Ảnh hưởng của việc công bố thông tin gian lận trên báo cáo tài chính nhìn từ góc độ lý thuyết trò chơi45443

ẢNH HƯỞNG CỦA VIỆC CÔNG BỐ THÔNG TIN GIAN LẬN TRÊN BÁO CÁO TÀI CHÍNH NHÌN TỪ GÓC ĐỘ LÝ THUYẾT TRÒ CHƠI TS.. Sau đó trên cơ sở của lý thuyết trò chơi bài viết phân tích những ảnh hưởng v

ẢNH HƯỞNG CỦA VIỆC CÔNG BỐ THÔNG TIN GIAN LẬN TRÊN BÁO CÁO TÀI CHÍNH NHÌN TỪ GÓC ĐỘ LÝ THUYẾT TRÒ CHƠI

TS Đỗ Kiều Oanh Trường Đại học Kinh tế, ĐHQG Hà Nội Email: oanhdk@vnu.edu.vn

Tóm tắt

Báo cáo tài chính sẽ cho biết tường tận về sức khỏe của một công ty niêm yết, nhờ những con số Ở Việt Nam, đọc Báo cáo tài chính, giới chuyên môn có thể phát hiện rất nhiều chỗ sai nhỏ, và tổng hợp lại trong một hệ thống Báo cáo tài chính, thì có thể lại là lớn Trong phạm vi bài viết này tác giả muốn chỉ ra một số loại gian lận đã xuất hiện từ các công ty niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam Sau đó trên cơ sở của lý thuyết trò chơi bài viết phân tích những ảnh hưởng và hậu quả mà các công ty

có thể gặp phải khi trình bày Báo cáo tài chính gian lận và khẳng định rằng nếu tiếp tục công bố thông tin gian lận qua các Báo cáo tài chính thì việc sụp đổ của các công

ty là tất yếu Cuối cùng bài viết đưa ra một số gợi ý về chính sách để khắc phục hiện tượng này một cách hiệu quả

Từ khóa: báo cáo tài chính, gian lận, công ty niêm yết, lý thuyết trò chơi

1 Đặt vấn đề

Gian lận trong công bố thông tin trên Báo cáo tài chính là một trong những chủ đề thời

sự hiện nay Việc phát sinh gian lận trên Báo cáo tài chính ở những công ty có tầm vóc lớn đã làm phát sinh sự quan tâm ngày càng nhiều về tính trung thực, hợp lý của Báo cáo tài chính Nó cũng là thách thức lớn đối với người quản lý công ty cũng như đối với kiểm toán viên trong việc phát hiện các gian lận trên Báo cáo tài chính Do vậy, gian lận luôn là chủ đề được nhiều nhà nghiên cứu quan tâm Bài viết dưới đây sử dụng công cụ Lý thuyết trò chơi để phân tích tác hại và hậu quả của những gian lận trên Báo cáo tài chính

Đối tượng nghiên cứu: nghiên cứu Báo cáo tài chính tại một số Công ty ở Việt

Nam và làm rõ những trường hợp gian lận điển hình Các công ty được bài viết nghiên cứu bao gồm: Công ty cổ phần Tập đoàn Thép Tiến Lên, Công ty Cổ phần Vận tải Xăng dầu Đường thủy Petrolimex, Công ty cổ phần Basa, Công ty Cổ phần Kinh doanh Khí hóa lỏng Miền Bắc, Công ty Cổ phần Thủy điện Nậm Mu, Công ty Cổ phần Địa ốc Đà Lạt, Công ty Cổ phần Container Phía Nam, Công ty cổ phần nhựa Tân Hoá, Công ty Quốc Cường Gia Lai

Nội dung nghiên cứu: thông qua nghiên cứu bài viết phân loại và chỉ rõ một số

hình thức gian lận mà các công ty này đã áp dụng khi công bố Báo cáo tài chính Các loại gian lận đó gồm : che dấu công nợ và chi phí, ghi sai doanh thu, định giá sai tài sản, ghi sai niên độ, không công bố thông tin đầy đủ Việc làm này thể hiện sự thiếu chuyên nghiệp và tùy tiện của các Công ty

Phương pháp nghiên cứu: bài viết sử dụng các công cụ của lý thuyết trò chơi

phân tích những tác hại mà các công ty này sẽ phải đối mặt khi lựa chọn công bố Báo cáo tài chính không chính xác Đồng thời bài viết cũng chỉ rõ những mối nguy hiểm đe dọa và hậu quả mà các công ty này sẽ phải gánh chịu khi thực hiện thiếu trung thực Báo cáo tài chính Nếu tiếp tục công bố các thông tin gian lận không chỉ làm ảnh hưởng đến sự phát triển của các công ty mà còn ảnh hưởng đến sự phát triển kinh tế của đất nước

2 Lý thuyết trò chơi và gian lận Báo cáo tài chính

2.1 Quá trình hình thành của Lý thuyết trò chơi

Lý thuyết trò chơi giai đoạn hình thành đơn thuần là một nhánh của Toán học ứng dụng Nội dung chủ yếu của lý thuyết trò chơi là nghiên cứu các tình huống chiến thuật, trong đó mỗi người chơi lựa chọn các chiến lược khác nhau dựa trên các chiến thuật của những người chơi khác để cố gắng làm tối đa kết quả nhận được

Những thảo luận đầu tiên được biết đến về lý thuyết trò chơi xuất hiện trong một lá thư viết bởi James Waldegrave vào năm 1713 Trong lá thư này, Waldegrave đưa ra lời giải chiến thuật hỗn hợp minimax cho một trò đánh bài 2 người chơi Le Her Chỉ đến khi xuất bản “Nghiên cứu về những định luật toán học của lý thuyết tài sản” của Antoine Augustin Cournot vào năm 1838 thì những cơ sở phương pháp luận chung về

lý thuyết trò chơi mới được xây dựng một cách biện chứng Trong công trình nghiên cứu này, Cournot xem xét và đưa ra phiên bản đầu tiên về giới hạn cân bằng Nash Mặc dù những phân tích của Cournot là tổng quát hơn so với Waldegrave, lý thuyết trò chơi vẫn chưa thực sự tồn tại như một ngành độc lập cho đến khi John Von Newmann xuất bản một loạt các bài báo vào năm 1928 với các kết quả hết sức thuyết phục và những kết quả sau này được mở rộng thêm trong cuốn sách xuất bản năm

1944 “Lý thuyết trò chơi và các hành vi kinh tế” bởi John Von Newmann và Oskar Morgenstem khi đó những ứng dụng của lý thuyết trò chơi được thừa nhận hết sức rộng rãi và nó trở thành công cụ hữu hiệu để giải thích các hành vi kinh tế Những công trình nghiên cứu Lý thuyết trò chơi trong thời gian này chủ yếu tập trung vào chiến lược hợp tác, chiến thuật tối ưu cho nhóm các cá nhân, giả sử rằng họ có thể đảm bảo những thỏa thuận giữa họ và các chiến thuật thích hợp Đỉnh cao của sự phát triển

về ứng dụng của Lý thuyết trò chơi phải nhắc tới năm 1994, ba nhà tiên phong trong lý

thuyết trò chơi là John Nash, John Harsanyi và Reihart Stelen đã được nhận giải Nobel

2.2 Giới thiệu khái quát về Lý thuyết trò chơi

Lý thuyết trò chơi nghiên cứu các tình huống ra quyết định có liên quan tới nhiều người và các quyết định của mỗi người ảnh hưởng tới lợi ích và quyết định của những người khác Có một số phương pháp phân loại trò chơi

Lý thuyết trò chơi được phát triển nhằm giải thích hành vi của những người chơi

mà ở đó lợi ích của những người chơi thường là trái ngược nhau Có thể phân loại trò chơi theo hình sau

Hình 1 Phân loại trò chơi

2.3 Những loại gian lận thường gặp đối với Báo cáo tài chính

Gian lận là hành vi thiếu trung thực, dối trá, mánh khoé nhằm lừa gạt người khác Theo nghĩa rộng gian lận là việc xuyên tạc sự thật, thực hiện các hành vi không hợp pháp nhằm lừa gạt, dối trá để thu được một lợi ích nào đó Ba biểu hiện thường thấy của gian lận là: chiếm đoạt, lừa đảo và ăn cắp

Kết quả nghiên cứu về gian lận theo công trình nghiên cứu của ACFE

Có ba loại gian lận như sau:

- Biển thủ tài sản: Xảy ra khi nhân viên biển thủ tài sản của tổ chức (ví dụ điển hình là biển thủ tiền, đánh cắp hàng tồn kho, gian lận về tiền lương)

- Tham ô: Xảy ra khi người quản lý lợi dụng trách nhiệm và quyền hạn của họ tham ô tài sản của công ty hay hành động trái ngược với các nghĩa vụ họ đã cam kết với tổ chức để làm lợi cho bản thân hay một bên thứ ba

- Gian lận trên Báo cáo tài chính: Là trường hợp các thông tin trên Báo cáo tài chính bị bóp méo, phản ảnh không trung thực tình hình tài chính một cách cố ý nhằm lừa gạt người sử dụng thông tin (Ví dụ khai khống doanh thu, khai giảm nợ phải trả hay chi phí)

3 Quá trình nghiên cứu

3.1 Thực trạng Báo cáo tài chính các Công ty cổ phần niêm yết trong mùa kiểm toán 2010 ở Việt Nam

Cuối tháng 3, đầu tháng 4 hàng năm thường là mùa công bố Báo cáo tài chính của các doanh nghiệp Còn đối với cổ đông, đây là mùa để họ thi tài tìm gian lận trong các báo cáo này

Trong mùa công bố Báo cáo kiểm toán năm 2010, nhà đầu tư liên tiếp nhận được những thông tin “giật gân” khi doanh nghiệp họ đang “hùn vốn” công bố những con số khác với những gì họ nắm bắt trước đó Dưới đây minh hoạ những gian lận trong Báo cáo tài chính năm 2010 của các Công ty cổ phần niêm yết được liệt kê theo các loại gian lận phổ biến trên Báo cáo tài chính của ACFE

3.1.1 Che dấu công nợ và chi phí

Games

Complete (Symmetric)inf

o

Repeated games

One-shot

games

Simultaneous move game

Sequential -move games

Simultaneous and sequential-move games

Incomplete (Asymmetric)in

fo

Simultaneous move games

Sequential move games

Che dấu công nợ đưa đến giảm chi phí là một trong những kỹ thuật gian lận phổ biến trên Báo cáo tài chính nhằm mục đích khai khống lợi nhuận Khi đó, lợi nhuận trước thuế sẽ tăng tương ứng với số chi phí hay công nợ bị che dấu Đây là phương pháp dễ thực hiện và khó bị phát hiện vì thường không để lại dấu vết

Công ty cổ phần Tập đoàn Thép Tiến Lên (TLH) mở màn cho sự hoang mang của nhiều nhà đầu tư với việc công bố lợi nhuận ròng sau kiểm toán giảm gần 30% So với kết quả trước kiểm toán, chi phí tài chính của TLH tăng thêm 30,3 tỷ đồng do phải trích thêm dự phòng giảm giá đầu tư chứng khoán dẫn đến lợi nhuận trước thuế giảm một lượng tương ứng

Công ty Cổ phần Vận tải Xăng dầu Đường thủy Petrolimex (PJT) thông báo Báo cáo tài chính năm 2010 đã kiểm toán với lợi nhuận sau thuế của công ty mẹ PJT đạt 10,58 tỷ đồng, giảm 22,74% so với con số 13,7 tỷ đồng đã công bố trước đó

Báo cáo tài chính năm 2010 của Công ty cổ phần Basa có mã chứng khoán BAS, công ty đã vốn hóa chi phí đi vay số tiền 1,04 tỷ đồng vào giá trị công trình xây dựng

cơ bản, trong khi công trình này đã ngừng xây dựng trong năm 2010

3.1.2 Ghi nhận doanh thu không có thật hay khai cao doanh thu

Công ty Cổ phần Kinh doanh Khí hóa lỏng Miền Bắc (PVG) công bố Báo cáo tài chính hợp nhất đã kiểm toán năm 2010 Lợi nhuận ròng trên báo cáo hợp nhất sau kiểm toán của PVG đạt 35,83 tỷ đồng, giảm 1,2 tỷ đồng so với báo cáo trước kiểm toán

3.1.3 Định giá sai tài sản

Công ty Cổ phần Thủy điện Nậm Mu (HJS) thông báo Báo cáo tài chính đã kiểm toán năm 2010 Theo báo cáo sau kiểm toán, lợi nhuận sau thuế của HJS đạt 4,78 tỷ đồng trong đó lợi nhuận ròng thuộc cổ đông công ty mẹ đạt 4,54 tỷ đồng So với mức 6,48 tỷ đồng trước kiểm toán, lợi nhuận ròng sau kiểm toán giảm 30%

3.1.4 Ghi nhận sai niên độ

Trong mùa kiểm toán năm 2010, Đơn vị kiểm toán có ý kiến ngoại trừ việc Công

ty Cổ phần Địa ốc Đà Lạt (DLR) ghi nhận 31,15 tỷ đồng doanh thu với giá vốn 27,98

tỷ đồng từ Dự án xây dựng Cụm dân cư - Khu chung cư Yersin thành phố Đà Lạt Theo ký kết, công ty sẽ bàn giao từng phần hạng mục công ty của dự án sau khi hoàn thành và đủ điều kiện để bố trí tái định cư UBND sẽ thanh toán cho công ty khi quyết toán dự án và đã được cơ quan độc lập kiểm toán Tuy nhiên, tại Báo cáo tài chính năm 2010, công ty đã ước tính và ghi nhận doanh thu, giá vốn như trên theo số liệu hoàn thành giữa công ty và đội thi công của công ty trong khi UBND tỉnh Lâm Đồng chưa có văn bản chỉ định UBND thành phố Đà Lạt nghiệm thu Đơn vị kiểm toán cho biết, ngày 22/2/2011, UBND tỉnh Lâm Đồng đã có công văn thống nhất giao cho UBND thành phố Đà Lạt là đơn vị tiếp nhận từng hạng mục công trình theo từng giai đoạn giá trị công trình hoàn thành để DLR ghi nhận doanh thu

3.1.5 Không khai báo đầy đủ thông tin

Trong báo cáo kiểm toán về Báo cáo tài chính năm 2010 của Công ty Cổ phần Container Phía Nam (VSG), kiểm toán viên lưu ý người sử dụng đến khoản lỗ chênh lệch tỷ giá chưa thực hiện do đánh giá lại số dư có gốc ngoại tệ cuối năm của khoản vay dài hạn với số tiền 33,16 tỷ đồng đang được ghi nhận trên chỉ tiêu “chênh lệch tỷ

giá hối đoái” Điều này giúp cho người sử dụng hiểu được, việc áp dụng TT 201/2009 giúp cho công ty giảm lỗ 33,16 tỷ đồng

Báo cáo kiểm toán về Báo cáo tài chính năm 2010 của Công ty cổ phần nhựa tân Hoá có mã chứng khoán VKP, kiểm toán viên phát hành ý kiến kiểm toán ngoại trừ, đồng thời kiểm toán viên chỉ ra rằng một khoản hàng tồn kho thiếu với giá trị 5,36 tỷ đồng xảy ra ở năm 2009, công ty trình bày số tiền này trên khoản mục phải thu khác của báo cáo tài chính năm 2010 và đang nhờ cơ quan pháp luật làm rõ

3.1.6 Một số trường hợp khác

Công khai sai, công khai sửa

Về mức độ sửa sai của các doanh nghiệp niêm yết, có thể tạm chia ra làm 2 mức độ: Mức độ nghiêm trọng là những thiếu sót (rồi sửa chữa) liên quan trực tiếp đến các chỉ tiêu quan trọng và nhạy cảm như doanh thu, lợi nhuận và khoản mục trên bảng cân đối kế toán

Trường hợp tiêu biểu ở đây như Quốc Cường Gia Lai (QCG), lúc đầu công bố Báo cáo tài chính quý IV-2012 với lợi nhuận trước thuế 5,64 tỷ đồng, sau lại điều chỉnh con số này thành 12,5 tỷ đồng

Chẳng hạn, DTL điều chỉnh giảm lợi nhuận sau thuế quý IV-2012 từ 17,17 tỷ đồng còn 16,85 tỷ đồng Những trường hợp chênh lệch lớn như QCG tính đến thời điểm này vẫn xuất hiện khá ít, trong khi chênh lệch ít thì khá nhiều

Hiện có khá nhiều cách đánh giá về việc các doanh nghiệp “rủ nhau” đính chính BCTC Đầu tiên là quan điểm cho rằng việc các cơ quan quản lý làm mạnh tay với những vi phạm trong công bố thông tin nói chung và trên Báo cáo tài chính nói riêng Thực tế, những năm gần đây, ở Việt Nam cơ quan quản lý thị trường soi Báo cáo tài chính rất kỹ lưỡng Nhưng với trường hợp như QCG, cách nhìn nhận có thể theo chiều hướng tiêu cực hơn Sai sót trong sổ sách kế toán là chuyện bình thường, tuy nhiên chênh lệch trước và sau khi đính chính lớn như QCG khó có thể gọi là bình thường được

Nó cho thấy sự bừa bãi, kém chuyên nghiệp trong công tác kế toán Nhìn vào giải trình của QCG sẽ thấy nản lòng Công ty này viện lý do thời điểm lập báo cáo trùng với thời điểm nghỉ Tết Nguyên đán nên làm quá gấp, dẫn đến sai sót

Chưa kể, công ty công bố những cụm từ “lợi nhuận hợp nhất” rồi “kết quả kinh doanh hợp nhất một cách cẩu thả Lợi nhuận gì hợp nhất? Trước thuế hay sau thuế? Kết quả kinh doanh hợp nhất là gì? Lợi nhuận, chi phí, hay doanh thu?

3.2 Từ lý thuyết trò chơi phân tích tác hại của các gian lận

Không có gì đảm bảo rằng những trường hợp tương tự QCG sẽ không xuất hiện, trái lại nguy cơ rất lớn Nếu không xuất hiện trong mùa Báo cáo tài chính năm, có thể

là Báo cáo tài chính quý, không năm nay là năm sau Cho đến lúc này, chưa thấy những động thái nào nhằm “tuýt còi” hay chấn chỉnh các vi phạm này

Nếu doanh nghiệp này nhìn doanh nghiệp bạn có vấn đề nhưng vẫn an toàn, không loại trừ sẽ học theo Với tình hình kinh doanh như vậy, doanh nghiệp lại càng có lý do

để phù phép Báo cáo tài chính của mình Như vậy, vấn đề đầu tiên được nhiều nhà đầu

tư chờ đợi là sự lên tiếng của các cơ quan quản lý Tuy nhiên, bắt lỗi kiểu gì lại không đơn giản

Với những sai sót, chênh lệch nhỏ, không quá nhạy cảm và ảnh hưởng ít rất khó bắt lỗi Đây là những sai sót có thể được nhà đầu tư, cổ đông tạm chấp nhận Tuy nhiên, nếu không có động thái thích hợp, sẽ tạo thành một thói quen và sai sót sau có thể nghiêm trọng hơn Vậy còn những sai sót nghiêm trọng như QCG sẽ như thế nào?

Có thể thấy sai sót của QCG đã ảnh hưởng nghiêm trọng đến quyền lợi cổ đông Nhưng lượng hóa sai sót lại không đơn giản Hơn nữa, QCG có thể cho rằng mình có ý thức “sửa sai” nên đã sớm đính chính

Bởi vì Lý thuyết trò chơi nghiên cứu các tình huống ra quyết định có liên quan tới nhiều người và các quyết định của mỗi người ảnh hưởng tới lợi ích và quyết định của những người khác Trước tiên để đơn giản hóa bài viết giả định các công ty niêm yết thành một chủ thể và các nhà đầu tư thành một chủ thể Trên cơ sở của lý thuyết trò chơi bài viết phân tích những tác hại mà các công ty sẽ gặp phải nếu tiếp tục gian lận Thứ nhất bài viết giả sử tổng lợi ích của 2 người chơi sẽ là 2 đơn vị và giá trị đó sẽ được tăng lên theo thời gian

Trước tiên mỗi người chơi ở đây đều đồng thời ra quyết định và họ luôn mong rằng có thể tối đa hóa kết quả mình thu được Đối với các công ty có 2 khả năng hành động: gian lận và trung thực Còn đối với nhà đầu tư cũng có 2 khả năng hành động: đầu tư và không đầu tư Trong trường hợp này các kết quả của nhà đầu tư và các công

ty nhận được có thể được tổng kết qua bảng sau:

Investors

Bảng 1 Kết quả các chiến lược của nhà đầu tư và công ty

Dễ dàng nhận thấy cả nhà đầu tư và công ty sẽ không được lợi gì nếu không có một khoản đầu tư Nhưng nếu nhà đầu tư bỏ vốn vào mà công ty gian lận thì toàn bộ quyền lợi sẽ thuộc về công ty Lúc này kết quả công ty nhận được là 2 và các nhà đầu

tư là 0 Tình huống hợp lý nhất là nhà đầu tư bỏ vốn và công ty trung thực thì mỗi bên

sẽ nhận được 1 đơn vị lợi ích

Tuy nhiên trên thực tế kết quả không phải đơn giản như vậy Trò chơi sẽ được diễn

ra trong nhiều giai đoạn, mỗi người chơi sẽ nhận được thông tin đầy đủ và họ sẽ có chiến lược thích hợp Tất nhiên chiến lược của họ sẽ ảnh hưởng đến kết quả của người

cùng chơi Ở giai đoạn sau người chơi sẽ có chiến lược hợp lý dựa vào kết quả của giai đoạn trước và thông tin mà họ nhận được

Quá trình này được mô tả qua hình sau:

Companies (C)

(F) (R)

C 2 Investors (I)

Invest Not invest (F’) (R’)

Fraud Honesty (L”) (R”)

Hình 2 Trò chơi động với thông tin đầy đủ

Tại mỗi nút, công ty hoặc nhà đầu tư phải ra quyết định Chiến lược hành động của

họ chỉ có 2 khả năng Quy ước rằng cuối mỗi nhánh trong cây trò chơi là biểu thị lợi ích nhận được của người chơi (Công ty: C, nhà đầu tư: I) Phía bên trái trong giai đoạn đầu công ty có gian lận (Fraud) và bên phải là không gian lận (Honesty) Những con số ngọn của các nhánh trong cây là kết quả thu được của 2 người chơi Đối với các công ty kết cục tốt nhất là L” ở đó họ được 3 đơn vị lợi ích và nhà đầu tư không được

gì (vì đã giả định số lợi ích tăng lên sau mỗi giai đoạn) Còn phương án tối ưu cho nhà đầu tư là R” Nhìn từ góc độ xã hội, R” là lựa chọn tối ưu vì nó tối đa hóa tổng lợi ích

Nhưng nếu mục đích của mỗi người là tối đa hóa phần lợi ích của mình thì kết quả này

sẽ không xảy ra Tại sao vậy?

Nếu trò chơi kéo dài đến giai đoạn 3 thì các công ty sẽ lựa chọn L” Còn các nhà đầu

tư được ra quyết định ở giai đoạn 2 sẽ chọn L’.Cứ như vậy mỗi bên sẽ chỉ lựa chọn phương án có lợi cho mình Nhưng cũng cần phải xem xét đến sự can thiệp của nhà nước vào hành động của mỗi bên Trên thực tế nếu các công ty cứ vô tư công bố báo cáo tài chính của mình một cách gian lận mà không bị trừng phạt bởi luật pháp là điều không thể Vì thế nếu tính tới sự xuất hiện của luật pháp thì trò chơi được diễn tả lại bằng hình sau:

Investors

Not invest Invest

C 0

Fraud Honesty

C 1

Punish Not Punish

Hình 3 Pháp luật can thiệp vào trò chơi

Các công ty vì lợi ích tạm thời, trước mắt cố tình làm ra các gian lận khi công khai các thông tin trên Báo cáo tài chính Tuy nhiên luật pháp sẽ xuất hiện để trừng phạt những công ty gian lận đó và kết quả là các công ty sẽ không thể lựa chọn gian lận nữa

Ở giai đoạn sau của trò chơi này các công ty chỉ có một sự lựa chọn là trung thực, còn các nhà đầu tư sẽ chọn khả năng hành động: đầu tư Nhưng trong trường hợp pháp luật không trừng phạt những công ty này thì khi nhà đầu tư bỏ vốn vào toàn bộ lợi ích sẽ vào túi các công ty Từ những phân tích trên, chúng ta có thể thấy rằng các doanh nghiệp sẽ tự sụp đổ nhanh hơn nếu tiếp tục gian lận

Tuy nhiên trên thực tế không chỉ có hai chủ thể tham gia là công ty và nhà đầu tư

Ngân hàng, các tổ chức tài chính và rất nhiều đối tượng khác đương nhiên đều xuất

hiện Và câu chuyện mỗi chủ thể cũng có nhiều hơn 2 phương án hành động, khi đó cây trò chơi sẽ có nhiều nhánh hơn và độ sâu cũng tăng Đồng thời lợi ích của các chủ thể tham gia cũng sẽ có sự thay đổi quy mô so với giả định trên Tất nhiên cũng không thể bỏ qua các mức độ trừng phạt khác nhau của các cơ quan chức năng Có thể mô tả khái quát tình trạng đó qua hình 4 dưới đây:

Hình 4 Cây trò chơi cấp độ 3

Trên hình ta thấy lúc này các công ty vẫn có 2 khả năng hành động Khi các công

ty lựa chọn phương án không công bố thông tin gian lận thì lúc này ngoài nhà đầu tư giả sử còn có thêm ngân hàng tham gia vào cuộc chơi Đối với các nhà đầu tư vẫn có 2 khả năng hành động: đầu tư và không đầu tư Đối với ngân hàng cũng giả sử có 2 khả năng hành động là hợp tác với công ty và không hợp tác Lúc này quyền lợi của các bên được thể hiện như ở hình trên Như vậy nếu công ty lựa chọn không gian lận thì việc hợp tác của họ với cả nhà đầu tư và ngân hàng cũng đem lại cho họ 2 đơn vị lợi ích Mặc dù tổng giá trị lợi ích lúc này của công ty chỉ là 2 đúng bằng trường hợp công

ty lựa chọn có gian lận và chỉ hợp tác với một đối tượng (nhà đầu tư) Tuy nhiên khi lựa chọn phương án gian lận khả năng nhà đầu tư tiếp tục hợp tác với công ty ở giai đoạn sau chắc chắn không xảy ra Thế nên xét về dài hạn lợi ích của công ty sẽ bị thiệt

hại nếu lựa chọn công bố gian lận Quan sát hình 4 ta sẽ thấy nếu các nhánh tăng thêm

nữa và độ sâu cũng gia tăng ta sẽ có sự bùng nổ về tổ hợp

Cộng với sự gia tăng về nhánh và độ sâu của cây trò chơi cũng cần phải xem xét tới thông tin được cung cấp bởi các đối tượng tham gia là thông tin đầy đủ hay không đầy đủ, quan sát hình 5 ta sẽ thấy vấn đề lại có nhiều kết cục khác

Hình 5 Trò chơi với thông tin hoàn hảo và Trò chơi với thông tin không hoàn hảo

Quan sát hình 5 sẽ thấy lợi ích của các bên sẽ được tối đa hóa khi không có sự gian lận và các bên đều thu nhận được thông tin đầy đủ Như vậy hệ lụy của việc gian lận Báo cáo tài chính là rất rõ ràng và nó có ảnh hưởng tới rất nhiều đối tương ở các mức

độ khác nhau

4 Kết luận và ý kiến

4.1 Kết luận

Gian lận nói chung và gian lận trên Báo cáo tài chính nói riêng phát triển cùng với

sự phát triển của xã hội và ngày càng biểu hiện tinh vi, là hành vi không thể triệt tiêu Gian lận có ảnh hưởng tiêu cực đến sự phát triển của xã hội Tại Việt Nam cũng như các quốc gia trên thế giới, nguy cơ xuất hiện gian lận trên Báo cáo tài chính doanh nghiệp ở rất cao

Trên hết, những sai sót trong Báo cáo tài chính của doanh nghiệp niêm yết, dù ít hay nhiều đều cho thấy sự thiếu chuyên nghiệp Báo cáo tài chính được xem như báo cáo chuẩn xác, chính xác nhất, đưa ra công bố, nghiễm nhiên được xem như chính xác, đằng này lại được (bị) thay đổi xoành xoạch như vậy, rốt cuộc cơ sở nào để nhà đầu tư,

cổ đông tin tưởng

Công bố số liệu, xong rồi lại sửa, nhiều nhà đầu tư đã phải thốt lên “thật hết thuốc chữa” Nghiễm nhiên, các doanh nghiệp đã “được” làm sai và “được sửa” còn nhà đầu

tư nếu phải chịu những thiệt thòi, mất mát lại không có cơ hội “sửa” Giả sử, doanh nghiệp công bố lỗ, cổ đông thấy vậy bán tháo cổ phiếu, sau đó đính chính thành lãi, giá cổ phiếu tăng trở lại, những người bán ra bị thiệt hại, doanh nghiệp có chịu trách nhiệm?