NHỮNG DẤU ẤN CỦA NỀN VĂN HÓA ẤN ĐỘ TRONG HỆ THỐNG THÁP CHĂM Ở NINH THUẬN

Tài liệu yếu tố Ấn Độ trong hệ thống tháp Chăm ở Ninh Thuận, tìm hiểu về những ảnh hưởng của nền văn hóa Ấn Độ, các yếu tố Ấn Độ in dấu trong hệ thống tháp Chăm. Tìm hiểu đôi nét về nền văn hóa Chăm Pa, các công trình kiến trúc của người Chăm để lại, những giá trị lịch sử văn hóa của nền văn hóa và Vương quốc Chăm Pa thời kỳ cổ trung đại,...

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

KHOA LỊCH SỬ

Học phần: Quan hệ Việt Nam - Ấn Độ từ sau chiến tranh thế giới thứ Hai cho đến nay

Giảng viên phụ trách: PGS.TS Nguyễn Cảnh Huệ

Lớp sinh viên: Lớp ca chiều thứ 4 D302 Q11 giai đoạn 1 (HIST 107804)

ĐỀ TÀI YẾU TỐ ẤN ĐỘ TRONG HỆ THỐNG THÁP CHĂM

Thông tin trưởng nhóm:

BẢNG CHÚ GIẢI CÁC TỪ TIẾNG CHĂM PA:

MỤC LỤC

BẢNG CHÚ GIẢI CÁC TỪ TIẾNG CHĂM PA: 2

PHẦN MỞ ĐẦU 6

1 Lý do chọn đề tài 6

2 Tổng quan tình hình nghiên cứu vấn đề 7

3 Mục tiêu và nhiệm vụ của đề tài 10

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 11

5 Đóng góp của đề tài 11

6 Phương pháp nghiên cứu 11

7 Bố cục của đề tài 12

PHẦN NỘI DUNG 14

CHƯƠNG 1 KHÁI QUÁT QUÁ TRÌNH VĂN HÓA ẤN ĐỘ DU NHẬP VÀO VIỆT NAM VÀ ẢNH HƯỞNG CỦA NÓ ĐẾN HỆ THỐNG ĐỀN THÁP CỦA VƯƠNG QUỐC CỔ CHĂM PA 14

1.1 Sự ra đời của Vương quốc cổ Chăm pa 14

1.2 Bối cảnh du nhập 14

1.3 Những nội dung chính của văn hóa Ấn Độ du nhập vào Việt Nam 17

1.3.1 Tôn giáo và tín ngưỡng thờ thần 17

1.3.2 Lĩnh vực kiến trúc 23

1.3.3 Lĩnh vực nghệ thuật điêu khắc 25

1.3.3 Chữ viết 31

1.4 Sự hình thành đền tháp của Vương quốc cổ Chăm Pa và những đặc trưng của hệ thống đền tháp Chăm Pa 32

1.4.1 Sự hình thành 33

1.4.2 Ảnh hưởng của văn hóa Ấn Độ đến hệ thống đền tháp Chăm Pa 33

1.4.3 Đặc trưng của hệ thống đền tháp Chăm Pa 35

Tiểu kết chương 1 35

CHƯƠNG 2 YẾU TỐ ẤN ĐỘ TRONG HỆ THỐNG THÁP CHĂM Ở NINH THUẬN 38

2.1.Sơ lược về tỉnh Ninh Thuận và người Chăm ở Ninh Thuận 38

2.1.1 Sơ lược về tỉnh Ninh Thuận 38

2.1.2 Người Chăm ở Ninh Thuận 41

2.2 Lịch sử hình thành hệ thống Tháp Chăm ở Ninh Thuận 42

2.2.1 Lịch sử hình thành 42

2.2.2 Các truyền thuyết và câu chuyện thần thoại liên quan đến hệ thống tháp Chăm ở Ninh Thuận 3 tháp 47

2.3 Yếu tố Ấn Độ trong hệ thống Tháp Chăm ở Ninh Thuận 50

2.3.1 Chất liệu 51

2.3.2 Kiến trúc 52

2.3.3 Điêu khắc Chăm 65

2.3.4 Tín ngưỡng thờ thần: Thờ voi, thờ bò Nandin, thờ Mẫu và thờ sinh thực khí 74 2.3.5 Tôn giáo 78

2.3.6 Thuật phong thủy xây dựng đền, tháp 82

2.3.7 Chữ viết 83

2.4 Sinh hoạt tín ngưỡng và văn hóa tại khu đền Tháp của người Chăm 84

2.4.1 Sinh hoạt tín ngưỡng và văn hóa 84

2.4.2 Ý nghĩa 86

Tiểu kết chương 2 87

CHƯƠNG 3 NHẬN XÉT VÀ ĐÁNH GIÁ 88

3.1 Nhận xét 88

3.1.1 Về quá trình văn hóa Ấn Độ du nhập vào Việt Nam và ảnh hưởng của nó đến hệ thống đền tháp của Vương quốc cổ Chăm Pa 88

3.1.2 Về yếu tố Ấn Độ trong hệ thống tháp Chăm ở Ninh Thuận 90

3.1.3 Về đặc trưng chung của kiến trúc tháp Chăm 92

3.1.4 Về ý nghĩa tâm linh của hệ thống tháp Chăm đối với người Chăm 94

3.2 Đánh giá 97

3.2.1 Mặt tích cực 97

3.2.2 Mặt hạn chế 99

3.2.3 Về bảo tồn và gìn giữ hệ thống tháp Chăm ở Ninh Thuận 99

KẾT LUẬN 101

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 103

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Lịch sử là dòng chảy của thời gian đầy máu và nước mắt, lịch sử là những biến thiên thăng trầm của vạn vật, lịch sử là những điều thôi thúc chúng ta tò mò và khai phá, lịch sử là chiếc gương phản chiếu để chúng ta nhìn về quá khứ, hiểu biết hiện tại, hướng đến tương lai Nói đến Chăm Pa là chúng ta nói đến một Vương quốc cổ hùng mạnh với những dấu mốc vàng son, rực rỡ huy hoàng trong lịch sử Nói đến Chăm Pa là chúng ta nói đến dãy đất duyên hải miền Trung đầy nắng và gió Trong vô vàng những sự kỳ bí và huyền diệu của Vương quốc này, có thể nói hệ thống Tháp Chăm chạy dọc trên lãnh thổ Việt Nam ngày nay là những gì còn sót lại của một đế vương vang bóng một thời ở vùng đất Đông Nam Á Vương quốc cổ Chăm Pa nằm ở vùng đồng bằng duyên hải miền Trung ngày nay

Đó là một vùng lãnh thổ hẹp, có bờ biển trải dài, uốn cong, quanh năm đắm mình trong ánh nắng mặt trời ấm áp và những cơn gió biển lồng lộng bạt ngàn Vả chăng mà con người sống nơi đây trở nên nhạy cảm hơn và giàu trí tưởng tượng hơn, để rồi gần 2000 năm trước,

họ đã cho ra đời một nền nghệ thuật ban sơ đẹp nhất như những đóa hoa mới nở buổi sương mai – nền nghệ thuật Chăm Pa Mà nhắc đến nền nghệ thuật ấy, chúng ta không thể bỏ qua

hệ thống các Tháp Chăm trải dọc trên lãnh thổ Việt Nam – những gì còn sót lại của Vương quốc cổ Chăm Pa còn tồn tại cho đến ngày nay Tháp Chăm – kiệt tác của người Chăm luôn là một đề tài muôn thuở khơi lên sự tò mò khám phá của các nhà nghiên cứu, các học giả Các tháp Chăm với vẻ đẹp hiên ngang sừng sững của mình như thách thức thời gian

và bão tố, thách thức sự giải mã của con người về những huyền thoại của Vương quốc cổ chìm vào dĩ vãng này Với mong muốn tìm hiểu các yếu tố Ấn Độ trong hệ thống Tháp Chăm ở Ninh Thuận; trình bày, phân tích và làm rõ các yếu tố Ấn Độ ảnh hưởng đến 3

cụm Tháp: Hòa Lai, Pô Klaung Garai, Pô Rome, Chúng tôi chọn đề tài “Yếu tố Ấn Độ

trong hệ thống tháp Chăm ở Ninh Thuận” làm đề tài nghiên cứu Hy vọng với sự tìm

hiểu, trình bày tỉ mỉ, chi tiết và nghiêm túc của mình thì: Thứ nhất, đề tài sẽ đáp ứng được

những mong muốn, nhu cầu quan tâm, tìm hiểu Tháp Chăm của người đọc, giúp người đọc hiểu rõ hơn về Tháp Chăm ở Ninh Thuận nói riêng và hệ thống Tháp Chăm trên cả nước

nói chung; dẫn người đọc bước vào một thế giới huyền bí đậm chất duy linh nhưng không

kém phần hấp dẫn: Đó là tháp Chăm và văn hóa Chăm Thứ hai, trình bày, phân tích và

chỉ rõ đầy đủ những yếu tố Ấn Độ ảnh hưởng đến hệ thống Tháp Chăm ở Ninh Thuận nói

riêng và cả nước nói chung Những yếu tố Ấn Độ đó là: Chất liệu xây dựng tháp, tôn giáo

và tín ngưỡng thờ thần, kiến trúc, điêu khắc, thuật phong thủy, chữ viết, sinh hoạt tín ngưỡng tại đền tháp Từ đó làm rõ những tò mò và thắc mắc của người đọc Có thể nói, đề

tài của chúng tôi là một công trình nghiên cứu hoàn chỉnh và đầy đủ về “Yếu tố Ấn Độ

trong hệ thống Tháp Chăm ở Ninh Thuận” Với sự làm việc công phu, trách nhiệm và

nghiêm túc của mình, chúng tôi hy vọng bạn đọc sẽ đón nhận và tìm thấy những điều mình cần, những điều mình biết và những điều mình hiểu về Tháp Chăm và hệ thống Tháp Chăm

ở Ninh Thuận

2 Tổng quan tình hình nghiên cứu vấn đề

Nói về các tháp Chăm, về văn hóa nghệ thuật Chăm, chúng ta phải kể đến một số tác giả tiêu biểu như: Lương Ninh, Ngô Văn Doanh, Cao Xuân Phổ, Trần Kỳ Phương, Lê Đình Phụng, Hà Bích Liên, Có thể nói, GS Lương Ninh là người đã đặt nền móng cho việc nghiên cứu văn hóa – lịch sử Chăm Pa tại Việt Nam Những nghiên cứu của ông mang tính

cổ điển, hàn lâm, trong đó có những nội dung nổi bậc như: Giải mã nội dung các văn bia

cổ Chăm Pa; trình bày về sự hình thành, phát triển của Vương quốc Chăm Pa qua từng thời

kỳ lịch sử; đặc điểm chính của một số phong cách kiến trúc và điêu khắc Yếu tố Ấn Độ

cũng được thể hiện trong một số tác phẩm của ông như: Thần tích Hindu giáo và nghệ

thuật tiếu tượng Hindu ở Đông Nam Á (1994), Lịch sử Vương quốc Chăm Pa (2004), Vương quốc cổ Chăm Pa (2006), ông cũng đề cập đến sự giao lưu văn hóa giữa Chăm

Pa và Ấn Độ, chỉ ra một số ảnh hưởng của Ấn Độ đối với văn hóa Chăm Pa

Đi theo con đường nghiên cứu của GS Lương Ninh, Ngô Văn Doanh cũng đã có một số công trình đặc sắc nghiên cứu về văn hóa – nghệ thuật Chăm Pa Liên quan đến nghệ thuật

kiến trúc và điêu khắc có các tác phẩm: Tháp cổ Champa, sự thật và huyền thoại (1994);

Thánh địa Mỹ Sơn (2003); Văn hóa cổ Chăm Pa (2003), Điêu khắc Chăm Pa (2004); Ấn

Độ và văn hóa Chăm Pa, Qua các tác phẩm, tác giả đã cho chúng ta một cái nhìn khá

toàn diện và sâu sắc về nền văn hóa Chăm Pa; từ kiến trúc, điêu khắc cho đến các loại hình

ca múa, sinh hoạt tín ngưỡng của người Chăm Đặc biệt, màu sắc của yếu tố Ấn Độ được

Ngô Văn Doanh đề cập đến khá nhiều Ông lý giải vì sao văn hóa Ấn Độ du nhập đến Đông Nam Á và ảnh hưởng đến văn hóa Chăm Pa, vì sao văn hóa Chăm Pa lại chịu ảnh hưởng sâu sắc bởi văn hóa Ấn Độ, sự hài hòa của yếu tố Ấn Độ trong nghệ thuật kiến trúc – điêu khắc Chăm Pa, Bên cạnh những tác phẩm của Ngô Văn Doanh, chúng ta có thể tìm hiểu

văn hóa Chăm qua các bài nghiên cứu của tác giả Lê Đình Phụng Các tác phẩm: Tìm hiểu

lịch sử kiến trúc tháp Champa (2005), Phong cách Mỹ Sơn E1 trong nghệ thuật điêu khắc

đá Chăm Pa (2006), Giá trị văn hóa của các tháp Chăm ở Bình Định, Tất cả đã cung cấp

cho chúng ta nhiều hiểu biết về kiến trúc và điêu khắc của Vương quốc Chăm Pa cổ Bên

cạnh đó, tác giả cũng đề cập đôi nét về những ảnh hưởng của văn hóa Ấn Độ và các nước khác thể hiện trong các công trình kiến trúc – điêu khắc Chăm Pa

Ngoài ra, Trần Kỳ Phương cũng là tác giả đóng góp nhiều công trình nghiên cứu về Chăm

Pa nổi bật như: Di sản nghệ thuật Chăm tại miền Trung Việt Nam (2001); Thánh đô Mỹ

Sơn – trung tâm nghệ thuật của Vương quốc cổ Chăm Pa (2006); Phế tích Chăm Pa: Khái luận về kiến trúc đền tháp, Trần Kỳ Phương đã cho chúng ta thấy một cái nhìn khái quát

về những di sản kiến trúc, điêu khắc mà Chăm Pa để lại Bên cạnh đó, tác giả đã chỉ ra cho

chúng ta thấy những hình ảnh của tư tưởng, tôn giáo Ấn Độ thể hiện trong các kiến trúc

đền – tháp Chăm Pa Chỉ viết riêng về điêu khắc, tác phẩm “Điêu khắc Chăm và thần thoại

Ấn Độ” của Huỳnh Thị Được đã cho chúng ta một cái nhìn so sánh giữa những hình tượng

trong điêu khắc Chăm với nguyên mẫu của nó có trong thần thoại Ấn Độ Từ cái nhìn so

sánh đó, chúng ta có thể suy ngẫm rằng: Điêu khắc Chăm đã tiếp nhận khá sâu sắc và đậm

nét những yếu tố chất liệu, tôn giáo, tín ngưỡng, triết học, điêu khắc của văn hóa Ấn Độ

GS Viện Sĩ Trần Ngọc Thêm trong cuốn sách “Cơ sở Văn hóa Việt Nam” (1999) cũng đã

đề cập một cách khái quát về đặc điểm, sự hình thành, giao lưu và phát triển của Vương quốc Chăm Pa nói chung và văn hóa Chăm Pa nói riêng Trong đó, ông cũng đã trình bày một cách rõ nét về đặc điểm chung của các tháp Chăm, về phong cách nghệ thuật của các

tháp Chăm Đặc biệt hơn, ông cũng đã trình bày những ảnh hưởng của văn hóa Ấn Độ

đến nền nghệ thuật – văn hóa Chăm Pa, nhấn mạnh tín ngưỡng thờ sinh thực khí nam nữ (Linga – Yoni), kiến trúc – điêu khắc và phong thủy xây dựng các đền tháp, chất dương tính và tính cách bản địa trong văn hóa Chăm, GS Trần Quốc Vượng trong cuốn sách

“Cơ sở văn hóa Việt Nam” (2009) đã trình bày những nét cơ bản nhất về đặc điểm văn hóa

Chăm, về chất dương tính và ảnh hưởng của yếu tố Ấn Độ đến hệ thống đền tháp Chăm

Pa Tác giả Bố Xuân Hổ với cuốn sách “Truyền thuyết về các tháp Chăm trên miền đất

cực Nam Trung Bộ” do NXB Văn hóa dân tộc và Trung tâm nghiên cứu văn hóa Chăm ở

Ninh Thuận xuất bản năm 1995 đã đề cập một cách ngắn gọn về các tháp cổ của người Chăm ở Ninh Thuận và các tháp khac ở Nha Trang (Khánh Hòa), Phan Thiết (Bình Thuận)

TS Hà Bích Liên cũng là một tác giả nổi tiếng trong giới nghiên cứu về Chăm Pa Bà đã

có những công trình, bài viết có giá trị đề cập đến nền nghệ thuật Chăm Pa Trong luận án

Tiến Sĩ “Quan hệ giữa Vương quốc cổ Chăm Pa với các nước trong khu vực” (bảo vệ năm

2000) của mình, bà đã đề cập đến một số khía cạnh của nghệ thuật Chăm Pa như là một

bằng chứng của sự giao lưu Các yếu tố của văn hóa Ấn Độ đã được đề cập trong các đoạn phân tích về tượng Phật Đồng Dương, tháp Mỹ Sơn E1, Ngoài công trình trên, tác giả

còn có một số bài đăng có giá trị trên tạp chí khoa học như: Nghệ thuật cổ Chăm Pa –

những dấu ấn của sự giao lưu văn hóa khu vực; Về phong cách Mỹ Sơn A1 trong nghệ thuật Chăm Pa; Phong cách Hindu trong nghệ thuật Chăm Pa cổ,

Ngoài những tác phẩm đã nêu trên, chúng ta còn có thể tìm thấy hàng loạt các công trình, bài viết được đăng tải trên mạng Internet khá nhiều và phong phú Trong đó có những công

trình, bài viết đáng lưu ý như: Phan Xuân Biên (Văn hóa Chăm, 1991); Inrasara (Các vấn

đề văn hóa xã hội Chăm, 1999); Văn Món (Lễ Hội Kate người Chăm, 2000); Trương Hữu Quýnh (Đại cương lịch sử Việt Nam, tập I, 2001); Trần Ngọc Thêm (Tìm hiểu về bản sắc văn hóa Việt Nam, 1997); Nguyễn Hữu Thông (Tín ngưỡng thờ mẫu ở miền Trung Việt Nam, 2001); Điêu khắc Chăm Pa ở Bình Định của Cao Xuân Phổ; Ảnh hưởng của văn hóa

Ấn Độ đến tôn giáo của người Chăm ở Ninh Thuận của Phan Quốc Anh; Di sản nghệ thuật Chăm tại bảo tàng Guimet của Văn Ngọc, Sakaya (Văn hóa dân gian Chăm với vấn đề phát triển du lịch, Tạp chí văn hóa nghệ thuật số 9/2001); Nguyễn Tứ Hải (Lễ hội cầu ngư

ở Khánh Hòa, Tạp chí văn hóa nghệ thuật số 5/1997); Trần Quốc Vượng (Từ một cái nhìn thánh địa Mỹ Sơn, Tạp chí văn hóa nghệ thuật số 7/1998), Tất cả các công trình nghiên

cứu, bài viết nêu trên đã cung cấp cho chúng ta các nguồn tư liệu quý báu để nghiên cứu, tìm hiểu về văn hóa nghệ thuật Chăm; về yếu tố Ấn Độ ảnh hưởng đến nền văn hóa nghệ thuật Chăm đậm đà bản sắc này

Nhìn chung, những tác phẩm nghiên cứu về văn hóa Chăm Pa nói chung và nghệ thuật kiến trúc điêu khắc Chăm Pa nói riêng là khá nhiều và khá phong phú Tuy nhiên, đa số các tác phẩm chỉ đề cập một cái phổ quát, chung chung về các yếu tố Ấn Độ, sự ảnh hưởng của văn hóa Ấn Độ đối với văn hóa nghệ thuật Chăm Pa, đối với đặc điểm chung của hệ thống đền tháp Chăm Pa chứ chưa trình bày cụ thể, chi tiết yếu tố Ấn Độ và sự ảnh hưởng của văn hóa Ấn Độ trong từng cụm tháp riêng biệt ở mỗi tỉnh thành như: Bình Định, Huế, Quảng Nam, Ninh Thuận, Bình Thuận, Đó chính là lý do thúc đẩy chúng tôi nghiên cứu

đề tài này, hoàn thiện đề tài trở thành một công trình nghiên cứu hoàn chỉnh, có giá trị tham khảo để những ai quan tâm đến hệ thống Tháp Chăm ở Ninh Thuận và tìm hiểu về những ảnh hưởng của văn hóa Ấn Độ đến hệ thống Tháp Chăm ở Ninh Thuận có thể học tập và biết thêm nhiều điều bổ ích

3 Mục tiêu và nhiệm vụ của đề tài

- Về mục tiêu của đề tài: Đề tài có mục tiêu là trình bày, hệ thống hóa và làm rõ các

yếu tố Ấn Độ nó ảnh hưởng như thế nào đối với hệ thống Tháp Chăm ở Ninh Thuận

- Về nhiệm vụ của đề tài:

Để giải quyết được mục tiêu nêu trên, đề tài có các nhiệm vụ:

+ Khái quát lịch sử hình thành và phát triển của Vương quốc Chăm Pa cũng như nền nghệ thuật Chăm Pa Từ đó chỉ ra con đường của văn hóa Ấn Độ du nhập vào Việt Nam và lý giải sự tiếp thu văn hóa Ấn Độ của người Chăm

+Trình bày đặc điểm hệ thống tháp Chăm ở Việt Nam nói chúng và Ninh Thuận nói riêng; trình bày đặc điểm của văn hóa Chăm và yếu tố Ấn Độ trong thành tố cấu thành nên văn hóa Chăm

+ Làm rõ các yếu tố Ấn Độ nó ảnh hưởng như thế nào, ra sao đối với hệ thống tháp Chăm ở Ninh Thuận; chỉ ra các yếu tố Ấn Độ về chất liệu, kiến trúc, điêu khắc, tôn giáo, tín ngưỡng, ảnh hưởng đến hệ thống Tháp Chăm ở Ninh Thuận

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

- Đối tượng nghiên cứu của đề tài là: Tìm hiểu những ảnh hưởng của yếu tố Ấn Độ

trong hệ thống tháp Chăm ở Ninh Thuận

- Về mặt thực tiễn:

Đề tài là một nguồn tài liệu tham khảo hữu ích cho những ai quan tâm đến văn hóa Chăm Pa, Vương quốc Chăm Pa, đến yếu tố Ấn Độ trong hệ thống Tháp Chăm ở Việt Nam nói chung và Ninh Thuận nói riêng

6 Phương pháp nghiên cứu

Đề tài sử dụng phương pháp lịch sử trong quá trình nghiên cứu Đây là phương pháp đặc trưng của khoa học lịch sử, với phương pháp sử học sẽ làm rõ những yếu tố Ấn Độ trong

hệ thống Tháp Chăm ở Ninh Thuận, giúp người đọc hình thành được bức tranh toàn cảnh

về Vương quốc Chăm Pa, nền văn hóa nghệ thuật Chăm Pa

6.2 Phương pháp nghiên cứu logic

Phương pháp logic được vận dụng để trình bày về nguồn gốc, đặc điểm và biểu hiện của văn hóa Chăm trong một mối liên hệ biện chứng phù hợp với logic khách quan của tiến trình lịch sử Từ đó cho chúng thấy được sự hình thành và phát triển của hệ thống các tháp Chăm nói chung và tháp Chăm ở Ninh Thuận nói riêng; thấy được sự dung hợp các yếu tố

Ấn Độ trong các tháp Chăm ở Ninh Thuận

Đây là phương pháp quan trọng để tìm ra tính chất đặc trưng của yếu tố Ấn Độ trong hệ thống tháp Chăm ở Ninh Thuận Phân tích và làm rõ các yếu tố Ấn Độ nó ảnh hưởng ở mức độ như thế nào, có ý nghĩa gì đối với hệ thống tháp Chăm ở Ninh Thuận

Trong quá trình nghiên cứu, chúng tôi còn sử dụng phương pháp nghiên cứu liên ngành nhằm làm cho việc nghiên cứu có tính toàn diện, đầy đủ trên cơ sở khai thác nội dung các ngành khoa học có liên quan như: Kiến trúc, điêu khắc, văn học, ngôn ngữ

7 Bố cục của đề tài

Đề tài ngoài phần mở đầu, kết luận, bảng chú giải các từ tiếng Chăm Pa, danh mục tài liệu

tham khảo thì còn có phần nội dung gồm 3 chương như sau:

+ CHƯƠNG 1: KHÁI QUÁT QUÁ TRÌNH VĂN HÓA ẤN ĐỘ DU NHẬP VÀO VIỆT NAM VÀ ẢNH HƯỞNG CỦA NÓ ĐẾN HỆ THỐNG ĐỀN THÁP CỦA VƯƠNG QUỐC CỔ CHĂM PA Trong chương này, chúng tôi trình bày một cách khái lược về sự

hình thành Vương quốc cổ Chăm Pa, về con đường và cách thức Văn hóa Ấn Độ du nhập

vào Chăm Pa, những ảnh hưởng của văn hóa Ấn Độ (Các yếu tố: Tôn giáo và tín ngưỡng

thờ thần, nghê thuật kiến trúc và điêu khắc, chữ viết, chất liệu xây dựng đền tháp, chất dương tính hòa quyện cùng chất âm tính trong phong cách nghệ thuật Chăm, ) đến hệ

thống đền tháp Chăm Pa nói chung Từ đó đi đến kết luận: Văn hóa Chăm Pa chịu ảnh hưởng khá mạnh mẽ và đậm nét văn hóa Ấn Độ

+ CHƯƠNG 2: YẾU TỐ ẤN ĐỘ TRONG HỆ THỐNG THÁP CHĂM Ở NINH

THUẬN Đây là chương chính của đề tài Trong chương này, chúng tôi trình bày khá cặn

kẽ, tỉ mỉ và chi tiết các yếu tố Ấn Độ vừa kể ở trên có ảnh hưởng đậm nét đến hệ thống tháp Chăm ở Ninh Thuận Từ đó đi đến khẳng định: Hệ thống tháp Chăm ở Ninh Thuận mang đậm dấu ấn của văn hóa Ấn Độ, từ chất liệu xây dựng cho đến kiến trúc điêu khắc, tôn giáo tín ngưỡng, chữ viết và sinh hoạt của người Chăm Tuy nhiên, người Chăm cũng

đã tạo nên cho mình một nền văn hóa Chăm bản địa mang bản sắc riêng

+ CHƯƠNG 3: NHẬN XÉT VÀ ĐÁNH GIÁ Trong chương này, chúng tôi đánh giá lại

những kết quả nghiên cứu đã đạt được ở chương 1, và chương 2 Từ đó đưa ra những nhận xét về quá trình văn hóa Ấn Độ du nhập vào Việt Nam và ảnh hưởng của nó đến hệ thống đền tháp của Vương quốc cổ Chăm Pa; về yếu tố Ấn Độ trong hệ thống Tháp Chăm ở Ninh Thuận; về đặc trưng của kiến trúc tháp Chăm; về ý nghĩa tâm linh của hệ thống Tháp Chăm đối với người Chăm; nêu ra những mặt tích cực và hạn chế của hệ thống tháp Chăm; đánh giá về việc bảo tồn hệ thống Tháp Chăm ở Ninh Thuận

PHẦN NỘI DUNG

CHƯƠNG 1 KHÁI QUÁT QUÁ TRÌNH VĂN HÓA ẤN ĐỘ DU NHẬP VÀO VIỆT NAM VÀ ẢNH HƯỞNG CỦA NÓ ĐẾN HỆ THỐNG ĐỀN THÁP CỦA VƯƠNG QUỐC CỔ CHĂM PA

Vương quốc Chăm Pa hình thành và phát triển trên dải ven biển miền Trung Việt Nam và một phần cao nguyên Trường Sơn Cư dân – chủ nhân của vương quốc này là người Chăm Người dân Chăm Pa có nguồn gốc Malayo –Polynesian di cư đến đất liền Đông Nam Á vào thời đại văn hóa Sa Huỳnh ở thế kỷ I và II trước Công Nguyên Người Chăm bắt đầu cư trú tại đồng bằng ven biển miền Trung Việt nam từ khoảng năm 200 sau công nguyên Lúc này người Chăm đã tiếp thu các yếu tố của văn hóa tôn giáo và chính trị của Ấn Độ Các nghiên cứu khảo cổ học của các tác giả Việt Nam đã cho thấy người Chăm

chính là hậu duệ về mặt ngôn ngữ và văn hóa của người Sa Huỳnh cổ

Theo sử liệu Trung Quốc, Vương quốc cổ Chăm Pa đã được biết đến đầu tiên với

sự ra đời và tồn tại của Vương triều Sinhapura hay còn gọi là Vương quốc Lâm Ấp (xứ rừng) mà vị vua đầu tiên là Khu Liên, trị vì bắt đầu từ năm 192 ở khu vực Huế ngày nay

Vương quốc Chăm Pa sau khi thành lập đã nhanh chóng vươn lên xây dựng chính quyền và nền văn hóa riêng để khẳng định vị trí của dân tộc mình

Việt Nam là một nước được xem như là điểm hội tụ của các nền văn hóa Đông – Tây và dĩ nhiên cũng là nước chịu ảnh hưởng mạnh mẽ của hai nền văn hóa Phương Đông đó là văn hóa Trung Quốc và văn hóa Ấn Độ Đặc biệt, sự ra đời của vương quốc Chăm Pa ở ven biển miền Trung Việt Nam cùng với sự ảnh hưởng rõ nét từ văn hóa Ấn

Độ đã tạo nên những nét độc đáo tại khu vực này

Theo sử liệu Trung Quốc, Vương quốc cổ Chăm Pa đã được biết đến đầu tiên với tên là nước Lâm Ấp - được thành lập năm 192, thừa lúc nhà Hậu Hán suy yếu, một viên chức quận Tượng Lâm (phía Nam Thừa Thiên ngày nay) là Khu Liên đã lãnh đạo người Chăm nổi lên khởi nghĩa chống lại nhà Hán dành thắng lợi, lập nên nước Lâm Ấp (xứ Rừng)

“Tân Thư” - một thư tịch cổ Trung Quốc năm 280 đã xác định: “Vương quốc

về phía Nam, giáp nước Phù Nam Hai nước gồm rất nhiều bộ lạc và liên kết với nhau, lợi dụng núi non hiểm trở, họ không chịu quy phục Trung Quốc”1 Từ thời điểm đó (năm 192), trên dải đất miền Trung Việt Nam nổi lên một tiểu quốc độc lập - mang tên là Lâm Ấp, sau gọi là Chăm Pa2

Vương quốc Chăm Pa sau khi thành lập đã nhanh chóng vươn lên xây dựng

chính quyền và nền văn hóa riêng để khẳng định vị trí của dân tộc mình Theo nhiều tài

liệu khảo cổ, trước khi nhận ảnh hưởng của văn hóa Ấn Độ thì các công trình nghệ thuật

của Chăm Pa chủ yếu được dựng bằng vật liệu nhẹ (tre, gỗ, lá) Và chính văn hóa Ấn Độ

là chất xúc tác, khơi nguồn trong việc tạo dựng truyền thống xây dựng những đền tháp

bằng vật liệu bền chắc cùng những họa tiết trang trí mềm mại và gợi cảm

Ở vương triều đầu tiên của vương quốc Champa là Simhapura đã chứa đựng rất nhiều yếu tố Hindu Ngay trong tên nước, tên hiệu các vị vua, tên các thành phố, và chữ Phạn cũng được sử dụng Đặc biệt truyền thống của văn hóa Ấn Độ còn được thể hiện rõ trên các hình tượng, họa tiết điêu khắc: các tượng thần, tượng Phật… Và thông qua nhiều tác phẩm kiến trúc, điêu khắc chúng ta còn nhận thấy văn hóa Ấn Độ còn ảnh hưởng đến Champa gián tiếp qua các nước Chân Lạp, Phù Nam, Java…

Theo các nhà nghiên cứu thì văn hóa Ấn Độ được truyền vào khu vực Đông Nam Á từ những thế kỉ trước Công Nguyên Khi các thương nhân Ấn Độ chuyển

hướng sang phương Đông, tìm đến xứ sở của vàng và hương liệu ở khu vực Đông Nam Á Chăm Pa có một vị trí địa lý hết sức quan trọng Với vị trí thuộc vùng bán đảo Đông Dương, cùng với vai trò của biển đã khiến Chăm Pa trở thành “ngã tư đường” hay “cầu nối” của những tuyến đường thương mại trên thế giới Bờ biển miền Trung Việt Nam là nơi cập bến, ghé chân của mọi tàu thuyền trên đường Đông - Tây, từ Ấn Độ đến Trung Quốc và ngược lại Vì nơi đây có thể tránh được nhiều giông bão và san hô đá ngầm và là nơi các hải thuyền mua tiếp nước và lương thực Lãnh thổ Chăm Pa xưa còn rất giàu nguồn tài nguyên thiên nhiên: “Nơi đó có bốn mùa ấm áp, cỏ cây tốt tươi, bốn mùa đều ăn rau sống”3

Có “đồi mồi, vỏ bối, ngà voi, gỗ trầm” Đặc biệt Chăm Pa từ xưa vốn nổi tiếng là “xứ Trầm”, mà “người ta phải mua gỗ trầm bằng lượng vàng nặng tương đương”4 Chính những điều này đã thu hút rất nhiều thương nhân nước ngoài đến trao đổi và buôn bán, trong đó

có các thuyền buôn Ấn Độ Chính trên những con thuyền thương mại tới Chăm Pa, họ mang theo cả những yếu tố văn hóa tới đất nước này Do đó mà văn hóa Trung Hoa, Ấn

Độ, Campuchia, các đế quốc hùng mạnh trên biển như Srivijava, Majapahit trên bán đảo

Mã Lai đều có ảnh hưởng tới văn hóa Chăm Pa Trong đó mối quan hệ giữa Chăm Pa với

Ấn Độ là mối quan hệ giao lưu sớm nhất, có hệ thống, có tổ chức nhất và ảnh hưởng sâu đậm nhất Cuộc sống ở Champa thuận lợi nên không ít thương nhân Ấn Độ đã định cư lại đây để sinh sống và chính họ là những người đã truyền bá văn hóa cũng như tôn giáo Ấn

Độ vào Chăm Pa

Vào những thế kỷ đầu Công nguyên, nền văn hóa Chăm Pa đã ra đời trên

cơ sở tiếp nhận nền văn hóa Ấn Độ Trong khoảng mười thế kỷ sau đó, văn hóa Ấn Độ

vẫn tiếp tục lan tỏa xuống khu vực Đông Nam Á thông qua hoạt động của nhà truyền giáo

và các thương nhân Bất chấp những rối ren trong nội bộ, những mối quan hệ hòa bình hay chiến tranh giữa Chăm Pa với các nước, văn hóa Ấn Độ vẫn du nhập vào Chăm Pa và được người Chăm đón nhận dựa trên sự đồng cảm về mặt tư tưởng Có thể nói, xuyên suốt lịch

sử văn hóa Chăm là dấu ấn của văn hóa Ấn Độ Điều này được thể hiện qua tất cả những

3Phạm Đức Dương (2000), Văn hóa Việt Nam trong bối cảnh Đông Nam Á, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội, tr.32

4Huỳnh Thị Được (2005), Điêu khắc Chăm và thần thoại Ấn Độ, Nxb Đà Nẵng, tr 32.

thành tố văn hóa Chăm từ hệ thống chính trị, đến chữ viết, văn hóa, lịch pháp, rồi tôn giáo, nghệ thuật kiến trúc, điêu khắc và ca múa nhạc

Như vậy, thương nhân và người dân Ấn Độ chính là những người đầu tiên đã truyền bá văn hóa, tôn giáo Ấn Độ tới Chăm Pa Yếu tố thương mại là nhân tố đầu tiên dẫn đến sự giao lưu văn hóa Ấn - Chăm

1.3.1 Tôn giáo và tín ngưỡng thờ thần

Ấn Độ được mệnh danh là “xứ sở của thần linh” Thật vậy, không có ở nơi nào mà thế giới lại tâm linh lại phong phú như ở Ấn Độ Trong đời sống của người Ấn Độ, tôn giáo là một phần quan trọng và không thể thiếu Trong số những tôn giáo đã ra đời trên

“lục địa tinh thần”, Hindu giáo và Phật giáo là hai tôn giáo lớn, có ảnh hưởng sâu rộng

nhất đối với văn hóa Ấn Độ Đây cũng là hai tôn giáo có ảnh hưởng lớn đến nhiều nước trên thế giới, trong đó có Chăm Pa

Trong các tư liệu khảo cổ học, nhất là các bia kí Chăm cho thấy tôn giáo Ấn Độ đã đến với vương quốc Chăm Pa từ rất sớm, thậm chí ngay từ khi lập quốc, Chăm Pa đã xây dựng nhà nước vương quyền kết hợp với thần quyền Theo thời gian, cùng với sự xuất hiện ngày càng nhiều của những đoàn thuyền buôn, những tu sĩ, nhà sư, văn hóa Ấn Độ cũng như tinh thần của Phật giáo, Hindu giáo, Ấn Độ giáo và Hồi giáo đã thâm nhập sâu hơn vào trong tâm thức, đời sống tinh thần của người Chăm5

Sự ảnh hưởng về mặt tôn giáo được thể hiện rõ qua việc một trong thời gian dài

cư dân Chăm Pa lấy Ấn Độ giáo làm tôn giáo chính thống của họ Từ đó tôn giáo ảnh

hưởng tới mọi mặt trong xã hội, nhất là nghệ thuật Ở đây, xét tới đối tượng chung được

thờ cúng trong các đền tháp là thờ Phật và các vị thần Hindu Những vị thần bản địa của

họ cũng được thờ trong hình ảnh một vị thần Ấn Độ nào đó Người Chăm đồng nhất nhà

5 Ngô Văn Doanh, (1994), “Văn hóa Chăm Pa”, NXB Giáo dục, tr74

vua của mình với thần thánh, đó cũng là chịu ảnh hưởng của Ấn Độ Đặc biệt, những quan điểm của người Ấn Độ về kiến trúc và tinh thần Hindu thì vẫn được Chăm Pa lưu giữ Người Chăm xưa thường xây dựng đền - tháp của mình ở đồng bằng, trên những vùng đất cao ráo gần nguồn nước thiêng: Sông, biển hoặc trên núi thiêng - sườn núi Đó cũng là những vị trí mà người Ấn Độ ưu tiên chọn lựa nhằm đảm bảo sự thanh khiết của các đền đài, sự hài lòng của các vị thần và tạo thuận lợi cho việc tế tự Hay những đền - tháp thường mang hình núi Meru (biểu trưng của Ấn Độ giáo)

Trong các tôn giáo ở Ấn Độ thì Hindu giáo và Phật giáo là hai tôn giáo lớn và có ảnh hưởng sâu sắc nhất đến nền văn hóa Ấn Độ Và cũng có ảnh hưởng lớn đến các nước khu vực Đông Nam Á, đặc biệt là nước Chăm Pa cũng nhận những ảnh hưởng đậm nét từ hai tôn giáo lớn này

 Bà La Môn giáo và 3 nguồn gốc của văn hóa Chăm (Nguồn gốc bản địa – khu

Ấn Độ trong văn hóa Chăm

Nói đến ảnh hưởng của Ấn Độ đối với văn hóa Chăm thì Bà La Môn giáo là yếu

tố quan trọng nhất Bà La Môn giáo (Brahmanism) hình thành trên cơ sở kinh Vê đa do

người Aryan từ phía Tây Bắc lục địa trung Á di cư tới Ấn Độ đưa vào, là tôn giáo thờ thần Brahma ( nghĩa là Đại hồn) – Một ý niệm trừu tượng của kinh Vê đa Brahma là chủa tể các thần, nguồn gốc của vũ trụ, hiện ở 3 ngôi như một thể thống nhất của bộ 3 vị thần:

6 Trần Ngọc Thêm, (1999), “Cơ sở văn hóa Việt Nam”, NXB Giáo dục, tr223

Brahma – thần Sáng tạo, Vishnu – thần Bảo Tồn và Siva – thần Hủy diệt Sau khi đạo Phật lụi tàn trên Ấn Độ, Bà La Môn giáo được chuyển hóa dần thành Ấn Độ giáo (Hinduism)

Tuy nhiên thì văn hóa Chăm cũng mang một màu sắc bản địa riêng, là sự tổng hòa của cả nguồn ảnh hưởng khu vực và bản địa Đặc trưng điển hình của nguồn bản địa là chất dương tính trong tính cách Chăm Do đặc điểm địa hình của vùng duyên hải miền trung, khu vực có nguồn tài nguyên quý (trầm hương, vàng, ) và khí hậu khắc nghiệt buộc con người phải vật lộn với thiên nhiên, giành giật với các nước láng giềng xung quanh nên tính cách của người Chăm mang đậm nét dương tính (Tính cách cứng rắn, cương nghị, thượng

võ và có phần hiếu chiến)

Tuy chất dương tính có mạnh, nhưng sống trong vùng Đông Nam Á nông nghiệp, người Chăm tất yếu kế thừa ảnh hưởng của văn hóa khu vực mà đặc trưng điển hình là khuynh hướng hài hòa âm dương có phần thiên về âm tính với triết lý âm dương trong nhận thức và tục sùng bái thờ sinh thực khí trong tín ngưỡng

Văn hóa Chăm bao gồm nhiều lĩnh vực, nhưng trong đó nổi bật nhất là bộ 3 tôn giáo – kiến trúc – điêu khắc Trong đó thì tôn giáo đóng một vai trò cực kỳ quan trọng trong đời sống người Chăm, nó được vật chất hóa qua điêu khắc và kiến trúc

 Ảnh hưởng của Hindu giáo đối với quốc gia Chăm Pa

Hindu giáo là tôn giáo ra đời dựa trên sự kế thừa những tư tưởng của các tôn giáo

cổ, đó là bước phát triển cao hơn của tôn giáo cổ Ấn Độ, từ đạo Veda tới đạo Balamon, rồi tới đạo Hindu Hindu thờ ba vị thần chủ là Brahman - thần sáng tạo, Vishnu - thần Bảo tồn, Siva - thần hủy diệt Tuy sản sinh ra nhiều vị thần khác nhau, nhưng đạo Hindu luôn đề cao sự hợp nhất7 Ba vị thần này có sự liên hệ mật thiết với nhau trong một chu kỳ biện chứng vừa thống nhất vừa độc lập Có khi thần hủy diệt Siva lại có biểu hiện bảo tồn, sáng tạo… Thần Brahma là vị thần đứng đầu nhưng lại không có vai trò như thần Vishnu và Siva, cũng không được tôn kính bằng Với quan niệm triết học Ấn Độ vũ trụ cũng thống

7Ngô Văn Doanh, (1994), “Văn hóa Chăm Pa”, NXB Giáo dục, tr74

nhất (được gọi là Brahman) Vũ trụ Brahman sinh ra linh hồn con người Atman, khi con người chết thì linh hồn lại quay về với cội nguồn sinh ra nó Hindu giáo còn giải thích số phận con người và chỉ ra ba con đường giải thoát, đó là tu hành khổ hạnh, làm điều thiện, tránh điều ác và sùng tín Và sùng tín là con đường giải thoát rộng rãi nhất Chỉ cần tôn kính thần thánh, hiến dâng và hướng về Đấng tối cao bằng cả tình yêu của mình

Các tài liệu, bia kí Chăm Pa trước thế kỷ VII cho chúng ta biết nhiều về sự hiện diện của Ấn Độ giáo tại xứ này Bốn bia ký bằng chữ Phạn kiểu Pallaya tìm thấy ở Quảng Nam

và Phú Yên của vua Bhadravarman có ghi chép về vị thần Bhadresvarman Từ đầu thế kỷ VII, chúng ta biết về tôn giáo Chăm Pa qua những bia kí của vua Sambhuvarman Từ năm

653, khi vua Vikrantavarman I (653 - 685) lên ngôi Qua những bia kí còn lại của hai vị vua Vikrantavarman I và Vikrantavarman II chúng ta biết thêm nhiều ảnh hưởng của Ấn

Độ với tôn giáo Chăm Pa, đặc biệt với Balamon giáo Các bia kí chứng minh tầm quan trọng của khu vực Mỹ Sơn và liên tục nhấn mạnh tầm quan trọng của Siva Qua các bia lí của Vikrantavarman I và II, chúng ta được biết, Visnu giáo đã song song tồn tại bên cạnh Siva giáo Người ta còn tìm thấy ba bia kí ( hai của Indravarman I (787 - 801) và một của Vikrantavarman III (829 - 854) ở Phan Rang nói tới Visnu giáo Như vậy, dưới vương triều đầu tiên của vương quốc Chăm Pa - vương triều Gangaraji (cuối thế kỷ II - đầu thế kỳ IX), những tôn giáo chính ở Ấn Độ, trong số đó có Ấn Độ giáo đã phổ biến rộng ở khu vực phía Bắc (vùng Amaravati xưa của Chăm Pa)8

Giai đoạn tiếp theo ( X - XII) là giai đoạn đầy biến động của lịch sử Chăm Pa Tuy nhiên, hoạt động tôn giáo vẫn được thể hiện rõ qua những bia ký tìm được thông qua tấm bia kí Hóa Quê, Nhan Biểu, Hà Trung ở Quảng Trị, ta có thể phác thảo được một các sơ khởi về bức tranh hỗn dung tôn giáo đến kì lạ ở Chăm Pa Nếu như ở các thời kỳ trước, hai tôn giáo là Visnu và Siva giáo luôn tồn tại song song thì thời kỳ này, cả hai không chỉ cùng tồn tại song song mà còn như cùng hòa bào, không bài xích nhau trong ý niệm của người

8 Lê Thị Mộng Trinh, (2008), “Ảnh hưởng của văn hóa Ấn Độ trong nền nghệ thuật cổ Chăm Pa”, Luận văn Ths

Lịch sử thế giới, ĐHSP TPHCM

theo tôn giáo này hay tôn giáo khác Dường như ở Chăm Pa thời kỳ này có một cái gì đó gần như nhị giáo đồng nguyên

Từ năm 1074, khi Harivarman IV lên ngôi, Chăm Pa mới bắt đầu yên ổn Theo các tài liệu bia kí, ông đã đem hết sức ra để đem lại cho Chăm Pa sự tráng lệ xưa, đã phụ hồi

cố đô Sinhapura, lập nhiều đền thờ ở Mỹ Sơn Bia Mỹ Sơn D3 ca ngợi và so sánh vua với các thần Ấn Độ: Krisna, Kama, Indra, Brahma, và Siva - gần như tất cả các vị thần chính của Ấn Độ giáo (cả Siva giáo và Visnu giáo)

Một tấm bia kí khác của vua Suryavarmadeva (1192 - 1203) lại chứng minh sự tôn trọng tín ngưỡng Siva giáo thông qua việc nhà vua dâng cúng tặng phẩm cho vị thần Siva

Mỹ Sơn là Bhadresvara để được công lao ở thế giới này và thế giới kia Với bia kí trên tượng Visnu tìm thấy ở Biên Hòa có niên đại 1421 của Nauk Klaim Vijaya lại là bằng chứng về Visnu giáo ở Chăm Pa Đó là một trong những bia kí cuối cùng được tìm thấy có nội dung về sự ảnh hưởng của Balamon giáo đến Chăm Pa Qua vài bia kí ít ỏi còn lại cộng thêm với các nguồn tài liệu khác, chúng ta vẫn biết khá rõ là cho đến những ngày cuối cùng, những tôn giáo Ấn Độ vẫn ngự trị ở Chăm Pa

Từ những khái quát về sự du nhập cũng như sự tiếp nhận những tôn giáo Ấn Độ

ở Chăm Pa trong suốt quá trình lịch sử, có thể thấy suốt 12 thế kỷ tồn tại, Chăm Pa liên tục lấy những tôn giáo Ấn Độ làm tôn giáo của mình (giai đoạn sau Chăm Pa tiếp nhận thêm Hồi giáo và bản địa hóa thành Bani giáo) 9 Cũng như nhiều quốc gia cổ khác ở

Đông Nam Á, Chăm Pa không có kì thị tôn giáo, mà ngược lại bao trùm lên toàn bộ lịch

sử Chăm Pa là sự hỗn dung giữa tất cả tôn giáo và giáo phái của Ấn Độ “Người dân Chăm

Pa đã tiếp nhận tất cả: Tư duy triết học tâm linh, đức hiếu sinh, từ bi của Phật giáo, tình thương của Visnu giáo và cả tính hung bạo và quyền lực của Siva giáo Tôn giáo Ấn Độ ảnh hưởng không nhỏ đến đời sống tâm linh của người Chăm, hướng tới quan niệm sự

9Lê Thị Mộng Trinh, (2008), “Ảnh hưởng của văn hóa Ấn Độ trong nền nghệ thuật cổ Chăm Pa”, Luận văn Ths

Lịch sử thế giới, ĐHSP TPHCM.

đồng nhất con người và vũ trụ, với thần linh, giữa tiểu ngã Atman và đại ngã Brahma”10 Tính chất Siva giáo là đặc trưng chủ đạo trong đời sống tôn giáo của vua chúa Chăm

 Sự ảnh hưởng của Phật giáo Ấn Độ tới Chăm Pa

Đạo Phật ra đời ở Ấn Độ vào khoảng thế kỷ V trước Công nguyên, trong bối cảnh đạo Balamon có những dấu hiệu suy thoái và người dân Ấn Độ khổ cực dưới chế độ đẳng cấp nghặt nghèo, sự xuất hiện của hình ảnh Phật Tổ và cõi Niết Bàn bình yên, hạnh phúc đã lay động được lòng người Dưới thời trị vì của vua Asoka (273 - 232 TCN), Phật giáo có điều kiện truyền bá ra thế giới

Bằng chứng cho thấy niên đại sớm nhất mà Phật giáo được truyền đến Chăm

Pa là tấm bia Võ Cạnh ở Nha Trang viết bằng chữ Phạn có niên đại thế kỷ III - V bia nói tới ảnh hưởng rất rõ của văn hóa Ấn Độ, của các tăng lữ Ấn Độ đối với tôn giáo và xã hội của vương quốc Chăm Pa “Với tấm bia Võ Cạnh, chúng ta có một bằng chứng vật chất đầu tiên và cũng là cổ nhất ở Đông Nam Á nói về Phật giáo khu vực này”11

Qua việc khảo cổ và nghiên cứu tượng Phật cũng đưa ra được cái nhìn tổng quát về ảnh hưởng của Phật giáo Ấn Độ tới Chăm Pa trong giai đoạn đầu ( thế kỷ II - thế

kỷ VII) Một pho tượng Phật đã được tìm thấy ở Đồng Dương (Quảng Nam - Đà Nẵng) Đây là pho tượng thể hiện Đức Phật đứng, hai tay hướng cân xứng nhau, ra phía trước Pho tượng là một bằng chứng của Phật giáo Amaravati của Ấn Độ đối với tôn giáo Chăm Pa nói chung và vùng Đông Dương nói riêng Các nhà khảo cổ học thuộc Trường Viễn Đông Bác Cổ (EFFO) đã khai quật và phát hiện được một nhóm tượng Phật khoác áo che kín cả hai vai ở Quảng Khê ( Quảng Trị) Tượng Phật có lồng ngực hẹp, hai cánh tay trần, y phục xiết chặt vào cơ thể Những điều này nêu ra đặc trưng có khả năng cao cho thấy rằng: Tượng Phật Quảng Khê gắn với các loại đồng thau của nghệ thuật Môn - Dvaravati hóa

10Phan Quốc Anh ( 2005), Ảnh hưởng của Ấn Độ đối với Chăm Pa, Văn hóa nghệ thuật Ninh Thuận, (9), tr 32

11Phan Quốc Anh ( 2005), Ảnh hưởng của Ấn Độ đối với Chăm Pa, Văn hóa nghệ thuật Ninh Thuận, (9), tr 23 - 27

hòa với phong cách Gupta của Ấn Độ Sự hiện diện của các tượng Phật của Chăm Pa ở Đồng Dương và qua những nguồn sử liệu trên chứng tỏ rằng: Ngay từ những thế kỷ trước Công nguyên, Phật giáo đã được truyền bá tới Chăm Pa, nhưng có lẽ phải chờ đến những năm đầu Công nguyên thế kỷ II - VII thì Phật giáo mới đóng một vai trò đáng kể tại vương quốc Chăm Pa

1.3.2 Lĩnh vực kiến trúc

J Auboyer là một trong những tác giả nghiên cứu về mặt nghệ thuật, đã khẳng định rằng: Trong lĩnh vực nghệ thuật, nguồn cảm hứng do Ấn Độ mang lại là một nhân tố quyết định mà người ta không thể đo lường cả về chiều rộng cũng như các thể thức Cụ thể là chưa có một miền nào trong vùng này có một tác phẩm cổ mà không chịu ảnh hưởng của

Ấn Độ

Cũng như Ấn Độ, ở Chăm Pa, sự có mặt của Phật giáo và Hindu giáo đã dẫn đến sự xuất hiện của hàng loạt công trình Người Chăm đã xây dựng nhiều công trình kiến trúc,

có cả những thành lũy quân sự như thành Khu Túc, thành Lồi, thành Hồ,… nhưng chủ yếu

là kiến trúc đền tháp Người dân Chăm Pa đã tiếp nhận triệt để nghệ thuật kiến trúc Ấn Độ Hầu như tất cả mô hình đền tháp cũng như các hình tượng của thần linh…của kiến trúc Chăm Pa đều có nguồn gốc từ Ấn Độ

Ảnh hưởng đầu tiên là về vật liệu xây dựng đền tháp: Trước khi chịu ảnh hưởng của

Ấn Độ, ở Chăm Pa chưa có truyền thống xây dựng đền tháp bằng vật liệu bền, mang tính biểu tượng sâu sắc và chưa quen với việc thể hiện các hình tượng lên mặt đá một cách gợi

cảm như của Ấn Độ

Ảnh hưởng thứ hai là trong quan điểm xây dựng đền tháp: Người Chăm thường

xây dựng đền - tháp của mình ở đồng bằng, trên những vùng đất cao ráo gần nguồn nước thiêng Đó cũng là những vị trí mà người Ấn Độ ưu tiên chọn lựa nhằm đảm bảo sự thanh khiết của các đền đài, sự hài lòng của các vị thần và tạo thuận lợi cho việc tế tự

Ảnh hưởng thứ ba là đối tượng được thờ cúng trong đền tháp: Cũng như ở Ấn Độ,

đến tháp Chăm Pa để thờ Phật và các vị thần Hindu Những vị thần bản địa và vua của họ cũng được thờ trong hình ảnh của một vị thần Ấn Độ

Đặc biệt, Chăm Pa đã tiếp thu và thể hiện rất thành công quan niệm kiến trúc kết hợp với điêu khắc của Ấn Độ Đó là trên bề mặt tường ngoài thân tháp, các cửa giả… được chạm khắc công phu Cửa giả lớn bao giờ cũng có một vị chư tiên hộ trì đền với gương mặt

thành kính, tay cầm hoa sen, ba tấm cửa thường thể hiện nữ thần Laska, nữ thần của sắc đẹp, sự trù phú và hưng thịnh Ngoài các cửa giả, tường ngoài của thân tháp còn được trang trí bằng những trụ áp Chân trụ áp, nơi tiếp giáp với chân tháp thường được trang trí những vòm cuốn nhỏ trạm trổ hoa lá Đầu trụ áp, nơi tiếp xúc với mái tháp được thể hiện hình ngọn lửa thiêng cách điệu, thiên nữ Apsara hay thủy quái Makara12 Đặc biệt là phía trên

và phía trước của tháp được trang trí bằng các tượng các vũ nữ nhảy múa bên cạnh những nhạc công thổi kèn, đánh trống trong khuôn hình tam giác Có thể nói, mỗi đền tháp là một sản phẩm của sự kết hợp hoàn hảo giữa kỹ thuật xây dựng và nghệ thuật chạm khắc

Đối với những kiến trúc Phật giáo Chăm Pa Tuy người Chăm không khoét núi để tạo thành những phức hợp chùa Hang tuyệt mỹ như Atjanta của Ấn Độ, nhưng họ cũng đã tạo ra những ngôi chùa trong các hang động tự nhiên đẹp như tranh ( Phong Nha, Lạc Sơn…) Ngoài ra người Chăm còn xây dựng những đền miếu thờ Phật lộ thiên

Xét riêng về kiến trúc Hindu giáo ở Chăm Pa: Tháp cổ Chăm Pa ảnh hưởng từ

Ấn Độ ở những khía cạnh sau: Một là, nó có cấu trúc mang hình núi Mê Ru (núi Vàng)

với bố cục hướng tâm, các trụ quay ra bốn hướng, mặt tiền quay về hướng Đông (hướng mặt trời mọc – nguồn của sự sống) Về cấu trúc quần thể, các tháp Chăm tập hợp theo hai

loại: Loại thứ nhất là các quần thể kiến trúc bộ ba gồm ba tháp song song thờ ba vị thần Bramha, Visnu, Siva Loại thứ hai là các quần thể kiến trúc có một tháp trung tâm thờ Siva

và các tháp phụ vây quanh Loại này xuất hiện muộn hơn (khoảng thế kỷ IX trở về sau)

12Phan Xuân Biên, (1991), “Văn hóa Chăm”, NXB tri thức, tr 112.

Thứ hai, về chức năng của đền tháp Hindu, theo quan điểm của những người Ấn

Độ giáo, thánh đường hay đền thờ là dinh thự của thần Bởi vậy, người Ấn Độ cũng như

người Chăm gọi thánh đường bằng từ devalaya (nơi thờ thần) hay devakutidve (nơi ngự trị của thần) Vị thần cư trú rất cụ thể ở đền thờ dưới dạng một tượng thờ Mỗi đền thờ trong khu vực thánh địa đều có những chức năng riêng: có đền thờ lớn thờ các vị thần chính, đền thờ nhỏ dành cho vợ, đồ tùy tùng, vật cưỡi của thần chính

Thứ ba, tháp Hindu của Chăm Pa được xây dựng theo kỹ thuật truyền thống của

Ấn Độ (kỹ thuật vòm giật cấp và kỹ thuật kết hợp giữa các trụ áp tường theo chiều dọc)

Để diễn tả hình ảnh vũ trụ thu nhỏ, đền tháp Chăm Pa được xây dựng thành một tổng thể gồm một ngôi đền chính với những công trình tháp phụ, những đền miếu nhỏ và bờ tường thấp bao quanh Một vài khu tháp bố trí giống các đền Bắc Ấn: Các kiến trúc nằm gần nhau trên cùng một bệ cao Tuy nhiên, phần lớn các kiến trúc thường được bố trí thành một quần thể trải rộng giống các đền tháp Nam Ấn Chịu ảnh hưởng nhiều của tháp thờ kiểu Vimanna miền Nam Ấn Độ, cấu trúc tháp thờ Cham Pa thường có bình đồ hình vuông hay hình chữ nhật, mái tháp kim tự tháp nhiều tầng Là nơi cư ngụ của chư thần, chánh điện trong tháp thờ thường được thể hiện như một hang động Đối diện với tháp chính, phía sau cổng tháp cổng, người ta đặt một bàn thờ nhỏ Ở Ấn Độ, bàn thờ này được dùng để đặt cốc gọi là Ba – la phì – tha13 Nhìn bề ngoài tháp Chăm là một cấu trúc nhiều tầng Tầng cuối cùng làm cái vỏ cho gian điện, bên ngoài là những hình ốp Các tầng tháp nối nhau nhỏ dần lên đỉnh,

ở tháp Pô Klong Garai, mỗi tầng lại có tượng Siva làm bằng đá

Như vậy, nghệ thuật kiến trúc Chăm Pa đã chịu ảnh hưởng rất sâu sắc bởi phong cách kiến trúc Ấn Độ, đặc biệt là trước thế kỷ VII

1.3.3 Lĩnh vực nghệ thuật điêu khắc

Ngay từ những thế kỷ đầu Công nguyên, nghệ thuật điêu khắc tôn giáo Ấn

Độ đã du nhập vào Chăm Pa và được người Chăm tiếp nhận Cũng như Ấn Độ, nghệ thuật

13Phan Xuân Biên, (1991), “Văn hóa Chăm”, NXB tri thức, tr114

điêu khắc Chăm Pa chủ yếu phục vụ tôn giáo, cụ thể là mang đậm ấn tượng của Phật giáo

và Ấn Độ giáo Ngắm nhìn các tác phẩm điêu khắc Chăm Pa, chúng ta không thể không nghĩ đến Ấn Độ Với quan niệm sâu sắc về vũ trụ, cuộc sống, người Ấn Độ đã cho ra đời một nền văn hóa đặc sắc hòa quyện giữa đời và đạo Và chính những tác phẩm điêu khắc Chăm cũng nói lên điều đó Các bức tượng và phù điêu Chăm Pa đã cho thấy được điêu khắc Chăm Pa đã chịu ảnh hưởng rất sâu đậm bởi điêu khắc tôn giáo Ấn Độ

Thứ nhất là về đề tài thể hiện trong điêu khắc Chăm Hầu hết các vị thần

Hindu giáo xuất hiện trong thần thoại Ấn Độ là Siva, Visnu, Brhama đều được các nghệ nhân Chăm thể hiện trong điêu khắc Không chỉ tên gọi, các nhân vật còn được khắc họa kèm theo những nét đặc trưng và những điển tích liên quan (con vật cưỡi như Sera, bò thần Nadin, các vật biểu trưng, những điển tích lớn có liên quan…)14 Trước hết phải kể đến Brahma, Visnu, Siva, ba vị thần chủ của Hindu giáo Brahma, vị thần sáng tạo trong thần thoại Ấn Độ Bức phù điêu “đản sinh Brahma” trên mí cửa Mỹ Sơn E1 được thể hiện khá trung thành với những điều thần thoại Ấn Độ đã nêu (Brahma nằm dài trên lưng con rắn bảy đầu đang trôi bồng bềnh trên biển vũ trụ Từ rốn thần mọc lên một hoa sen, trên hoa sen, thần Brahama có ba mặt, được sinh ra từ một quả trứng vàng hay trôi trên biển vũ trụ hay từ một đóa hoa sen mọc lên) Ngoài bức phù điêu trên, người ta còn tìm được trong kho tàng điêu khắc Chăm mười bức tượng về vị thần này Bên cạnh Brahma, Visnu được tôn sùng như các vị thần bảo hộ Trong kho tàng điêu khắc Chăm, ta có thể tìm thấy nhiều tượng, phù điêu Visnu ở Mỹ Sơn, Phong Lệ, Khương Mỹ Trong các bức phù điêu đó, Visnu được thể hiện chủ yếu trong hai tư thế: Nằm trên lưng con rắn trôi giữa biển Ananta, bên cạnh có nhân điểu Garuda, Visnu có bốn tay, cầm các vật biểu trưng như trong thần thoại Ấn Độ Thần Visnu thường xuất hiện cùng với vật cưỡi là nhân điểu Gruda Các hóa thân và những câu chuyện nơi trần thế của Visnu cũng được các nghệ nhân Chăm Pa thể hiện Trong các bức phù điêu ký hiệu 45.2, 45.3, ở Trà Kiệu, ta thấy có sự xuất hiện của hoàng tử Rama, Laskmana, Hunuman – thần khỉ, hợp thành một câu chuyện về hoàng tử Rama và chiến công của chàng cùng thần khỉ Đây là lần hóa thân thứ bảy của Visnu, để

14 Lê Đình Phụng, (2015), “Tìm hiểu ảnh hưởng của văn hóa Ấn Độ ở miền Trung Việt Nam”, NXB Giáo dục, tr 47

cứu thoát con người Trong ba vị thần chủ đạo Hindu, Siva là vị thần được người Chăm tôn sung nhất Theo thần thoại Ấn Độ, Siva vừa là thần hủy diệt, vừa là thần bảo tồn và sáng tao Văn hóa Chàm xác định là: Ở đâu có màu sắc tôn giáo thì ở đó có bóng dáng Siva15 Có lẽ vì người Chăm Pa đã tìm thấy những năng lực phù hợp với khát vọng sống của mình Là vị thần pháp lực vô biên, Siva được miêu tả trong thần thoại Ấn Độ như là vị thần có nhiều đầu, nhiều tay, giữa trán có mắt thứ ba

Trong kho tàng điêu khắc Chăm Pa, tác phẩm về Siva được tìm thấy nhiều ở Mỹ Sơn, Phong Lệ, Trà Kiệu, Chánh Lộ, tháp Mắm… đa số các tác phẩm đều thể hiện hình ảnh

vị chúa tể vũ trụ đang đắm mình trong điệu múa Tay cầm những vật biểu trưng như đinh

ba, kiếm, cung… Bên dưới Siva là các điệu múa của các nhạc công hay thủy quái Makara đang dâng hoa sen như tác phẩm điêu khắc Chăm thể hiện Siva đang quay cuồng trong điệu múa mười tay cầm chắc một sợi dây, hình ảnh này gợi nhớ điển tích Siva quấy biển sữa trong thần thoại Ấn Độ Cũng theo thần thoại Ấn Độ, có một thời kỳ Siva hóa thân thành người đi khuất thực Sự kiện này cũng được người Chăm Pa phản ánh qua bức tượng đứng “Siva ăn mày” tìm thấy ở Mỹ Sơn Trong bức tượng này, Siva không có phong thái

dữ dội, không nhiều mắt, nhiều chân, tay mà có thêm hình mặt trăng lưỡi liềm ở giữa trán Linga – một hình tượng độc đáo của Siva cũng được Chăm Pa thể hiện Ngoài Brahman, Visnu, Siva, người Chăm còn thể hiện nhiều vị thần khác của Ấn Độ gắn liền với những vật biểu trưng và điển tích liên quan tới họ Chẳng hạn, Ganesa vị thần mình người đầu voi được yêu mến ở Ấn Độ, đã được Chăm Pa thể hiện với nhiều tác phẩm, với Ganesa thường

có bốn tay, cầm củ cải hay chum lá, chỉ có một ngà Hình ảnh này gợi lại một điển tích trong thần thoại Ấn Độ, cho rằng Ganesa đã bị gãy một ngà khi giao chiến với Parashura

thứ 9 của Visnu Trong điêu khắc Chăm Pa cũng thể hiện sự hòa hợp giữa Phật giáo và Hindu giáo, dấu hiệu của sự hòa hợp này là hình tượng Đức Phật có đeo sợi dây thiêng đính huy hiệu Balamon giáo hay Phật ngồi trên những cuộn rắn Nagar Theo quan điểm của người Ấn Độ, nguyên lý nữ tính (shakti) là lực lượng chủ yếu trong vũ trụ, chỉ có nó mới có khả năng biến đổi sức mạnh tiềm tàng nam tính thành hành động Chính vì vậy, các thần linh như Brahma, Vishnu, Siva… đều có thuộc tính nữ, thể hiện ra bên ngoài bởi các

vị phu nhân của họ Điêu khắc Chăm Pa đã dễ dàng tiếp thu quan điểm này của Ấn Độ, thế nên bên cạnh các vị thần Brahma, Visnu, Siva người Chăm đã tạo nên rất nhiều tác phẩm thể hiện hình tượng vợ của các thần (Saravati, Laskmi, Uma…)

Nghệ thuật điêu khắc Chăm Pa đồng thời còn tiếp thu quan niệm thẩm mỹ về vẻ đẹp

cơ thể của Ấn Độ, theo Ấn Độ một cơ thể đẹp phải là cơ thể khỏe mạnh, tràn đầy sức sống,

những đường nét trên cơ thể phải toát ra một nguồn sinh lực, hứa hẹn một khả năng sinh sôi dạt dào, quan niệm này phù hợp với tín ngưỡng phồn thực bản địa của cư dân Chăm

Pa Việc đưa những hình ảnh nhục cảm vào mỹ thuật tôn giáo đối với người Ấn Độ là “cách thức lấy vẻ đẹp của thế giới vật chất như là một phương tiện để hướng các tín đồ tới vẻ đẹp tâm linh của sự giác ngộ chân thành”16

Tiếp thu quan niệm sâu sắc về nhục cảm và cái đẹp của thân thể của Ấn Độ và thể hiện nó khá trung thành trên các bức tượng, phù điêu, người Chăm đã thể hiện những hình tượng nữ đầy gợi cảm trên các đền tháp và trong điêu khắc, ví như hình tượng các thánh

mẫu bằng đất nung với chiếc mông tròn và bộ ngữ lớn, tượng nữ thần Hindu và Bồ Tát với khuôn ngực trần, hông rộng, eo thon… Giống như ở Ấn Độ, những nữ thần Ấn Độ giáo,

Bồ Tát Phật giáo của Chăm Pa vừa hừng hực sức hấp dẫn trần tục vừa siêu thoát, thanh cao Robbert Fisher đã nhận xét: “… những phụ nữ khiêu gợi như thế hiếm khi xuất hiện trong nghệ thuật Chăm trừ khi chịu ảnh hưởng trực tiếp của Ấn Độ”17

16Ngô Văn Doan (1994), Tháp cổ Chăm Pa - huyền thoại và sự thật, Nxb Văn hóa thông tin Hà Nội, tr 2.

17Huỳnh Thị Được (2005), Điêu khắc Chăm và thần thoại Ấn Độ, Nxb Đà Nẵng, tr 60

Có thể nhận thấy, những nội dung tôn giáo Ấn Độ đã ảnh hưởng sâu sắc đến điêu khắc Chăm Pa Những quan điểm và thần tích tôn giáo Ấn Độ đã cung cấp cho người

Chăm những đề tài vô tận để sáng tạo Tuy vậy, điêu khắc Chăm Pa không chỉ phản ảnh

quan niệm tôn giáo Ấn Độ, nghệ thuật luôn mang tính sáng tạo của chủ thể, chính vì thế bên trong bóng dáng Ấn Độ, điêu khắc Chăm Pa mang tiếng nói riêng của người Chăm Các nghệ nhân Chăm Pa cũng có sự chọn lọc đối với các hình tượng, nội dung sự kiện… theo hướng phù hợp với tâm tư, tình cảm của mình Trong điêu khắc Chăm, không thể tìm được tác phẩm nào thể hiện sự giáng hạ của sông Hằng – một đề tài phổ biến ở Ấn Độ Hay hình tượng Visnu hóa thân vào lợn rừng ủi đất làm thành lục địa Ấn Độ, được thay thế bằng hình tượng Visnu hóa thân trong Krisna, tay đang nâng quả núi - cư dân Chăm đã gửi gắm trong hình ảnh Krisna ước mơ chống lại loại bão, lũ

Điêu khắc Chăm Pa đã học tập những nguyên tắc tiếu tượng của Ấn Độ, đồng thời

mô phỏng các phong cách nghệ thuật điêu khắc qua từng thời kỳ khác nhau của nghệ thuật

điêu khắc Ấn Độ Đó chính là sự ảnh hưởng thứ ba, về mặt nguyên tắc tiếu tượng trong

điêu khắc Những nguyên tắc tiếu tượng này do chính con người tạo nên trên nền tảng đức tin và những nội dung cụ thể Mỗi tôn giáo có những nguyên tắc tiếu tượng riêng của nó Đối với Phật giáo, trong những thế kỷ đầu, người Ấn Độ đã mượn hình ảnh cây bồ đề, dấu chân, bánh xe pháp luân… để nói về Đức Phật, không được đắp vẽ tượng Phật vì như vậy

là xúc phạm thần thánh Từ đầu Công nguyên, ở Ấn Độ, những tác phẩm thể hiện Đức Phật dưới dạng người đã xuất hiện với các phong cách đa dạng như Gandhara ở Bắc Ấn, phong cách Gupta, Amaravati, Cholo18 Nhưng Đức Phật được thể hiện với một số nét đặc trưng như một nấm tròn nổi trên đỉnh đầu, một xoáy tròn giữa đôi lông mày, đôi tay lớn, dái tai dài, đôi tay thể hiện các thủ ấn…Bồ Tát là trung gian giữa Phật và chúng sinh Bồ Tát luôn mang một hình Adida trước búi tóc, Bồ Tát thể hiện có bốn tay, cầm bốn vật biểu trưng như quyển kinh, bình nước, chỗi hạt, hoa sen Trái với sự dịu dàng của điêu khắc Phật giáo, ngự trị trong điêu khắc Hindu là nhịp điệu mạnh mẽ và năng động Các thần linh tối cao của Hindu giáo thường được miêu tả với nhiều đầu, nhiều mắt và chân tay… tượng trưng

18 Lê Đình Phụng, (2015), “Tìm hiểu ảnh hưởng của văn hóa Ấn Độ ở miền Trung Việt Nam”, NXB Giáo dục, tr 59

cho sứ mệnh, quyền năng siêu nhiên Hindu giáo có nhiều thần khác nhau, trong điêu khắc Hindu những vị thần này thường được thể hiện kèm theo các vật biểu trưng và con vật cưỡi

Trong điêu khắc tôn giáo Ấn Độ, nguyên tắc tiếu tượng như khung sườn thể hiện cái tinh thần tinh túy của tôn giáo Các nghệ nhân có thay đổi chăng là một vài chi tiết nhỏ không làm ảnh hưởng đến tinh thần tôn giáo chung Và chính những sáng tạo thay đổi đó tạo ra những phong cách nghệ thuật khác nhau cho điêu khắc Ấn Độ qua các thời kỳ Những nguyên tắc tiếu tượng và các phong cách nghệ thuật Ấn Độ qua các thời kỳ đã ảnh hưởng sâu đậm đến Chăm Pa, cung cấp những mẫu hình để các nghệ nhân Chăm tạo nên những tác phẩm điêu khắc Xem xét cách thể hiện các tác phẩm điêu khắc qua các giai đoạn phát triển của nền nghệ thuật điêu khắc Chăm Pa, ta thấy được sự ảnh hưởng cũng như mức độ ảnh hưởng của nghệ thuật Ấn Độ đối với Chăm Pa Dấu chân là một biểu tượng của Đức Phật, tại Quảng Ngãi, núi Đại Điếm, Bình Thuận người ta tìm thấy những dấu chân Đức Phật Chứng tỏ rằng, từ rất sớm, Chăm Pa đã tiếp thu giáo lý và nguyên tắc tiếu tượng Phật giáo Ấn Độ19

Trong giai đoạn thế kỷ II đến giữa thế kỷ VIII, các tác phẩm điêu khắc Chăm ảnh hưởng rõ nét của phong cách nghệ thuật Ấn Độ Chỉ từ nửa thế kỷ VIII, nền nghệ thuật điêu khắc Chăm Pa mới bộc lộ những “cá tính Chăm Pa” của mình Đến giữa thế kỷ VIII, với Phong cách Mĩ Sơn E1 – ảnh hưởng của Ấn Độ đã phai nhạt, thay vào đó là ảnh hưởng của nghệ thuật Khơ Me như mi cửa Mỹ Sơn E1 gần giống với mi của Vat Eng Khna (620),

và Tuoi Baset (640 TCN) và tính bản địa Chăm tăng dần với những vẻ đẹp riêng như sự xuất hiện của chiếc sampot mà nam giới Chăm Pa thường hay mặc, là đôi lông mày hình một đường kẻ quanh co, liên tục, là động tác múa phóng khoáng

Đến sau thế kỷ X, nét trang nhã của phong cách Trà Kiệu (phù điêu vũ nữ Trà Kiệu với tư thế nhẹ nhàng, duyên dáng, gợi cảm), qua việc trực tiếp tiếp thu phong cách nghệ thuật Java, Chăm Pa gián tiếp nhận trở lại phong cách nghệ thuật Ấn Độ Giai

19Ngô Văn Doanh, (1994), “Văn hóa Chăm Pa”, NXB Giáo dục, tr 34.

đoạn thế kỷ XI - XIII, các bức tượng vẻ thô phác cầu kỳ của phong cách Tháp Mắm (tượng Lokesvara (Bình Định), tượng Phật (Huế)…) thể hiện dấu ấn sâu sắc của nghệ thuật Campuchia (qua các hình tượng của nhân vật hao hao giống các tượng Khơ Me có mặt hình bầu dục kéo dài, trán rộng, mũi lớn, mày cong, đôi mắt lớn, miệng rộng… Đồ đội của nhân vật cũng kém mềm mại với hình chiếc nón nhiều bậc kéo dài xuống đôi tai và còn ảnh hưởng của phong cách nghệ thuật Đại Việt (ở cách thể hiện con rồng, hoa lá, mây trời…) Nghệ thuật Chăm Pa giai đoạn XIV – XVI là một sự đoạn tuyệt với truyền thống tạc tượng Ấn Độ tỉ mỉ, duyên dáng qua tượng Visnu (Biên Hòa), tượng Siva (Tây Nguyên) Càng về sau, nghệ thuật điêu khắc Chăm càng nhạt nhòa cùng với sự nhạt nhòa của vai trò chính trị trong khu vực Đông Nam Á

Như vậy, ta thấy nghệ thuật điêu khắc của Chăm Pa chịu ảnh hưởng sâu sắc của điêu khắc Ấn Độ từ đề tài thể hiện đến quan điểm (dung hòa, nguyên lý nữ tính,

vẻ đẹp của cơ thể) đến nguyên tắc tiếu tượng với những tác phẩm Phật giáo Chăm Pa dịu dàng, thanh thản, những tác phẩm Hindu lại mạnh mẽ, năng động, các hình tượng

nữ thần đầy quyến rũ và các phong cách nghệ thuật Ấn Độ, không quá khó để nhận ra dấu ấn của phong cách Amaravati, Gupta… trên các bức tượng và phù điêu của Chăm

Pa

1.3.3 Chữ viết

Văn hóa Ấn Độ ảnh hưởng vào Chăm Pa từ những thời kỳ đầu, dẫn tới các tác về luật pháp, chính trị xã hội đều có mặt ở Chăm Pa, được các vua chúa Chăm áp dụng và ưa

thích Chữ Phạn (Sankrit) đã được người Chăm tiếp thu từ những thế kỷ đầu công

nguyên, và trở thành chữ viết chủ đạo trong triều đình Chăm Pa Sự tiến triển của văn

tự Sanskrit ở Chăm Pa gần như giống với sự biến đổi ở Ấn Độ, ta thấy từ trước thế kỷ IV chữ Phạn ở Chăm Pa có dạng chữ cong của Nam Ấn, từ thế kỷ VI - VIII lại có dạng chữ tự vuông của Bắc Âu, từ thế kỷ VIII trở đi chữ Phạn của Chăm Pa chuyển sang kiểu tròn Nam

Ấn20 Sự diễn biến của chữ Phạn ở Chăm Pa cũng phần nào chứng tỏ giữa Ấn Độ và Chăm

Pa thời cổ luôn có sự giao lưu thường xuyên về văn hóa

Người Chăm Pa đã sớm tiếp thu hệ thống văn tự cổ Ấn Độ để sáng tạo ra chữ viết của chính dân tộc mình Ngay thế kỷ IV - V, vua Bhadravanrman đã cho khắc tấm

bia bằng chữ Chăm Pa cổ nói về vị thánh Naga của nhà vua “Xét về mặt dạng tự, chữ Chăm Pa cổ được viết theo dạng cong như chữ Nam Ấn Sau đó từ thế kỷ XIII trở đi, chữ Chăm Pa trở lại nét cong và móc nhưng phóng khoáng hơn”21

Ở bia Đông Yên Châu đã cho biết: “Theo các nhà nghiên cứu, tiếng Chăm có 65 kí hiệu trong đó có 41 chữ cái (6 nguyên âm a và 35 phụ âm) và 24 chữ bắt nguồn từ chữ thảo (akhar thrah) của Ấn Độ”22

Các chữ viết trên bia Võ Cạnh ở thế kỷ 3 với cách viết rất gần với kiểu viết của các bia ký vùng Amaravati ở Nam Ấn Độ, tuy nhiên chữ viết của Chăm Patrong hơn 10 thế kỷ tồn tại của mình cũng liên tục thay đổi tương ứng với những thời kỳ ảnh hưởng từ các vùng khác nhau của Ấn Độ, từ thế kỳ 6 đến thế kỷ 8, chữ Phạn ở Chăm Pa có dạng tự vuông của vùng bắc Ấn, nhưng từ thế kỷ 9 trở đi chữ Phạn ở Chăm Pa lại có dạng tự tròn của vùng nam Ấn, có thể nhận định Chăm Pa là quốc gia đầu tiên có chữ viết sớm nhất Đông Nam

Á23 Xuất phát từ dạng tự của chữ Phạn, người Chăm đã bỏ các phụ ghi âm vốn không có trong tiếng Chăm và một số ký hiệu mới được bổ sung thành một dạng chữ Phạn-Chăm

Pa, theo các nhà nghiên cứu tiếng Chăm có 65 ký hiệu và 24 chân ngữ bắt nguồn từ hệ thống chữ thảo (Akhar Thrah) của Ấn Độ

1.4 Sự hình thành đền tháp của Vương quốc cổ Chăm Pa và những đặc trưng của

hệ thống đền tháp Chăm Pa

20 Phạm Thị Lượm, (2013), “Ảnh hưởng của văn hóa Ấn Độ đến nghệ thuật kiến trúc và điêu khắc Chăm Pa”, Luận

văn tốt nghiệp, trường Đại học Cần Thơ

21Lương Ninh (2004), Lịch sử Vương quốc Chăm Pa, Nxb Đại học quốc gia Hà Nội, tr 174 - 179.

22Thái Văn Chải (2002), Nghiên cứu về chữ viết cổ trên bia kí ở Đông Dương, Nxb Khoa học xã hội, tr.312 - 322

23Phạm Thị Lượm, (2013), “Ảnh hưởng của văn hóa Ấn Độ đến nghệ thuật kiến trúc và điêu khắc Chăm Pa”, Luận

văn tốt nghiệp, trường Đại học Cần Thơ.

1.4.1 Sự hình thành

Thời cổ trung đại Ấn Độ đã có một nền nghệ thuật phong phú đặc sắc, bao gồm nhiều mặt, trong đó nổi bật nhất là ngành kiến trúc, điêu khắc Thời Harappa, nhà cửa chỉ mới xây bằng gạch, đến vương triều Morya nghệ thuật kiến trúc đá mới bắt đầu phát triển

mà các công trình tiêu biểu là cung điện, chùa tháp, chùa tháp, trụ đá Như vậy, tất cả những công trình công cộng, công trình tôn giáo đều làm bằng vật liệu bền, thể hiện sức mạnh uy

quyền của nhà vua và vương triều Nói chung nghệ thuật tạo hình Ấn Độ phần lớn nhằm

vào đề tài tôn giáo, nhưng vì bắt nguồn từ cuộc sống thực tế, nên tính hiện thực vẫn thể hiện rất rõ nét, ví dụ tượng nhiều tay nhiều đầu là phỏng theo tư thế của đội múa trong đền

chùa và cung đình Chăm Pa cũng đón nhận dòng chảy của nền văn minh Ấn Độ từ biển

đông.Một điều dễ nhận thấy kiến trúc đi cùng với tôn giáo Hầu hết, các công trình kiến

trúc ở Champa đều phục vụ cho nhu cầu tôn giáo, dù cho những tác phẩm điêu khắc, kiến trúc đạt được giá trị mỹ thuật cao so với đương đại cũng đều nói lên đề tài tôn giáo

Đền tháp Chăm Pa xây dựng kéo dài từ cuối thế kỷ VII đến đầu thế kỷ XVII trùng với thời kỳ Ấn Độ hóa từ thế kỷ thứ IV đến thế kỷ XV Trong khoảng thời gian này, những người Chăm Pa xưa đã để lại một số lượng lớn các công trình kiến trúc đền tháp, thành lũy, các tác phẩm điêu khắc

Theo tiếng Chăm, các đền tháp Chăm Pa này được gọi là kalan, nghĩa là “lăng” Các lăng này được các đời vua Chăm xây dựng để thờ cúng các vị thần Các vị thần được thờ phụng có thể là các vị thần Ấn Độ giáo tiêu biểu như thần Siva, thần Brahma, thần Vishnu, thần Ganesha,… hoặc đấy còn có thể là các vị Phật24 Điều này tùy thuộc vào lòng tin và kính mộ của mỗi thời kỳ, kiến trúc tôn giáo thờ các vị thần thuộc Ấn Độ giáo và Balamon giáo Nhưng ở thánh địa Đồng Dương (thuộc địa phận huyện Thăng Bình, tỉnh Quảng Nam) đây là kinh đô Phật giáo lớn nhất của Chăm Pa

1.4.2 Ảnh hưởng của văn hóa Ấn Độ đến hệ thống đền tháp Chăm Pa

24 Trần Ngọc Thêm, (1997), “Tìm hiểu về bản sắc văn hóa Việt Nam”, NXB Giáo dục, tr66

Trong suốt chiều dài lịch sử Chăm Pa, vương triều nào khi lên nắm quyền đều cho xây dựng hoặc trùng tu công trình tôn giáo để chứng tỏ sự tồn tại của vương triều mình, phô trương sức mạnh quốc gia, nhưng quan trọng hơn cả vẫn nhằm vào mục đích tạ ơn thần linh qua việc dâng lễ vật cúng cho đền tháp Vì đã phù trợ sức mạnh và chiến thắng cho vương triều

Như các quốc gia trong khu vực Đông Nam Á cùng chịu ảnh hưởng văn minh Ấn

Độ, vật liệu cơ bản và chủ yếu để xây dựng đền tháp là gạch và đá Có thể nói, Chăm Pa

là bậc thầy về kĩ thuật chế tác gạch, trải qua bao thế kỉ, những tháp gạch Chăm Pa vẫn còn tươi rói, màu sắc ánh hồng, vàng, kết dính với nhau một cách kì lạ mà nhiều nhà khoa học còn chưa thể giải mã hết Đặc điểm của gạch Chăm Pa là mềm, xốp nên khi dựng xong hình thể, dáng tháp hoàn chỉnh, sau đó sẽ chạm, khắc, khảm lên tháp những môtip mà nhà vua và quần chúng nhân dân muốn gởi gắm vào

Trên tổng thể thân tháp bằng gạch, những thợ điêu khắc đã chạm trỗ hoa văn, những con vật thiên liêng của Hindu giáo hay cảnh sinh hoạt trong cung đình, rất sinh động và chân thật

Tháp Chăm Pa thường gồm 3 tầng, tầng trên cùng là đặt các vị thần quốc giáo, tầng giữa thường diễn tả hoạt động sống của cung đình, tầng đế là tầng âm chỉ gia cố nền móng cho vững chắc không có trang trí

Mỗi một ngôi tháp chỉ có một lối vào chính cũng là vị trí đặt các nhân thần (Vua được thần thành hóa), đồng thời là thực hành các nghi lễ chính thức vào những ngày lễ trong đại của Balamon giáo Các mặt còn lại đều là cửa giả và đóng kín

Hình thể của một tháp Chăm Pa bao giờ cũng thu nhỏ dần khi càng lên cao Trên chóp đỉnh thường đặt một Linga Người Chăm Pa đã tiếp thu kĩ thuật xây dựng tháp từ Ấn

Độ, nhưng qua bàn tay kĩ sư Chăm Pa các khối tháp trở nên hài hòa, cứng rắn, mạnh mẽ,

dễ gần gũi nhưng đầy bí hiểm Quan sát tháp ở bất cứ vị trí đâu và vào lúc nào cũng thấy nét uy nghiêm tráng lệ

1.4.3 Đặc trưng của hệ thống đền tháp Chăm Pa

Tháp Chăm được xây dựng theo mẫu số chung và nó thể hiện biểu trưng tôn giáo Ấn Độ Tháp Chăm được xây dựng theo mô hình tháp Ấn Độ, song bé nhỏ tinh tế và được “Chăm hóa”25 Tháp (người Chăm gọi là Kalan) Bao quanh ngôi tháp chính là những ngôi tháp nhỏ hoặc các công trình nhà chờ, nhà nguyện, phục vụ cho sinh hoạt tôn giáo

Tháp Chăm có thể đồng thời mang 3 chức năng: Đền thờ thần, đền - mộ, Đền – nơi ở của các vị thần Tháp Chăm thường có binh đồ vương, bố cục hướng tâm, chia thành 3 phần:

Đế, thân và mái Bốn cạnh mở 4 cửa Cửa chính đi vào lòng tháp mở về hướng Đông, có kết cấu nhô dài về phía trước với vòm cuốn, trang trí đẹp Ba cửa còn lại chỉ là hình thức (cửa giả) Mái tháp có 3 tầng thu nhỏ dần và vươn lên cao Mỗi tầng thể hiện như một mô hình của tháp thu nhỏ (có vòm cửa giả, cửa giả thu nhỏ) Lòng tháp hình vuông cao vút, tường lòng xây thẳng đứng Từ phần mái, lòng tháp thu nhỏ dần lên đỉnh, tạo nên phần trên hình vòm cuốn đều nhau ở trong lòng Mặt bằng lòng tháp hình vuông không rộng lắm, đủ

để đặt một bộ Linga – Yoni Quanh bệ thờ Linga – Yoni này là lối đi nhỏ dành cho người

đi hành lễ Xung quanh tháp chính còn có nhiều tháp phụ bên trong đặt thờ các vị thần Ấn

Độ giáo Tháp Chăm được trang trí tinh tế, cầu kỳ, thể hiện sự kết hợp hài hòa giữ nghệ thuật điêu khắc và nghệ thuật kiến trúc

Tiểu kết chương 1

Trong khu vực Đông Nam Á xưa, đã lần lượt hình thành các quốc gia cổ đại với những quy mô lớn nhỏ khác nhau, nhưng các quốc gia cổ ở Đông Nam Á thời kỳ này

đều có những nét đặc trưng văn hóa, xã hội và chính trị tương đồng Nét chung nhất và

nổi bật nhất của các quốc gia cổ Đông Nam Á là có sự ảnh hưởng các yếu tố của văn hóa Ấn Độ trong mọi khía cạnh của đời sống chính trị cũng như đời sống văn hóa - xã hội.Tuy nhiên, trong số các quốc gia ấy thì có lẽ Chăm Pa là quốc gia có đời sống tình

25Lê Thị Mộng Trinh, (2008), “Ảnh hưởng của văn hóa Ấn Độ trong nền nghệ thuật cổ Chăm Pa”, Luận văn Ths

Lịch sử thế giới, ĐHSP TPHCM

cảm, tâm linh và văn hóa gần giống với Ấn Độ nhất Chăm Pa là quốc gia có khá nhiều

nét tương đồng với người Ấn, trong tín ngưỡng dân gian, người Chăm cũng tôn thần nữ thần Mẹ, thờ rắn và các biểu tượng phồn thực với khát khao về một sự nảy nở, sinh sôi Có

lẽ, chính vì có sự tương đồng trong tâm tư, tình cảm mà Chăm Pa đã dễ dàng tiếp nhận văn hóa Ấn Độ, tiếp nhận một cách tự nhiên và đầy tình cảm

Tuy nhiên điều đó không có nghĩa là người Chăm hoàn toàn giống với Ấn Độ Họ tiếp xúc với văn hóa Ấn Độ, bị ảnh hưởng bởi văn hóa Ấn Độ nhưng họ cũng giữ được những nét văn hóa bản địa của người Chăm Đó là trên cơ sở chữ Phạn, người Chăm đã sáng tạo ra chữ Chăm, đối với các vua, hình thức thờ phụng tổ tiên còn được huyền thoại hóa, được bọc bên ngoài lớp vỏ linh thiêng nhất, cao nhất của các tôn giáo Ấn Độ Ngay

ở tục thờ phụng tổ tiên, các vị thần bản địa, chúng ta cũng thấy cái vỏ vững chắc nhất của

Ấn Độ - cái vỏ tôn giáo - đã phải bị vỡ ra để nhập vào những truyền thống bản địa như thế

ở Chăm Pa, người Chăm vẫn giữ gìn việc thờ cúng thần Rắn, thờ nữ thần Mẹ Ponagar… bên cạnh việc tôn thờ những vị thần Ấn Độ Tính “bản địa” càng được thể hiện rõ nét ở các đền tháp và những tác phẩm điêu khắc Chăm Pa Trước thế kỷ VII, nhiều tác phẩm nghệ thuật của Chăm có cách thể hiện gẫn gũi với truyền thống nghệ thuật Ấn Độ , khiến ta có cảm giác bắt chước Ấn Độ Tuy nhiên, sau thế kỷ VII, dù vẫn dựa trên cái nền của nghệ thuật Ấn Độ, song nghệ thuật Chăm Pa đã bắt đầu có những dấu ấn riêng Cùng với quá trình Chăm Pa vươn lên, khẳng định vị trí của dân tộc, thêm vào đó văn hóa Ấn Độ không tác động trực tiếp đến Chăm Pa nữa, vì vậy văn hóa và nghệ thuật Chăm Pa càng được bản địa hóa Càng về sau, xu hướng bản địa hóa trong nghệ thuật Chăm Pa càng được khẳng định

Như vậy, văn hóa Chăm Pa chính là sự kết hợp và dung hòa của ảnh hưởng văn hóa Ấn Độ với nguồn gốc bản địa và tính khu vực Đông Nam Á Mặc dù vậy, một điều không thể phủ nhận được đó là: Những ảnh hưởng Ấn Độ đã góp một phần cực kì quan trọng vào quá trình hình thành nên vương quốc Chăm Pa cũng như một nền văn hóa phát triển rực rỡ và đầy bản sắc – văn hóa Chăm Pa Ngược lại chính văn hóa Chăm đã góp phần làm nên sức sống cũng như giá trị cho Ấn Độ và nền văn minh Ấn Độ

CHƯƠNG 2 YẾU TỐ ẤN ĐỘ TRONG HỆ THỐNG THÁP CHĂM

Ở NINH THUẬN

2.1.Sơ lược về tỉnh Ninh Thuận và người Chăm ở Ninh Thuận

2.1.1 Sơ lược về tỉnh Ninh Thuận

Dựa theo tiến trình và tài liệu lịch sử của Việt Nam thì chúng ta không có lý do gì

để bàn cải việc “Ninh Thuận trước kia là vùng đất của Champa” Tuy nhiên, sự Nam

tiến mở rộng lãnh thổ của các triều đại phong kiến đã sáp nhập vùng đất xứ Panduranga xưa vào Đại Việt Cũng chính vì nhờ sự Nam tiến cùng với sự sáp nhập này đã vô tình tạo nên một bản đồ hình chữ S thống nhất và độc lập như hiện nay sau bao nhiêu biến cố trong lịch sử Và bắt đầu từ đó những trang lịch sử hình thành tỉnh Ninh Thuận được viết lên

Ninh Thuận là một tỉnh ven biển thuộc vùng Duyên hải Nam Trung Bộ của Việt Nam Trung tâm của tỉnh là thành phố Phan Rang - Tháp Chàm nằm cách Thành phố Hồ Chí Minh khoảng 350 km về phía nam, cách Nha Trang 105 km, cách Đà Lạt 110 km đồng thời nằm cách sân bay Cam Ranh khoảng 60 km, chính vì vậy nó mang lại nhiều thuận tiện cho việc giao lưu phát triển kinh tế xã hội của tỉnh26 Về dân số thì có thể nói Ninh Thuận

là tỉnh có đông người Chăm sinh sống nhất cả nước Bởi vậy nơi đây hình thành một thế giới đầy mới lạ, đầy hấp dẫn với những công trình kiến trúc của Vương quốc Chăm Pa xưa kia, nổi bật nhất là 3 cụm tháp Hoà Lai, Po Klong Garai và Po Rome Qua bao thăng trầm của thời gian, các tháp vẫn giữ lại được những hoa văn điêu khắc tỉ mỉ, tinh xảo và tuyệt đẹp Với màu đỏ gạch đặc trưng, nổi bật trên nền trời xanh biếc, công trình cổ kính với kiến trúc nghệ thuật tinh xảo này ẩn chứa vẻ đẹp bí ẩn, pha chút rêu phong, hoài cổ để lại những dấu ấn khó phai trong lòng du khách

26 Ninh Thuan Province

https://en.wikipedia.org/wiki/Ninh_Thu%E1%BA%ADn_Province [truy cập ngày 31/10/2020, lúc 21:00]

Hình: Bản đồ hành chính – du lịch tỉnh Ninh Thuận

Ngoài ra, để nói về lịch sử hình thành tỉnh Ninh Thuận, kết quả là một quá trình dài trong nghiên cứu Thế nhưng, để có cái nhìn cơ bản về lịch sử hình thành tỉnh Ninh Thuận, thì có thể bắt đầu qua hai giai đoạn đấu tranh chống Pháp và Mỹ Bởi lẽ, đây là hai giai đoạn mà tỉnh Ninh Thuận có nhiều thay đổi quan trọng

Theo nhà sử học Dương Trung Quốc viết trong cuốn “Việt Nam những sự kiện lịch

sử”, ngày 20/5/1901, Toàn quyền Đông Dương ra quyết định thành lập Phan Rang Tuy

nhiên, trong vòng 10 năm (1901 - 1922), toàn quyền Đông Dương đã có nhiều người thay đổi quyết định

 Sự thay đổi từ năm 1954 - 1977 27

Sau những thay đổi định đoạt của toàn quyền Đông Dương Thời thuộc Pháp Tỉnh Ninh Thuận tiếp tục có nhiều thay đổi dưới thời Mỹ và chính quyền Sài Gòn Cụ thể, vào năm 1958 tỉnh Ninh Thuận gồm 3 quận (24 xã): Thanh Hải (quận lị Khánh Hải), An Phước

27 Cổng thông tin điện tử tỉnh Ninh Thuận

https://www.ninhthuan.gov.vn/Pages/Dieu-kien-tu-nhien1.aspx

(quận lị Hậu Phước), Bửu Sơn (quận lị An Sơn) Tiếp tục đến ngày 6/4/1960, thì thành lập quận Du Long, tách một phần đất của quận Bửu Sơn và một phần đất của quận Cam Lâm, tỉnh Khánh Hòa Quận lị đặt tại Karom, xã Cam Ly

Hình: quận Bửu Sơn

Trước ngày 16/4/1975, Ninh Thuận gồm có 5 quận là Thanh Hải, An Phước, Bửu Sơn, Du Long và Sông Pha Sau ngày 30/04/1975, Ninh Thuận được nhập khẩu với Bình Thuận, Tuyên Đức, Lâm Đồng để thành lập tỉnh mới là Thuận Lâm Tháng 2/1976, các tỉnh Ninh Thuận, Bình Thuận và Bình Tuy hợp nhất thành tỉnh Thuận Hải Lúc này tỉnh Ninh Thuận cũ có thị xã Phan Rang và 3 huyện là Ninh Sơn, Ninh Hải và An Phước

Ngày 27/4/1977, Theo Quyết định số 124 / CP của Hội đồng Chính phủ Việt Nam,

1 thị xã và 3 huyện của Ninh Thuận hợp nhất thành 2 huyện là huyện An Sơn (thuyà đơn

há cảo) Thàhuyn Thun Ninh Hải mới (thị trấn huyện lỵ Phan Rang)

 Tổ chức hành chính sau năm 1975 28

Sau khi thủ tướng Chính phủ ký quyết định chia tỉnh Thuận Hải thành hai tỉnh Bình Thuận và Ninh Thuận vào ngày 26/12/1991, tỉnh Ninh Thuận chính thức được tái lập và đi vào hoạt động ngày 1/4/1992 với các đơn vị hành chính bao gồm thị xã Phan Rang - Tháp

28 Cổng thông tin điện tử tỉnh Ninh Thuận

https://www.ninhthuan.gov.vn/Pages/Dieu-kien-tu-nhien1.aspx