Thực trạng thao túng báo cáo tài chính ở Việt Nam giai đoạn 2000201445441

Với mục đích làm “đẹp” báo cáo tài chính nhằm thu hút đầu tư từ các nhà đầu tư trên thị trường, nhiều doanh nghiệp thường sử dụng các kỹ thuật gian lận trong lập báo cáo tài chính như:

THỰC TRẠNG THAO TÚNG BÁO CÁO TÀI CHÍNH

Ở VIỆT NAM GIAI ĐOẠN 2000-2014

TS Nguyễn Thị Thanh Hải Trường Đại học Kinh tế, ĐHQGHN Email: haintt79@gmail.com

ThS Trần Thu Hằng Trường Đại học Tài nguyên và Môi trường Hà Nội

Tóm tắt

Trong những năm gần đây, thao túng báo cáo tài chính là một trong những vấn đề nóng và thường xuyên được nhắc tới trên toàn thế giới Tại Việt Nam, tỷ lệ sai lệch về báo cáo tài chính của doanh nghiệp, đặc biệt là các doanh nghiệp niêm yết trên thị trường chứng khoán trước và sau kiểm toán là rất cao Đó như là một cảnh báo rất lớn về chất lượng báo cáo tài chính và độ minh bạch về số liệu kế toán do doanh nghiệp tự lập Với mục đích làm “đẹp” báo cáo tài chính nhằm thu hút đầu tư từ các nhà đầu tư trên thị trường, nhiều doanh nghiệp thường sử dụng các kỹ thuật gian lận trong lập báo cáo tài chính như: khai tăng doanh thu, khai giảm chi phí (bỏ sót công nợ), đánh giá sai giá trị tài sản, ghi nhận sai niên độ, không công bố đầy đủ thông tin trên báo cáo tài chính Điều này khiến cho việc đo lường gian lận báo cáo tài chính rất khó được xác định trong thực tế và càng trở nên khó khăn hơn trong điều kiện thay đổi của thị trường như hiện nay Vì vậy, chuyên đề nghiên cứu này được thực hiện nhằm phân tích, đánh giá thực trạng thao túng báo cáo tài chính các công ty niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam giai đoạn 2000 - 2014

Từ khóa: gian lận báo cáo tài chính, công bố thông tin, doanh nghiệp niêm yết

1 Khái quát tình hình thao túng báo cáo tài chính của các công ty niêm yết ở Việt Nam

Thị trường chứng khoán là một trung gian tài chính đóng vai trò rất quan trọng đối với nền kinh tế Sự ra đời và phát triển của thị trường này là một tất yếu khách quan, cho thấy nền kinh tế đang tăng trưởng và phát triển

Với các doanh nghiệp, tham gia thị trường chứng khoán sẽ tạo điều kiện cho các doanh nghiệp tăng vốn kinh doanh, khi đó họ đóng vai trò là người cầu về vốn, là người bán sản phẩm Với các nhà đầu tư thì thị trường chứng khoán là kênh đầu tư có khả năng sinh lời cao và họ đóng vai trò là người cung về vốn, là người mua sản phẩm Một trong những phương thức cạnh tranh trên thị trường có loại hàng hóa đặc biệt này

là số lượng đông người bán phải chứng minh họ có sản phẩm tốt hơn, đẹp hơn để thu hút được số ít người mua

Báo cáo tài chính là được sử dụng như là công cụ “chào hàng” của các công ty niêm yết trên thị trường chứng khoán Nó là tài liệu quan trọng,phản ánh tình hình hoạt động và hiệu quả hoạt động của công ty và đây cũng là một trong những lý do khiến các nhà quản lý khó có lựa chọn nào khác hơn là tìm ra những thủ thuật “phù phép” báo cáo tài chính nhằm thao túng báo cáo tài chính

Hiện tại chưa có một khái niệm nào về thao túng báo cáo tài chính nhưng đó là hành vi có hai đặc điểm cơ bản sau:

Một là: Thể hiện ý chí chủ quan của các nhà quản trị doanh nghiệp

Hai là: Có ảnh hưởng lớn đến các quyết định của nhà đầu tư

Tuy nhiên, có thể tạm hiểu thao túng báo cáo tài chính là hành vi của các nhà quản trị thực hiện nhằm kiểm soát và chi phối thông tin với mục đích cố ý để đạt được một kết quả mong muốn, đôi khi vì lợi ích riêng của họ

Thông tin tài chính trên báo cáo tài chính chỉ thực sự hữu ích khi báo cáo tài chính được lập đúng quy định, chuẩn mực kế toán Báo cáo tài chính được sử dụng để công bố hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp không chỉ trong hiện tại mà còn cả dự báo trong tương lai của doanh nghiệp; đồng thời, cũng có thể là công cụ được các doanh nghiệp sử dụng để che giấu và đánh lừa các nhà đầu tư Song không phải bất cứ bản báo cáo tài chính bị phù phép nào cũng gây ảnh hưởng tiêu cực mà có những báo cáo tài chính bị phù phép khi sử dụng với động cơ tích cực thì lại là lựa chọn tối ưu cho các nhà lãnh đạo Phù phép tài chính thực ra là việc sử dụng một số kỹ thuật nhằm thay đổi số liệu báo cáo tài chính để đạt được một số mục tiêu nhất định

Phù phép Báo cáo tài chính - Từ góc độ tích cực

Phù phép Báo cáo tài chính là hiện tượng khá phổ biến trong các doanh nghiệp của nước ta hiện nay và có nhiều nguyên nhân Sự nóng lên một cách nhanh chóng của thị trường chứng khoán nước ta hiện nay là một trong những nguyên nhân chính của việc nhiều doanh nghiệp phù phép cho báo cáo tài chính của mình Việc đánh giá quá cao cổ phiếu của một số công ty khiến các nhà lãnh đạo công ty phải tạo ra một khoản lợi nhuận ảo tương ứng với kì vọng từ phía các nhà đầu tư về khả năng sinh lời của công ty nếu như không muốn phản ứng tiêu cực từ phía thị trường và kéo theo sự giảm sút về giá trị cổ phiếu Điều này không chỉ ảnh hưởng về phía nhà đầu tư mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến các nhà lãnh đạo bởi bản thân họ cũng nắm giữ phần lớn cổ phiếu của công ty

Đứng về góc độ tác động tích cực, những bản báo cáo tài chính bị phù phép với động cơ tích cực, thực sự phát huy tác dụng của mình cho doanh nghiệp khi mục đích

là nâng cao hiệu quả hoạt động của công ty, nâng cao lợi nhuận theo kế hoạch, đảm bảo một số hệ tài chính mà công ty đặt ra Như vậy, việc phù phép tài chính lúc này trở thành công cụ can thiệp hữu hiệu vào các số liệu tài chính không chỉ cho các nhà lãnh đạo và các nhà đầu tư

Như vậy, có thể nhận rõ giá trị mà ngôn ngữ kinh tế của bản báo cáo tài chính mặc dù đã được phù phép song lại có tác động tích cực đến việc kinh doanh của công

ty và chỉ đúng hướng đầu tư cho các nhà đầu tư

Phù phép Báo cáo tài chính - Ranh giới mong manh giữa gian lận và các rủi

ro

Về góc độ tiêu cực, những thủ thuật phù phép tài chính gây một thiệt hại không nhỏ chỉ đối với các doanh nghiệp mà còn với cả nhà đầu tư và có thể dẫn đến phá sản doanh nghiệp Khi được sử dụng với mục đích không tích cực nó có thể là công cụ của những kẻ tham nhũng hay để che giấu hoạt động kinh doanh giảm sút của công ty

Xét trong giới hạn cho phép, thao túng báo cáo tài chính nằm trong khuôn khổ pháp luật, là sự vận dụng linh hoạt về chính sách kế toán của các doanh nghiệp nhằm đạt mục tiêu mong muốn Tuy nhiên, hầu hết các hành động thao túng báo cáo tài chính của doanh nghiệp đều vượt qua mức giới hạn cho phép vì lợi ích quá lớn có được từ hành vi này và khi đó ta gọi đó là gian lận

2 Thực trạng tình hình thao túng báo cáo tài chính của các công ty niêm yết ở Việt Nam giai đoạn 2000 - 2014

Tại Việt Nam, sau nhiều năm hoạt động, thị trường chứng khoán không còn là kênh đầu tư an toàn và sinh lời đối với tất cả các nhà đầu tư như trong giai đoạn đầu

Để tham gia và có thể giành thắng lợi khi đầu tư vào chứng khoán đòi hỏi nhà đầu tư phải có kiến thức, am hiểu các thông tin về doanh nghiệp niêm yết Với nhà đầu tư đa

số thì báo cáo tài chính của doanh nghiệp niêm yết là kênh thông tin chính và phổ biến

để họ có cơ sở đầu tư; vì vậy, việc các công ty niêm yết công bố một báo cáo tài chính trung thực có ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với các nhà đầu tư và sự phát triển lành mạnh của thị trường chứng khoán Trên thực tế, thị trường chứng khoán Việt Nam đã xảy ra rất nhiều vụ thao túng báo cáo tài chính, có thể thấy một số vụ điển hình như

công ty cổ phần Bông Bạch Tuyết - một thương hiệu hàng đầu trong ngành bông băng

vệ sinh, y tế Tuy nhiên, Ban lãnh đạo của Bông Bạch Tuyết đã “vung tay quá trán” cho việc đầu tư tràn lan, không kiểm soát mà đỉnh điểm là việc nhập dây chuyền sản

xuất băng vệ sinh cho phụ nữ trị giá hàng trăm tỷ đồng (cao hơn vốn điều lệ công ty

lúc đó)

Vẫn báo cáo lãi đến năm 2007 nhưng thực tế công ty đã lỗ nặng do làm ăn kém hiệu quả Ngoài ra, công ty còn cố ý cung cấp không đúng số liệu thực tế, thể hiện qua các bản xác nhận công nợ giữa công ty với khách hàng có những số liệu khác nhau trong cùng thời điểm Quá trình thanh tra cũng phát hiện Công ty Cổ Phần BBT có nhiều sai phạm nghiêm trọng về tài chính, kế toán Cụ thể, công ty xuất bán phế liệu trong các năm 2006 - 2008 với tổng giá trị 490 triệu đồng nhưng không xuất hóa đơn tài chính; năm 2008 công ty chi nhiều khoản không có hóa đơn chứng từ tổng cộng

217 triệu đồng Cũng trong năm 2008, các khoản chi tiếp khách, hội họp, quảng cáo, tiếp thị, khuyến mãi lên đến 6,09% so với tổng chi phí trong năm, trong khi theo Quy chế tài chính của công ty là không quá 5% [2]

Hay trường hợp công ty dược Cửu Long (DCL) có thể đã tạo ra một vòng tròn khép kín của một lô hàng hóa luân chuyển từ DCL sang Công ty Hải Tâm, sau đó chuyển sang một công ty con của DCL là VPC Sài Gòn và cuối cùng lại chuyển về DCL chỉ trong khoảng thời gian 3 ngày Trong một giao dịch mua bán hàng hóa lòng vòng khép kín (tức người bán đồng thời là người mua lại hàng hóa ở điểm cuối cùng của vòng tròn), nếu áp dụng ngược lại nguyên tắc này, có nghĩa là dùng “hình thức” để lấn át “bản chất” thì doanh nghiệp bán có thể dựa trên những bộ hồ sơ chứng từ để ghi nhận tăng doanh thu hàng hóa bán ra, đồng thời ghi tăng khoản phải thu với cùng một giá trị Như thế, cả doanh thu lẫn tổng tài sản của doanh nghiệp bán đều được ghi tăng

và có thể tạo một bức tranh đẹp hơn về tình hình tài chính và kết quả kinh doanh của

công ty Bên cạnh đó, nếu nhìn vào BCTC của Dược Cửu Long ta sẽ thấy khoản phải

thu khách hàng luôn giữ ở mức cao DCL có quá nhiều nợ phải thu trên cơ cấu tài sản Phải thu khách hàng ngày 31/12/2013 là hơn 202 tỷ trong khi tổng tài sản chỉ khoảng

611 tỷ, cuối quý I/2014 là gần 234 tỷ đồng trên tổng tài sản gần 621 tỷ đồng Như thế

là phải thu khách hàng đã chiếm khoảng 1/3 tổng tài sản Nếu tình hình tài chính của DCL tốt, thì những việc nêu trên chưa chắc đã có điểm bất thường Tuy nhiên, mặc dù Công ty có thể cho khách hàng nợ nhiều như vậy, nhưng khi nhìn đến khoản mục Vay

và nợ ngắn hạn trên BCTC đã được kiểm toán thì người đọc cũng ấn tượng không kém với con số vay ngắn hạn là 251 tỷ tại thời điểm 31/12/2013 và gần 254 tỷ đồng tại thời điểm cuối quý I/2014 và tất nhiên là chịu lãi suất để bổ sung vốn lưu động, tài trợ cho hoạt động kinh doanh đã khiến chi phí tài chính của DCL tăng lên đáng kể.Hai con số này gần tương đương với số tiền mà DCL cho khách hàng nợ.Bản thân DCL, trong các báo cáo của mình những năm gần đây nhắc nhiều vấn đề đẩy mạnh thu hồi công nợ

khách hàng Thế nhưng, tình trạng này vẫn tiếp tục tiếp diễn [16, 18]

Ngày 8/4/2016, cổ phiếu của ngân hàng xuất nhập khẩu Eximbank đã bị đưa vào diện cảnh báo do có lợi nhuận chưa phân phối trong 2 năm 2014 và năm 2015 bị

âm Các sai phạm của ban điều hành EIB đều đã được Ngân hàng Nhà nước công bố

và lãnh đạo EIB thông báo đến các cổ đông Nhưng các sai phạm này một lần nữa khiến báo cáo tài chính của EIB trở nên u ám hơn là điều các cổ đông không lường trước Theo Kết luận thanh tra do Ngân hàng Nhà nước Việt Nam ban hành này 19 tháng 10 năm 2015, Eximbank đã bán một số tài sản cố định là bất động sản cho Eximland trong thời gian từ 2010 đến năm 2013 và đã ghi nhận các khoản lợi nhuận vào báo cáo kết quả hoạt động kinh doanh hợp nhất của các năm này (2010: 179.844 triệu VND; 2011: 363.364 triệu VND; 2012: 477.455 triệu VND và 2013: 95,996 triệu VND).Sau đó, Eximbank đã mua lại các tài sản này từ Eximland trong thời gian từ

2011 đến 2015

Ngày 11/04/2016, Eximbank đã gửi giải trình cho ủy ban chứng khoán nhà nước, sở giao dịch chứng khoán thành phố Hồ Chí Minh về nguyên nhân cũng như phương án khắc phục chứng khoán bị đưa vào diện cảnh cáo Theo đó thì thực hiện theo kết luận thanh tra của Ngân hàng Nhà nước ngày 19/10/2015, Eximbank phải ghi giảm thu nhập do bán các tài sản không đúng quy định và ghi giảm các khoản lợi nhuận này cũng như các chi phí liên quan khác để khôi phục giá trị tài sản ban đầu Cụ thể:

Bảng cân đối kế toán riêng 90.293 (948.570) (858.277)

Bảng cân đối kế toán hợp

nhất

114.010 (948.570) (834.560)

Nguồn tài liệu: [17] Vấn đề cũng đáng nêu ra ở đây là nếu báo cáo tài chính 2014 của Eximbank được kiểm toán chính xác và cho ra những kết quả hợp lý ngay từ đầu thì cổ phiếu EIB

đã phải rơi vào diện cảnh báo từ cách đây 1 năm chứ không phải là đợi đến bây giờ Tại báo cáo kiểm toán phát hành ngày 25/03/2015, kiểm toán viên của Ernst & Young

đã khẳng định: “Theo ý kiến của chúng tôi, báo cáo tài chính hợp nhất đã phản ánh trung thực và hợp lý trên các khía cạnh trọng yếu tình hình tài chính hợp nhất của Ngân hàng và công ty con tại ngày 31 tháng 12 năm 2014, cũng như kết quả hoạt động

kinh doanh hợp nhất và tình hình lưu chuyển tiền tệ hợp nhất cho năm tài chính kết thúc cùng ngày, phù hợp với Chuẩn mực Kế toán Việt Nam, Hệ thống Kế toán các Tổ chức Tín dụng Việt Nam, các quy định của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam và các quy định pháp lý có liên quan đến việc lập và trình bày báo cáo tài chính hợp nhất”

Công ty Gỗ Trường Thành (TTF) trong thuyết minh giá vốn 6 tháng đầu năm

2016 đột ngột xuất hiện khoản mục “Hàng tồn kho phát hiện thiếu khi kiểm kê” lên tới

980 tỷ đồng Con số này được xác định trên cơ sở kết quả kiểm toán của Công ty kiểm toán E&Y 6 tháng đầu năm 2016 tại TTF

Phát hiện này đã dẫn đến việc Công ty E&Y phải điều chỉnh thẳng vào chi phí giá vốn quý 2/2016 của TTF, đồng thời số dư hàng tồn kho tại ngày 30/06/2016 chỉ còn 1.834 tỷ đồng - giảm 729 tỷ đồng so với đầu quý 2, giảm 510 tỷ đồng so với đầu năm; khoản phải thu cũng giảm 264 tỷ đồng Bên cạnh đó, số liệu tài chính tại thời điểm cuối năm trước (31/12/2015) bị điều chỉnh hồi tố 1 số khoản mục, trong đó điều chỉnh lớn nhất là các khoản phải thu ngắn hạn với mức giảm 218 tỷ đồng

Về nguyên tắc, điều chỉnh hồi tố nhằm mục đích đảm bảo số liệu phản ánh đúng thực tế tài sản tại thời điểm quá khứ Điều này dấy lên nghi vấn rằng những số liệu về các khoản phải thu và hàng tồn kho mà Ban giám đốc của Gỗ Trường Thành lập ra và được công ty DFK kiểm toán tại thời điểm 31/12/2015 “có vấn đề”

Thực tế, các doanh nghiệp có thể sử dụng các thủ thuật kế toán để điều chỉnh con số theo mục đích riêng và việc của kiểm toán là phải định tính, định lượng các điều chỉnh này sao cho chúng nằm trong một khuôn khổ cho phép, không để lọt các

“sai lệch trọng yếu” Các kiểm toán viên cho biết, những sai sót nếu xét trên giá trị của tổng tài sản hoặc doanh thu rơi vào tầm 0,5-1% trở lên hay những sai lệch cỡ 5% lợi nhuận trở lên được xem là trọng yếu Khi các trường hợp này xảy ra, kiểm toán sẽ yêu cầu công ty giải trình, nếu không làm rõ, kiểm toán sẽ không thể đưa ra những ý kiến chấp nhận toàn phần mà sẽ nêu ý kiến ngoại trừ

Tuy nhiên, các báo cáo kiểm toán của Gỗ Trường Thành do DFK thực hiện, đặc biệt là báo cáo kiểm toán tại thời điểm 31/12/2015 các ý kiến đều là chấp nhận toàn phần, không có BCTC nào chỉ được chấp nhận từng phần hoặc từ chối nêu ý kiến hoặc không chấp nhận Điều đó có nghĩa là theo kiểm toán, báo cáo tài chính đã phản ánh trung thực và hợp lý trên khía cạnh trọng yếu tình hình tài chính của công ty BCTC đó

đã được đảm bảo về các tiêu chuẩn kế toán và nhà đầu tư có thể tin tưởng

Phần ý kiến kiểm toán của công ty kiểm toán DFK khi kiểm toán báo cáo tài chính hợp nhất năm 2015 không đưa ra lưu ý nào

Việc phải điều chỉnh giảm tới 218 tỷ khoản phải thu tại số liệu đã được DFK kiểm toán "chốt" cùng TTF vào cuối năm 2015 vì phát hiện thiếu khi kiểm kê hàng tồn kho 6 tháng sau đó, đã thể hiện một mối liên hệ với nhau giữa các số liệu này Nghi vấn mà nhiều nhà đầu tư đưa ra là 218 tỷ phải thu này nhiều khả năng là không "có thật", và liệu có tồn tại việc "bắt tay" nào giữa DFK và TTF hay không [3]

Ngoài ra, còn có thể kể đến trường hợp của công ty Cổ phần NTACO; công ty

Cổ phần Dầu thực vật Sài Gòn; hay gần đây nhất là công ty Cổ phần Cảng hàng không Việt Nam… Ngày 21/9/2017, Tổng Công ty Cảng hàng không Việt Nam (ACV) công

bố báo cáo tài chính hợp nhất bán niên soát xét năm 2017 Trong đó, có sự khác nhau

về số liệu báo cáo trước và sau kiểm toán như sau:

Sau kiểm toán, doanh thu thuần 6 tháng đầu năm của ACV đạt 6.918 tỷ đồng, tăng nhẹ 21 tỷ đồng so với báo cáo tự lập trước đó Tuy nhiên, giá vốn hàng bán tăng mạnh hơn so với trước kiểm toán đã khiến lãi gộp ACV trong nửa đầu năm 2017 chỉ còn 2.889 tỷ đồng, giảm 67 tỷ đồng

Doanh thu tài chính sau kiểm toán của ACV giảm mạnh 205 tỷ đồng, xuống còn

517 tỷ đồng, chủ yếu do cổ tức lợi nhuận được chia giảm và lãi chênh lệch tỷ giá đánh giá cuối kỳ giảm Bên cạnh đó, phần lãi trong công ty liên doanh, liên kết sau kiểm toán cũng giảm 48 tỷ đồng Các khoản chi phí phát sinh trong kỳ như chi phí tài chính,

chi phí bán hàng, chi phí quản lý nhìn chung không có nhiều biến động so với báo cáo

tự lập

Kết quả, ACV ghi nhận 2.341 tỷ đồng lợi nhuận trước thuế sau kiểm toán, giảm

233 tỷ đồng so với báo cáo tự lập trước đó

Ngoài ra, ACV còn ghi nhận khoản chi phí thuế thu nhập doanh nghiệp hoãn lại lên tới 189 tỷ đồng sau kiểm toán, trong khi trong báo cáo trước đó, khoản chi phí này

là không đáng kể Điều này khiến lợi nhuận sau thuế 6 tháng đầu năm kiểm toán của ACV chỉ còn 1.712 tỷ đồng, giảm 381 tỷ đồng so với báo cáo trước đó, tương ứng mức giảm 18%

Nguồn tài liệu: [1]

Trên đây mới chỉ liệt kê một vài vụ thao túng báo cáo tài chính của các công ty niêm yết Trước áp lực cạnh tranh của các công ty niêm yết thì thao túng báo cáo tài chính trở thành xu hướng và được thực hiện ngày càng tinh vi hơn với mức hậu quả gây ra càng nặng nền hơn

2 Các phương thức thao túng báo cáo tài chính của các công ty niêm yết

Qua thực tế hoạt động của thị trường chứng khoán Việt Nam cho thấy, có nhiều

lý do khiến các bản báo cáo tài chính không minh bạch và một trong số đó là cổ phiếu

bị đánh giá quá cao (overvaluation) Giá cổ phiếu cao đồng nghĩa với kỳ vọng cao của nhà đầu tư về khả năng sinh lợi của công ty, từ đó gây sức ép lên ban lãnh đạo công ty buộc phải tạo ra mức lợi nhuận tương ứng nếu không muốn nhận phản ứng tiêu cực từ thị trường Mặt khác, ban lãnh đạo công ty cũng nắm giữ một số lượng lớn cổ phiếu, nên bản thân họ không muốn giá cổ phiếu bị sụt giảm Những lý do này khiến các nhà quản lý khó có lựa chọn nào khác hơn là tìm những thủ thuật để làm đẹp báo cáo tài chính, và nó được coi là biện pháp đối phó hữu hiệu nhằm tạo ra ảo tưởng công ty đang làm ăn phát đạt

Hiện nay, phương thức chủ yếu mà các công ty niêm yết sử dụng để thực hiện hành vi thao túng báo cáo tài chính là vận dụng những chính sách kế toán

Vận dụng chính sách doanh thu để thực hiện hành vi thao túng BCTC

Nếu nói báo cáo tài chính như một bức tranh giúp nhà đầu tư hình dung lên toàn cảnh câu chuyện hoạt động của doanh nghiệp thì doanh thu có lẽ chiếm phần lớn sự quan tâm trong bức tranh đó Đi liền với tầm quan trọng luôn là tính rủi ro cao, chưa tính đến việc doanh thu còn thường xuyên gánh sức ép như một chỉ tiêu xét duyệt lương thưởng của Ban Giám đốc, do đó dù phải tuân theo một loạt các quy tắc ghi nhận của chuẩn mực kế toán thì đây vẫn luôn là khoản mục tiềm tàng nhiều rủi ro biến tấu cao ngay cả trong và ngoài khuôn khổ cho phép của chuẩn mực Cụ thể, doanh thu

có thể bị biến hóa theo những hướng sau:

(1) Doanh thu hư cấu hoặc bị phóng đại

- Bán hàng ảo: ghi hoá đơn cho các công ty giả mạo

- Phóng đại doanh số bán hàng: lô hàng được thực hiện cho khách hàng không

hề đặt hàng hoặc các loại hàng hoá đã huỷ bỏ, doanh số bán hàng được công nhận cho

lô hàng chuyển đến kho, ghi sổ tiền hoàn lại từ các nhà cung cấp là doanh thu, công nhận và ghi lại các khoản tiền ứng trướccủa khách hàng và của hợp đồng là doanh số bán hàng

- Giao dịch với công ty con: Các công ty có thể dùng các tổ chức hoặc cá nhân liên quan làm công cụ hỗ trợ Chẳng hạn, ký các hợp đồng mua bán với số lượng lớn

và giá bán tốt với một số công ty mà thực chất là công ty mẹ, công ty con hoặc các công ty trong tập đoàn nhằm tăng doanh số tạm thời, tạo nhu cầu và giá bán ảo cho hàng hóa của công ty

- Tăng doanh thu nhờ doanh thu khác: Có hiệu lực từ năm tài chính 2015 và áp dụng cho cả số liệu so sánh 2014, thông tư số 200/2014/TT-BTC hướng dẫn chế độ kế toán doanh nghiệp đã thay đổi cách ghi nhận doanh thu từ bán vật liệu, phế liệu quá trình sản xuất, nhượng bán công cụ dụng cụ và các khoản doanh thu khác tư tài khoản

711 - Thu nhập khác về tiểu khoản 5118 - Doanh thu khác, nằm trong khoản mục lớn doanh thu

(2) Ghi nhận doanh thu sớm

- Mở sổ sách ngoài thời điểm cuối kỳ báo cáo để ghi nhận các giao dịch lớn hoặc bất thường ngay trước hoặc sau các kỳ báo cáo

- Vận chuyển sản phẩm trước việc bán được ghi nhận hoặc dấu hiệu cho thấy khách hàng không bắt buộc phải trả tiền cho các lô hàng

- Ghi nhận nghiệp vụ bán chịu trước thời điểm giao hàng

- Thừa nhận doanh số bán hàng có điều kiện tùy thuộc vào tính sẵn có của tài chính, bán lại cho các bên thứ ba, chấp nhận cuối cùng, bảo đảm thực hiện

- Phóng đại tỷ lệ phần trăm hoàn thành doanh thu khi không chắc chắn

- Ghi nhận doanh số bán hàng của các sản phẩm xuất xưởng trước ngày giao hàng dự kiến mà không cần thỏa thuận với khách hàng

- Ghi nhận không phù hợp số hàng trả lại và các khoản giảm trừ

- Thừa nhận một phần hàng hoá hoàn thành trong quá trình lắp ráp và vận chuyển cho khách hàng như là doanh số bán hàng thực tế

(3) Khai thiếu doanh thu

Với nhiều mục đích khác nhau, nhiều giao dịch bị che giấu bằng cách không hạch toán hoặc hạch toán dưới nội dung khác, như: Doanh thu bán phế phẩm, hoa hồng và chiết khấu nhận từ nhà cung cấp không được ghi vào sổ sách nhằm đem lại lợi ích cá nhân hoặc các công ty mà hoạt động xuất khẩu là chính có thể không xuất hóa đơn và ghi nhận doanh thu với hàng bán trong nước nhằm trốn thuế

Vận dụng chính sách ước tính kế toán để thực hiện hành vi thao túng báo có tài chính

Khái niệm “ước tính kế toán” đề cập tới các khoản mục trên báo cáo tài chính

mà giá trị của chúng được ước tính chứ không thể đo lường một cách chính xác bằng các công thức toán học

Trong quá trình lập báo cáo tài chính, các công ty thường sử dụng rất nhiều các ước tính kế toán (Accrual earnings management) có ảnh hưởng trực tiếp tới lợi nhuận trong kỳ của công ty Vì không có một tiêu chuẩn chính xác về giá trị các ước tính này, nên nó được xem là một công cụ đắc lực để phù phép lợi nhuận Một số thủ thuật làm tăng mức lợi nhuận thường gặp như:

- Không trích hoặc trích thiếu khấu hao tài sản cố định

- Giảm mức dự phòng, giảm dự phòng nợ khó đòi

- Không hoàn nhập dự phòng

- Trích lập dự phòng nhiều hơn mức cần thiết

- Giảm giá hàng tồn kho

- Ước tính giá trị lợi thế thương mại

- Không ghi nhận chi phí khi tài sản bị giảm giá xuống dưới giá trị thuần, vốn hoá các khoản chi phí không đủ điều kiện

Thủ thuật phù phép lợi nhuận dựa trên các ước tính kế toán thực chất không làm tăng lợi nhuận mà chỉ đơn thuần chuyển lợi nhuận của kỳ sau sang kỳ hiện tại Hậu quả tất yếu là lợi nhuận các năm sau sẽ bị giảm Để tiếp tục đáp ứng kỳ vọng ngày càng cao của thị trường, báo cáo tài chính các năm tiếp theo cũng phải được phù phép Tuy nhiên, càng về sau, mức lợi nhuận cần phù phép càng lớn khiến cho việc sử dụng các ước tính kế toán trở lên vô hiệu Đến khi “giấy không thể gói được lửa”, khủng hoảng là điều khó tránh khỏi

Vận dụng chính sách ghi nhận giá trị tài sản để thực hiện hành vi thao túng báo cáo tài chính

Bằng việc nâng/giảm giá trị tài sản doanh nghiệp, công ty niêm yết có thể báo cáo lợi nhuận và vốn chủ sở hữu cao/thấp hơn thực tế Các phương thức cụ thể làm thay đổi giá trị tài sản như sau:

(1)Tài sản hư cấu hoặc ghi giảm chi phí /nợ phải trả

Ghi tài sản hư cấu thường liên quan đến việc phóng đại hàng tồn kho Gian lận hàng tồn kho được xem là một trong những lý do chính để gian lận báo cáo tài chính

- Gắn cho các phế liệu, vật liệu lỗi thời, và có giá trị thấp hơn là hàng tồn kho thực tế

- Ghi nhận hàng ký gửi là hàng tồn kho

- Nhập hàng tồn kho hư cấu hoặc tài sản khác

(2)Tài sản được định giá quá cao

- Các khoản thu quá hạn lớn hoặc các khoản thu từ các bên liên quan lớn

- Khấu hao không đủ cho chi phí nợ xấu

- Thiếu dự trữ tổn thất cho vay

- Dự trữ hàng tồn kho lỗi thời, không đầy đủ

- Không điều chỉnh đầu tư chứng khoán để giảm giá trị thị trường

- Đánh giá thấp tài sản vô hình

- Ghi thiếu các tài sản suy giảm bao gồm lợi thế thương mại

Vận dụng chính sách thay đổi phương pháp tính giá hàng tồn kho để thực hiện hành vi thao túng báo cáo tài chính

Có 3 phương pháp xác định giá vốn của hàng xuất kho bao gồm: Phương pháp nhập trước - xuất trước (FIFO), phương pháp thực tế đích danh, phương pháp bình quân gia quyền

Việc công ty niêm yết thay đổi chính phương pháp tính giá hàng tồn kho có ảnh