trình lịch sử tự nhiên

và hình thái kinh tế xã hội cộng sản chủ nghĩa ắt sẽ ra đờithay thế hình thái kinh tế tư bản chủ nghĩa Quá trình hoạtđộng thực tiễn, sáng tạo lý luận; Mác và Ăngghen đã vậndụng triệt để quan điểm thực tiễn lịch sử vào nghiên cứu đờisống xã hội thông qua đó xây dựng nên học thuyết hình tháikinh tế xã hội trong đó có hình thái kinh tế xã hội cộng sản

chủ nghĩa Sự ra đời học thuyết này là một cuộc cách mạngtrong quan niệm về lịch sử xã hội, vì lần đầu tiên Mác đã đềcập đến tư tưởng về hình thái kinh tế xã hội và các giai đoạnphát triển của nó Những tư tưởng đó được Mác đề cập chủyếu trong tác phẩm “phê phán cương lĩnh Gô Ta” (tháng4/1975) Trong tác phảm ấy, Mác đã vạch rõ bản chất cơ hội,phản động theo đuôi giai cấp tư sản của chủ nghĩa Lát-Xan,đồng thời chính thông qua phê phán Cương lĩnh Gô Ta, Mác

đã trình bày những nguyên lý, lý luận về hình thái kinh tếcộng sản chủ nghĩa, những đặc trưng cơ bản của nó nhất lànhững đặc trưng cơ bản của chủ nghĩa cộng sản giai đoạn

thấp (hoặc giai đoạn đầu) là chủ nghĩa xã hội Đó là “một xã hội cộng sản chủ nghĩa vừa thoát thai từ xã hội tư bản chủ nghĩa, do đó là một xã hội về mọi phương diện kinh tế, đạo đức, tinh thần còn mang những dấu vết của xã hội cũ mà nó

đã lọt lòng ra” 1 Đặc trưng cơ bản của giai đoạn này là làmtheo năng lực, hưởng theo lao động Giai đoạn cao là một xãhội cộng sản chủ nghĩa đã phát triển trên những cơ sở củachính nó, mà đặc trưng cơ bản là làm theo năng lực hưởngtheo nhu cầu Thông qua phê phán “Cương lĩnh Gô Ta”, Mác

đã phê phán tính chất phản động, thoả hiệp của chủ nghĩaLát- Xan, xuyên tạc tuyên ngôn, xa rời những nguyên lý củachủ nghĩa xã hội khoa học Trong tác phẩm này Mác đã chỉ rarằng để tiến tới hình thái kinh tế xã hội cộng sản chủ nghĩa

1 C Mác và Ph Ăngghen toàn tập, tập19, Nxb Chính trị quốc gia sự thật , Hà Nội, 1995,

tr 33

đòi hỏi phải trải qua một thời kỳ quá độ “Giữa xã hội tư bản chủ nghĩa và xã hội cộng sản chủ nghĩa là một thời kỳ cải biến cách mạng từ xã hội nọ sang xã hội kia, thích ứng với thời kỳ ấy là một thời kỳ quá độ chính trị Và nhà nước của thời kỳ ấy không thể là cái gì khác hơn là nền chuyên chính cách mạng của giai cấp vô sản” 2

Về định nghĩa và tính tất yếu của thời kỳ quá độ, theo tưtưởng của Mác, đó là thời kỳ “quá độ chính trị”, tức là để tiếnlên một hình thái kinh tế xã hội cộng sản chủ nghĩa thì giaicấp vô sản phải lập ra chính đảng của mình và thiết lậpchuyên chính vô sản-một hình thức chính trị tất yếu phục vụcho cuộc đấu tranh giai cấp cải tạo xã hội cũ, xây dựng xã hộimới Xã hội của thời kỳ quá độ là một xã hội vừa thoát thai từ

xã hội tư bản mà ra; là thời kỳ cải biến cách mạng, do vậy vềkinh tế, đạo đức, tinh thần còn mang những dấu vết của xãhội cũ Công cụ để thực hiện sự cải biến đó là nhà nướcchuyên chính vô sản Mác đã phân tích sâu sắc đặc điểm thời

kỳ quá độ, trú trọng phân tích đặc điểm kinh tế, tập trungquan hệ sở hữu Mác, Ăngghen luôn nhấn mạnh là sau khichế độ tư bản chủ nghĩa sụp đổ, nhưng chế độ tư hữu vẫncòn tồn tại, cho nên việc cải tạo để đi đến xoá bỏ chế độ tư

hữu là một quá trình dần dần Mác đã khẳng định “Giai đoạn đầu của xã hội cộng sản chủ nghĩa, lúc nó vừa mới lọt lòng từ

xã hội tư bản chủ nghĩa ra, sau những cơn đau đẻ dài Chính

2 C Mác và Ph Ăngghen toàn tập, tập19, Nxb Chính trị quốc gia sự thật , Hà Nội, 1995,

tr 47

quyền không bao giờ ở một mức cao hơn chế độ kinh tế và

sự phát triển văn hoá của xã hội do chế độ kinh tế quyết định” 1

Về phương diện chính trị xã hội thời kỳ quá độ là thời kỳđấu tranh quyết liệt giữa chủ nghĩa tư bản đã bị đánh bạinhưng chưa bị tiêu diệt tận gốc với chủ nghĩa xã hội đã đượchình thành nhưng vẫn còn non yếu Cho nên mục đích củachủ nghĩa cộng sản về chính trị là xoá bỏ nhà nước, cơ sở đểxoá bỏ nhà nước là xoá bỏ chế độ tư hữu, song không phảimột lúc mà là một quá trình Mác và Ăngghen đã chỉ rõ nhiệm

vụ của thời kỳ quá độ là sau khi giành chính quyền, giai cấp

vô sản phải dùng chế độ dân chủ làm phương tiện để thihành các biện pháp, trực tiếp đánh vào chế độ tư hữu, cảitạo, thủ tiêu các quan hệ bóc lột, thiết lập các quan hệ sảnxuất mới công bằng Và đó là một quá trình dần dần, khôngthể nóng vội Mặt khác sau khi giành chính quyền giai cấp vôsản phải sử dụng quyền lực chính trị một cách triệt để vừacưỡng bức, tước đoạt bọn áp bức, bóc lột, nhưng vừa phải

nêu gương giúp đỡ nhân dân xây dựng xã hội mới “Khi chúng ta nắm được chính quyền, chúng ta sẽ không nghĩ đến dùng bạo lực để tước đoạt tiểu nông, như chúng ta buộc phải tước đoạt của bọn địa chủ nhiệm vụ của chúng ta đối với tiểu nông, trước hết phải hướng nền kinh doanh cá thể và sở hữu

1 C Mác và Ph Ăngghen toàn tập, tập19, Nxb Chính trị quốc gia sự thật , Hà Nội, 1995,

tr 36

2 C Mác và Ph Ăngghen toàn tập, tập 22, Nxb Chính trị quốc gia sự thật , Hà Nội,

1995, tr 736

của họ vào con đường kinh doanh hợp tác không phải bằng bạo lực mà là bằng những tấm gương và sự giúp đỡ của xã hội 2 Điều đó nói lên rằng giai cấp vô sản sử dụng quyền lựcchính trị để cải tạo xã hội cũ, xây dựng xã hội mới thì phảimềm dẻo, linh hoạt, sáng tạo, phù hợp với đặc điểm của thời

đề “ai thắng ai” giữa chủ nghĩa tư bản và chủ nghĩa xã hội khi

mà cơ cấu xã hội giai cấp vẫn còn tồn tại đan xen, phức tạp.Những giai cấp, những bộ phận mà lợi ích cơ bản của họkhác nhau, thậm trí đối lập nhau, do vậy cuộc đấu tranh giaicấp này nó diễn ra gay go, quyết liệt, phức tạp diễn ra trên tất

cả các lĩnh vực của đời sống xã hội Mác và Ăngghen cũngđưa ra những hình thức đấu tranh giai cấp với giai cấp tư sản

và các tầng lớp tiểu tư sản khác Đó là đấu tranh bằng tướcđoạt và bằng bạo lực để thủ tiêu chế độ tư bản và không thểtránh khỏi việc xoá bỏ giai cấp tư sản bằng phương pháp hoàbình là điều mong muốn của giai cấp công nhân

Vào những năm 80 - 90 của thế kỷ XIX, một trong nhữngcống hiến rất lớn lao của Ăngghen đối với sự phát triển lý

luận về thời kỳ quá độ đó là luận điểm về con đường pháttriển “rút ngắn” không qua chế độ tư bản chủ nghĩa ở cácnước lạc hậu, chậm phát triển Cống hiến lý luận củaĂngghen đối với sự hình thành và phát triển chủ nghĩa Mác là

hết sức lớn lao Lênin đã khẳng định, “muốn đánh giá đúng đắn những quan điểm của Mác, tuyệt đối phải đọc những tác phẩm của người cùng tư tưởng và người cộng tác gần gũi nhất của Mác là Phri-đrích Ăngghen” 1và hơn thế, chúng ta sẽkhông thể nào hiểu được chủ nghĩa Mác và trình bày đầy đủđược chủ nghĩa Mác, nếu không chú ý đến toàn bộ tác phẩmcủa Ăngghen”1 Sau khi Mác qua đời, Ăngghen đã đem hếtnghị lực sục sôi, trí tuệ sáng suốt và trái tim nồng cháy củamình để tiếp tục sự nghiệp cách mạng mà Ông và C Mác đãtheo đuổi suốt đời: phát triển và hoàn thiện học thuyết về chủnghĩa xã hội khoa học; phát triển, điều chỉnh, đề xuất đườnglối chiến lược, sách lược và phương pháp đấu tranh cáchmạng mới cho chính đảng của giai cấp công nhân Những tácphẩm của Ăngghen thể hiện trong hàng loạt bài viết, thư từ

và được coi như là sự bổ xung, cụ thể hoá những tư tưởng

mà C Mác đã đưa ra trong “Phê phán Cương lĩnh Gô-ta”,cũng như những tư tưởng mà bản thân ông đã đưa ra trong

“Chống Đuy-rinh”, “Nguồn gốc của gia đình, của chế độ tưhữu và của nhà nước”

1 V I Lênin Toàn tập, tập 26, Nxb Tiến bộ M, 1981, tr 110

Nói về thời kỳ quá độ, nhất là vấn đề xác định “những giaiđoạn quá độ lên xã hội cộng sản”, trong thư gửi Côn-rat Smít(1863 – 1932) - nhà kinh tế học, nhà triết học Đức, người màkhi đó tán thành học thuyết Mác, ngày 1/7/1891 Ăngghenkhẳng định, chúng ta “cần phải suy nghĩ kỹ”, không được nônnóng, không được phép kết luận vội vàng, bởi đây là vấn đềkhó nhất trong tất cả những vấn đề còn tồn tại ở một thời kỳ

mà “các điều kiện không ngừng thay đổi” Tuy luôn nhắc đi,nhắc lại rằng, nhiều việc diễn biến của tình hình không chophép đưa ra một chương trình hành động cụ thể cho mọitrường hợp có thể xảy ra nhưng Ăngghen vẫn cố gắng vạch

ra những nét cơ bản nhất, những quy luật chung nhất về thời

kỳ quá độ Trong quan niệm của ông, thời kỳ quá độ là thời kỳluôn “gắn với một số thiếu thốn nào đó” bởi đây là “thời kỳ cảibiến cách mạng từ xã hội nọ sang xã hội kia” và “về mọiphương diện kinh tế đạo đức, tinh thần còn mang dấu vết của

xã hội cũ mà nó lọt lòng ra như Mác đã nói trong “phê pháncương lĩnh Gô -ta”

Khi phát triển quan niệm về thời kỳ quá độ, Ăngghen đãnói đến tính tất yếu của phương thức quá độ “rút ngắn” đốivới đất nước đang ở giai đoạn phát triển tiền tư bản chủnghĩa hoặc chưa từng trải qua con đường phát triển tư bảnchủ nghĩa Trong lời bạt viết cho tác phẩm “về vấn đề xã hội

ở Nga” Ăngghen khẳng định không chỉ với nước Nga mà cònvới tất cả các nước đang trong giai đoạn phát triển tiền tư

bản chủ nghĩa đều “không những có thể mà còn chắc chắnrút ngắn một cách đáng kể quá trình phát triển của mình lên

xã hội xã hội chủ nghĩa và có thể tránh được phần lớn nhữngđau khổ và những cuộc đấu tranh ở Tây Âu phải trải qua”1.Khi nhận thấy trước một khả năng có thể xảy ra trong thời kỳquá độ lên CNXH ở các nước lạc hậu, chậm phát triển, kẻ thù

và những lực lượng chống đối giai cấp công nhân và chínhĐảng của nó có thể liên kết lại xung quanh khẩu hiệu “nềndân chủ thuần túy” để chống phá công cuộc xây dựng xã hộimới

nó so với chế độ hiện nay dĩ nhiên là ở việc tổ chức sản xuất trên cơ sở sở hữu chung trước hết của từng dân tộc đối với các tư liệu sản xuất” 2

1 C Mác và Ph Ăngghen toàn tập, tập 22, Nxb Chính trị quốc gia sự thật , Hà Nội,

1977, tr 632

2 C Mác và Ph Ăngghen toàn tập, tập 37, Nxb Chính trị quốc gia sự thật , Hà Nội, tr

617 - 618

Những cống hiến mới của Ăngghen trong việc phát triểnmột cách sáng tạo học thuyết về CNXH khoa học gắn liền vớiđiều kiện lịch sử luôn biến đổi CNTB đang trong giai đoạnchuyển từ thời kỳ tự do cạnh tranh sang CNTB độc quyềnnhà nước (chủ nghĩa đế quốc phong trào cộng sản côngnhân quốc tế đã có sự phát triển và có kinh nghiệm đấu tranhcách mạng, tính chất bóc lột phản động của CNTB đang dầnbộc lộ Mặt khác, sự phát triển không đều của chủ nghĩa đếquốc, các nước lạc hậu chậm phát triển không thể thực hiệnmột cách tuần tự theo sự phát triển hình thái kinh tế xã hội.Đây là dự báo rất thiên tài về tương lai của cuộc cách mạng

xã hội chủ nghĩa

Tóm lại, Mác và Ăngghen đưa ra những tư tưởng rấtquan trọng về sự phân kỳ hình thái kinh tế xã hội cộng sảnchủ nghĩa, những dự báo rất quan trọng về nội dung, tínhchất, đặc điểm của thời kỳ quá độ và đặc biệt là luận điểm vềcon đường phát triển “rút ngắn” ở các nước lạc hậu, chậmphát triển là rất bổ ích và cần thiết cho sự phát triển lý luậnthời kỳ quá độ sau này

2 Lênin đấu tranh bảo vệ, phát triển lý luận thời kỳ quá độ trong điều kiện lịch sử mới.

Sau khi Mác và Ăngghen qua đời, Lênin đã bảo vệ pháttriển chủ nghĩa Mác một cách sáng tạo làm phong phú chủnghĩa Mác trong giai đoạn đế quốc chủ nghĩa Người bảo vệphát triển chủ nghĩa Mác cả ba bộ phận cấu thành của nó là

triết học, kinh tế chính trị và CNXH khoa học chống lại mọitrào lưu cơ hội, xét lại chủ nghĩa Mác nhưng không rơi vàochủ nghĩa giáo điều, dập khuôn máy móc Trong đấu tranhbảo vệ phát triển lý luận CNXH khoa học thì lý luận về thời kỳquá độ là một trong những cống hiến rất đặc sắc của Lênin.Nghiên cứu chủ nghĩa tư bản trong giai đoạn đế quốc chủnghĩa, Lênin đã đưa ra nhiều quan điểm mới Trong giai đoạnnày, CNTB đã trở thành một hệ thống thế giới bao gồm cảcác nước thuộc địa và phụ thuộc dưới ách thống trị của chủnghĩa tư bản Lênin thấy rõ mối quan hệ khăng khít giữa cáchmạng vô sản ở chính quốc và cách mạng giải phóng dân tộc

ở các nước thuộc địa Vì vậy, cách mạng giải phóng dân tộctrở thành một bộ phận của cách mạng vô sản thế giới Điểmnổi bật của Lênin là nhận thức mới của Người về CNXH vàxây dựng chủ nghĩa xã hội ở một nước tư bản kém phát triển.Lênin cho rằng, Mác và Ăngghen mới chỉ nêu lên những nétđại thể về chủ nghĩa xã hội trên cơ sở các nước tư bản côngnghiệp phát triển lúc bấy giờ Còn đối với nước Nga, mộtnước tư bản kém phát triển, nền kinh tế tiểu nông còn phổbiến lại bị chiến tranh tàn phá nặng nề, nên cần phải có mộtnhận thức mới về chủ nghĩa xã hội và xây dựng chủ nghĩa xãhội trong thời kỳ quá độ ở nước Nga

Trên cơ sở tiếp thu tư tưởng của Mác và Ăngghen khixác định vị trí của thời kỳ quá độ trong quá trình hình thànhhình thái kinh tế xã hội chủ nghĩa, Lênin chỉ ra sự phân kỳ: