ĐỐI CHIẾU THÀNH NGỮ VIỆT- ANH VỀ TÌNH YÊU, HÔN NHÂN VÀ GIA ĐÌNH

ĐỐI CHIẾU THÀNH NGỮ VIỆT- ANH VỀ TÌNH YÊU, HÔN NHÂN VÀ GIA ĐÌNH ĐỐI CHIẾU THÀNH NGỮ VIỆT- ANH VỀ TÌNH YÊU, HÔN NHÂN VÀ GIA ĐÌNH ĐỐI CHIẾU THÀNH NGỮ VIỆT- ANH VỀ TÌNH YÊU, HÔN NHÂN VÀ GIA ĐÌNH ĐỐI CHIẾU THÀNH NGỮ VIỆT- ANH VỀ TÌNH YÊU, HÔN NHÂN VÀ GIA ĐÌNH ĐỐI CHIẾU THÀNH NGỮ VIỆT- ANH VỀ TÌNH YÊU, HÔN NHÂN VÀ GIA ĐÌNH ĐỐI CHIẾU THÀNH NGỮ VIỆT- ANH VỀ TÌNH YÊU, HÔN NHÂN VÀ GIA ĐÌNH ĐỐI CHIẾU THÀNH NGỮ VIỆT- ANH VỀ TÌNH YÊU, HÔN NHÂN VÀ GIA ĐÌNH ĐỐI CHIẾU THÀNH NGỮ VIỆT- ANH VỀ TÌNH YÊU, HÔN NHÂN VÀ GIA ĐÌNH ĐỐI CHIẾU THÀNH NGỮ VIỆT- ANH VỀ TÌNH YÊU, HÔN NHÂN VÀ GIA ĐÌNH ĐỐI CHIẾU THÀNH NGỮ VIỆT- ANH VỀ TÌNH YÊU, HÔN NHÂN VÀ GIA ĐÌNH

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

NGHIÊM THỊ BÍCH DIỆP

ĐỐI CHIẾU THÀNH NGỮ VIỆT - ANH

VỀ TÌNH YÊU, HÔN NHÂN VÀ GIA ĐÌNH

LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÔN NGỮ HỌC

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

NGHIÊM THỊ BÍCH DIỆP

ĐỐI CHIẾU THÀNH NGỮ VIỆT–ANH

VỀ TÌNH YÊU, HÔN NHÂN VÀ GIA ĐÌNH

Ngành: Ngôn ngữ học so sánh, đối chiếu

Mã số: 9 22 20 24

LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÔN NGỮ HỌC

Người hướng dẫn khoa học: 1 PGS.TS Nguyễn Xuân Hòa

2 PGS.TS Lâm Quang Đông

Hà Nội, 2022

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu do tôi thực hiện dưới sự hướng dẫn của PGS.TS Nguyễn Xuân Hòa và PGS.TS Lâm Quang Đông Các tư liệu được sử dụng trong luận án là có xuất xứ rõ ràng Những kết quả nghiên cứu được nêu trong luận án này là trung thực và chưa được công bố trong bất kỳ công trình nào khác

Hà Nội, ngày 01 tháng 4 năm 2022

TÁC GIẢ LUẬN ÁN

Nghiêm Thị Bích Diệp

Tôi chân thành cảm ơn hai thày hướng dẫn: PGS TS Nguyễn Xuân Hòa và PGS TS Lâm Quang Đông đã định hướng, khuyến khích, động viên tôi trong suốt quá trình viết luận án

Cuối cùng, tôi xin cảm ơn gia đình, đồng nghiệp và bạn bè đã luôn bên cạnh động viên tôi hoàn thành luận án

Tác giả luận án

Nghiêm Thị Bích Diệp

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1 Chương 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU THÀNH NGỮ TIẾNG VIỆT VÀ THÀNH NGỮ TIẾNG ANH VÀ CƠ SỞ LÝ THUYẾT 9 1.1 Tổng quan tình hình nghiên cứu thành ngữ tiếng Việt và thành ngữ tiếng Anh trên thế giới và ở Việt Nam 9

1.1.1 Tình hình nghiên cứu thành ngữ tiếng Anh 101.1.2 Tình hình nghiên cứu thành ngữ tiếng Việt 131.1.3 Tình hình nghiên cứu thành ngữ tiếng Việt và thành ngữ tiếng Anh về tình yêu, hôn nhân và gia đình 16

1.2 Cơ sở lý luận của việc nghiên cứu đối chiếu thành ngữ về tình yêu, hôn nhân và gia đình trong tiếng Việt và tiếng Anh 17

1.2.1 Phương pháp phân tích đối chiếu trong nghiên cứu đối chiếu thành ngữ Việt-Anh về tình yêu, hôn nhân và gia đình 171.2.2 Lí thuyết về thành ngữ và những vấn đề liên quan đến thành ngữ 221.2.3 Đặc điểm nghĩa thành ngữ 371.2.4 Mối quan hệ giữa ngôn ngữ và văn hóa 43

Tiểu kết chương 1 50 Chương 2: ĐỐI CHIẾU ĐẶC ĐIỂM CẤU TRÚC CỦA THÀNH NGỮ VIỆT-ANH VỀ TÌNH YÊU, HÔN NHÂN, GIA ĐÌNH 52 2.1 Đặc điểm cấu trúc của thành ngữ tiếng Việt về tình yêu, hôn nhân

và gia đình 52 2.2 Đặc điểm cấu trúc của thành ngữ tiếng Anh về tình yêu, hôn nhân

và gia đình 69 2.3 Đối chiếu đặc điểm cấu trúc thành ngữ về tình yêu, hôn nhân và gia đình trong tiếng Việt và tiếng Anh 84 Tiểu kết chương 2 88

Chương 3: ĐỐI CHIẾU ĐẶC ĐIỂM NGỮ NGHĨA CỦA THÀNH NGỮ VIỆT VÀ THÀNH NGỮ ANH VỀ TÌNH YÊU, HÔN NHÂN, GIA ĐÌNH 90 3.1 Đối chiếu phương thức chuyển nghĩa của thành ngữ tiếng Việt và thành ngữ tiếng Anh về tình yêu, hôn nhân và gia đình 90

3.1.1 Phương thức chuyển nghĩa ẩn dụ thành ngữ 913.1.2 Phương thức chuyển nghĩa hoán dụ trong thành ngữ 98

3.2 Đối chiếu nghĩa hình tượng của thành ngữ tiếng Việt và thành ngữ tiếng Anh về tình yêu, hôn nhân và gia đình

3.2.1 Đối chiếu nghĩa hình tượng của thành ngữ tiếng Việt và thành ngữ tiếng Anh về tình yêu 1023.2.2 Đối chiếu nghĩa hình tượng của thành ngữ tiếng Việt và thành ngữ tiếng Anh về hôn nhân 1133.2.3 Nghĩa hình tượng của thành ngữ tiếng Việt và thành ngữ tiếng Anh về gia đình 123

3.3 Đặc trưng văn hóa dân tộc trong thành ngữ về tình yêu, hôn nhân

và gia đình trong tiếng Việt và tiếng Anh 133

3.3.1 Những thành ngữ về tình yêu, hôn nhân và gia đình tương đương về nghĩa trong tiếng Việt và tiếng Anh 1343.3.2 Những thành ngữ về tình yêu, hôn nhân và gia đình chỉ có trong tiếng Việt (không có thành ngữ tương đương trong tiếng Anh) 1353.3.3 Những thành ngữ về tình yêu, hôn nhân và gia đình chỉ có trong tiếng Anh (không có thành ngữ tương đương trong tiếng Việt) 136

Tiểu kết chương 3 137 KẾT LUẬN 139 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 143 TÀI LIỆU THAM KHẢO 144

DANH MỤC CÁC BẢNG

Bảng 1.1 Đặc điểm phân biệt thành ngữ và tục ngữ tiếng Việt 29

Bảng 1.2 Đặc điểm phân biệt thành ngữ, tục ngữ, cụm cố định tiếng Anh 35

Bảng 2.1: Thống kê lượng từ trong thành ngữ tiếng Việt có cấu trúc liên hợp 54

Bảng 2.2 Thống kê lượng từ trong thành ngữ tiếng Việt có cấu trúc đoản ngữ 61

Bảng 2.3 Thống kê lượng từ trong thành ngữ tiếng Anh có cấu trúc liên hợp 74

Bảng 2.4 Thống kê lượng từ trong thành ngữ tiếng Anh có cấu trúc đoản ngữ 76

Bảng 3.1 Nghĩa hình tượng của thành ngữ Việt-Anh về tình yêu 112

Bảng 3.2 Nghĩa hình tượng của thành ngữ Việt-Anh về hôn nhân 122

Bảng 3.3 Nghĩa hình tượng của thành ngữ Việt - Anh về gia đình 132

DANH MỤC CÁC HÌNH

Hình 2.1 Phân loại thành ngữ tiếng Việt theo cấu trúc 53

Hình 2.2 Phân loại thành ngữ tiếng Việt có cấu trúc liên hợp 59

Hình 2.3 Phân loại thành ngữ tiếng Việt có cấu trúc đoản ngữ 60

Hình 2.4 Phân loại thành ngữ tiếng Anh theo cấu trúc 73

Hình 2.5 Phân loại thành ngữ tiếng Anh có cấu trúc đoản ngữ 77

Hình 2.6 Phân loại thành ngữ tiếng Việt và tiếng Anh theo cấu trúc 84

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Thành ngữ là bộ phận cấu thành quan trọng của ngôn ngữ, có thể giúp chúng ta biểu đạt tình cảm, tư tưởng một cách sâu sắc, tinh tế Thành ngữ của mỗi ngôn ngữ đều gắn liền với cách tư duy của người bản ngữ, phản ánh đặc trưng tư duy dân tộc của mỗi cộng đồng người bản ngữ Thành ngữ là đơn vị định danh có thể thay thế cho từ trong câu để miêu tả hiện thực khách quan dưới dạng làm sẵn được tái hiện trong lời nói Khi hành chức trong câu, thành ngữ tương đương với một từ cá biệt, nhưng thành ngữ lại biểu thị khái niệm dựa trên những hình ảnh,

biểu tượng cụ thể của đời sống nên thường được sử dụng rộng rãi trong giao tiếp

Cho đến nay, đã có nhiều nghiên cứu trong và ngoài nước tiến hành mô

tả, khảo sát thành ngữ tiếng Việt và thành ngữ tiếng Anh từ những bình diện khác nhau của ngôn ngữ học và văn hoá học Những nghiên cứu đó tập trung vào phân tích cấu trúc ngữ pháp của thành ngữ, hoặc từng góc độ ngữ nghĩa của thành ngữ, hoặc bình diện ngữ dụng của thành ngữ, và hai thập niên gần đây xuất hiện một số nghiên cứu thành ngữ từ góc nhìn tri nhận Tuy nhiên hiện chưa có những nghiên cứu đầy đủ đối chiếu thành ngữ hai ngôn ngữ về

đề tài tình yêu, hôn nhân và gia đình, mặc dù trong kho tàng thành ngữ của mỗi dân tộc, thành ngữ nói về tình yêu, hôn nhân và gia đình khá phong phú Tình yêu là nguồn cảm hứng mãnh liệt cho cuộc sống Hôn nhân là điểm đến của những quan hệ tình cảm gắn bó dài lâu Gia đình là tổ ấm, là kết tinh của tình yêu và hôn nhân Gia đình cũng chính là tế bào của xã hội, ở đó có quan

hệ vợ chồng, cha mẹ - con đẻ, cha mẹ - dâu rể, anh chị em ruột, anh chị em dâu rể, ông bà – cháu chắt, rộng hơn còn có các quan hệ họ hàng nội ngoại, các vấn đề về giới, về tình yêu, về tình nghĩa vợ chồng, sự hiếu đễ của con cái đối với các bậc sinh thành

Nhóm thành ngữ về tình yêu, hôn nhân và gia đình có vị trí không nhỏ trong kho tàng thành ngữ của mỗi ngôn ngữ nói chung, song việc nghiên cứu nhóm thành ngữ này ở Việt Nam cũng như trên thế giới chưa được quan tâm đầy đủ ở bậc tiến sĩ ngôn ngữ, nhất là trên bình diện đối chiếu hai ngôn ngữ

Đây là lí do khiến chúng tôi lựa chọn đề tài “Đối chiếu thành ngữ Việt – Anh

về tình yêu, hôn nhân và gia đình” để triển khai thành luận án tiến sĩ trên cơ

sơ kế thừa những thành quả của những người đi trước trong các công trình nghiên cứu về thành ngữ tiếng Việt và thành ngữ tiếng Anh

2 Mục đích và nhiệm vụ của luận án

2.1 h nghi n u của luận án

Xuất phát từ tính cấp thiết trên đây, luận án đặt mục tiêu tìm hiểu, nghiên cứu đối chiếu đặc điểm cấu trúc, đặc điểm ngữ nghĩa, qua đó khám phá đặc trưng văn hóa, tư duy dân tộc của thành ngữ tiếng Việt và tiếng Anh

về tình yêu, hôn nhân và gia đình; đồng thời tìm ra những nét tương đồng và khác biệt, giúp cho việc nhận diện, hiểu ý nghĩa và sử dụng có hiệu quả nhóm thành ngữ này trong giao tiếp

và gia đình nói riêng

(2) Trình bày cơ sở lý luận về thành ngữ và những vấn đề liên quan đến thành ngữ, về nghĩa và các phương thức chuyển nghĩa, về mối quan hệ giữa ngôn ngữ và văn hóa

(3) Khảo sát, miêu tả và phân tích đối chiếu các đặc điểm cấu trúc ngữ pháp thành ngữ tiếng Việt và thành ngữ tiếng Anh về tình yêu, hôn nhân và gia đình

(4) Khảo sát, miêu tả và phân tích đối chiếu các đặc điểm ngữ nghĩa thành ngữ tiếng Việt và thành ngữ tiếng Anh về tình yêu, hôn nhân và gia đình

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của đề tài

3.1 i tư ng nghi n u

Đối tượng nghiên cứu của luận án là những thành ngữ tiếng Việt và thành ngữ tiếng Anh về tình yêu, hôn nhân và gia đình

Luận án tập trung khảo sát và đối chiếu 2 phương diện quan trọng:

Một là, đặc điểm cấu trúc ngữ pháp của thành ngữ tiếng Việt về tình

yêu, hôn nhân và gia đình; đặc điểm cấu trúc ngữ pháp của thành ngữ tiếng Anh về tình yêu, hôn nhân và gia đình; đối chiếu đặc điểm cấu trúc ngữ pháp của thành ngữ Việt-Anh về tình yêu, hôn nhân và gia đình

Hai là, đặc điểm ngữ nghĩa của thành ngữ tiếng Việt về tình yêu, hôn

nhân và gia đình; đặc điểm ngữ nghĩa của thành ngữ tiếng Anh về tình yêu, hôn nhân và gia đình; đối chiếu đặc điểm ngữ nghĩa của thành ngữ Việt-Anh

về tình yêu, hôn nhân và gia đình

Ba là, rút ra những tương đồng và khác biệt giữa thành ngữ tiếng Việt

và thành ngữ tiếng Anh nói về tình yêu, hôn nhân, gia đình

3.2 Phạm vi nghiên c u của luận án

Phạm vi nghiên cứu là thành ngữ về tình yêu, thành ngữ về hôn nhân, thành ngữ về gia đình

Luận án tập trung khảo sát những thành ngữ giới hạn trong phạm vi thu thập được nói về tình yêu, hôn nhân và gia đình, trong đó ngoài những thành ngữ về tình yêu, hôn nhân và gia đình còn có những thành ngữ thường được

sử dụng trong quan hệ ứng xử giữa những đôi nam nữ đang yêu nhau, trong quan hệ hai bên nhà gái nhà trai trước và sau hôn nhân, trong quan hệ gia đình ông bà, cha mẹ, con cái, anh chị em, dâu rể, họ hàng…

4 Tư liệu và phương pháp nghiên cứu

4.1 Tư li u nghi n u

Để có ngữ liệu nghiên cứu, khảo sát, đối chiếu, luận án thu thập các thành ngữ tiếng Việt và thành ngữ tiếng Anh có ý nghĩa nói về tình yêu, hôn nhân và gia đình trong các ấn phẩm (từ điển) có nguồn xác định rõ ràng, do các nhà xuất bản uy tín xuất bản Ngoài tiêu chí về nội dung tình yêu, hôn nhân, gia đình, thành ngữ tiếng Việt và tiếng Anh được lựa chọn còn dựa trên tiêu chí

về cấu tạo ngữ pháp và ngữ nghĩa là những cụm từ cố định (bao gồm 2 từ trở lên có cấu trúc liên hợp, đoản ngữ và tiểu cú) có nghĩa hình tượng

Tư liệu nghiên cứu là 518 thành ngữ tiếng Việt và thành ngữ tiếng Anh

về tình yêu, hôn nhân và gia đình, bao gồm: 308 thành ngữ tiếng Việt (72 thành ngữ về tình yêu, 108 thành ngữ về hôn nhân, 129 thành ngữ về gia đình) và 210 thành ngữ tiếng Anh (108 thành ngữ về tình yêu, 53 thành ngữ

về hôn nhân, 49 thành ngữ về gia đình)

Do mục đích nghiên cứu của luận án không phải là việc thu thập ngữ liệu cho một cuốn sổ tay hay cuốn từ điển thành ngữ Việt và thành ngữ Anh

về tình yêu, hôn nhân và gia đình nên không đặt nặng tiêu chí số lượng Luận án cần khối tư liệu đủ để làm đối tượng nghiên cứu định tính, để khảo sát, đối chiếu

và đưa ra những kết luận về đặc điểm cấu trúc và đặc điểm ngữ nghĩa của thành ngữ tiếng Việt và thành ngữ tiếng Anh về tình yêu, hôn nhân và gia đình

Tư liệu nghiên cứu được thu thập từ những từ điển sau đây:

Tư liệu tiếng Việt:

(1) Ninh Hùng (1990), Từ điển thành ngữ Anh Việt, Nxb Mũi Cà Mau

(2) Nguyễn Lân (2003), Từ điển thành ngữ và tục ngữ Việt Nam, Nxb Văn học,

Hà Nội

(3) Vũ Dung, Vũ Thúy Anh, Vũ Quang Hào (1993), Từ điển thành ngữ, tục

ngữ Việt Nam, Nxb Giáo dục, Hà Nội

(4) Đỗ Thị Kim Liên, Từ điển thành ngữ tục ngữ Việt Nam trong hành chức,

Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội, 2015

(5) Nguyễn Lực, Lương Văn Đang (1978), Thành ngữ tiếng Việt, Nxb Khoa

học xã hội, Hà Nội

(6) Nguyễn Như Ý, Nguyễn Văn Khang, Phan Xuân Thành (1994), Từ điển

thành ngữ Việt Nam, Nxb Văn hóa Thông tin, Hà Nội

(7) Nguyễn Du (1952) Truyện Kiều chú giải – Vân Hạc Lê Văn Hòe, Ziên Hồng xuất bản, Sài Gòn, 1952

Tư liệu tiếng Anh:

(1) Cambridge Idioms Dictionary (2006), Cambridge, New York: Cambridge

University Press

(2) Cowie, A.P., Mackin, R., & McCaig, I.R (1993), Oxford Dictionary of

English idioms Oxford: Oxford University Press

(3) Hornby, A.S., Oxford Advanced Learner’s Dictionary Oxford: OUP, 1995 (4) Longman Dictionary of Idioms (1998), Harlow, England: Longman

(5) Oxford Idioms Dictionary for learners of English, Oxford University

Press, 2017

(6) Richard A., Spears, Ph.D NTC‟s Thematic Dictionary of American

Idioms, NTC Publishing Group, 1998

(7) Agnes Arany-Makkai (1997), 2001 Rusian and English Idioms, Barron‟s

Educational Series, Inc

4.2 Phương pháp nghi n u

Đây là đề tài thuộc chuyên ngành ngôn ngữ học so sánh đối chiếu, lấy tiếng Việt làm ngôn ngữ cơ sở Đề tài được thực hiện với các phương pháp và thủ pháp nghiên cứu sau đây:

(1) Phương pháp miêu tả ngôn ngữ học: giúp miêu tả các đặc điểm cấu trúc ngữ pháp và đặc điểm ngữ nghĩa của thành ngữ tiếng Việt và thành ngữ

tiếng Anh về tình yêu, hôn nhân và gia đình Việc miêu tả được tiến hành với các thủ pháp sau đây:

- Thủ pháp miêu tả bên trong, bao gồm: phân loại và hệ thống hóa tư liệu làm cơ sở nghiên cứu; phân tích thành tố trực tiếp trong cấu trúc ngữ pháp

và đặc điểm ngữ nghĩa

- Thủ pháp miêu tả bên ngoài, bao gồm: miêu tả định lượng, định tính tư liệu nghiên cứu, miêu tả đặc điểm văn hóa và tư duy dân tộc làm cơ sở miêu tả phương thức biểu đạt và đặc điểm ngữ nghĩa của thành ngữ

(2) Phương pháp đối chiếu ngôn ngữ học: giúp cho việc so sánh, đối chiếu đặc điểm cấu trúc, phương thức biểu đạt và đặc điểm ngữ nghĩa của thành ngữ tiếng Việt và thành ngữ tiếng Anh về tình yêu, hôn nhân và gia đình;

từ đó rút ra những đặc điểm tương đồng và khác biệt giữa chúng Trong đối chiếu, chúng tôi lấy tiếng Việt làm ngôn ngữ xuất phát và tiếng Anh là ngôn ngữ phương tiện để so sánh đối chiếu

(3) Thủ pháp thống kê: giúp tiến hành khảo sát, thu thập và chọn lọc các dữ liệu cả trong tiếng Anh và tiếng Việt từ các nguồn ngữ liệu khác nhau Phương pháp này giúp cho nghiên cứu có được tính phổ quát, khách quan,

và có trọng điểm

Bên cạnh các phương pháp nghiên cứu, thủ pháp nội quan giúp cho việc đưa ra những phán đoán, suy luận mang tính khách quan lô-gic dựa trên những kết quả và kết luận nghiên cứu có sẵn

5 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài

5.1 Ý nghĩa khoa họ

Về mặt lý luận, từ việc khảo sát và chọn lọc các kết quả nghiên cứu về thành ngữ tiếng Việt và thành ngữ tiếng Anh trên thế giới và tại Việt Nam theo hướng mục đích nghiên cứu so sánh đối chiếu, luận án làm rõ lý thuyết

về đặc điểm cấu trúc và đặc điểm ngữ nghĩa trong nghiên cứu đối chiếu thành

ngữ Bên cạnh đó, kết quả nghiên cứu của luận án góp phần thúc đẩy nghiên cứu đối chiếu thành ngữ ở hai hay nhiều ngôn ngữ và từ góc độ liên ngành ngôn ngữ học – văn hóa học – đất nước học

Luận án có thể là tài liệu hữu ích thúc đẩy sự tự tin trong việc sử dụng thành ngữ trong giao tiếp hàng ngày, góp phần cải thiện chất lượng trong dịch thuật và trong dạy/ học thành ngữ tiếng Việt và tiếng Anh như ngoại ngữ nói chung, và thành ngữ tiếng Việt và tiếng Anh về tình yêu, hôn nhân và gia đình nói riêng

6 Những đóng góp mới của luận án

Đây là công trình khoa học đầu tiên nghiên cứu thành ngữ tiếng Việt và thành ngữ tiếng Anh về tình yêu, hôn nhân và gia đình từ nhiều góc độ: cấu trúc, ngữ nghĩa và văn hóa Nghiên cứu này đem đến một bức tranh đầy đủ hơn về đặc điểm của nhóm thành ngữ này ở hai ngôn ngữ Việt và Anh, cùng với những đặc điểm tương đồng và dị biệt của thành ngữ ở hai ngôn ngữ

Nghiên cứu khẳng định sự lựa chọn những lý thuyết chung về cấu trúc

và ngữ nghĩa của thành ngữ phù hợp với mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu Nghiên cứu cũng đã tìm ra những đặc điểm của phương thức chuyển nghĩa ẩn

nhóm thành ngữ này để từ đó đưa ra một số đặc trưng văn hóa và tư duy dân tộc trầm tích trong thành ngữ tiếng Việt và thành ngữ tiếng Anh về tình yêu, hôn nhân và gia đình

7 Cấu trúc của luận án

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo và Phụ lục, nội dung chính của luận án bao gồm ba chương:

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu thành ngữ tiếng Việt và thành ngữ tiếng Anh về tình yêu, hôn nhân, gia đình và cơ sở lí thuyết của luận án Phần cơ sở lý thuyết trình bày 3 nội dung cơ bản: (i) Lí thuyết

về thành ngữ và những vấn đề liên quan đến thành ngữ; (ii) Lí thuyết về nghĩa, các phương thức chuyển nghĩa và nghĩa thành ngữ; (iii) Mối quan hệ giữa ngôn ngữ và văn hóa

Chương 2: Đối chiếu đặc điểm cấu trúc của thành ngữ tiếng Việt và

thành ngữ tiếng Anh về tình yêu, hôn nhân và gia đình Chương này tập

trung phân tích đối chiếu thành ngữ tiếng Việt và thành ngữ tiếng Anh về tình yêu, hôn nhân và gia đình với các kiểu cấu trúc liên hợp, đoản ngữ và tiểu cú

Chương 3: Đối chiếu đặc điểm ngữ nghĩa của thành ngữ tiếng Việt

và thành ngữ tiếng Anh về tình yêu, hôn nhân và gia đình Chương này

thực hiện nhiệm vụ phân tích đối chiếu thành ngữ tiếng Việt và thành ngữ tiếng Anh về tình yêu, hôn nhân và gia đình trên bình diện ngữ nghĩa Ngữ nghĩa của thành ngữ về tình yêu, hôn nhân, gia đình được soi chiếu qua các phương tiện chuyển nghĩa: ẩn dụ và hoán dụ Nội dung thứ hai được trình bày trong chương này là đối chiếu nghĩa hình tượng của thành ngữ tiếng Việt và thành ngữ tiếng Anh Nội dung thứ ba mà chương này bàn đến là đối chiếu đặc trưng văn hóa dân tộc được biểu đạt trong thành ngữ tiếng Việt và thành ngữ tiếng Anh về tình yêu, hôn nhân và gia đình

Chương 1

TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU THÀNH NGỮ TIẾNG VIỆT

VÀ THÀNH NGỮ TIẾNG ANH VÀ CƠ SỞ LÝ THUYẾT

1.1 Tổng quan tình hình nghiên cứu thành ngữ tiếng Việt và thành ngữ tiếng Anh trên thế giới và ở Việt Nam

Thành ngữ là bộ phận cấu thành quan trọng của mọi ngôn ngữ Khi hành chức thành ngữ với tư cách tương đương như một từ được tái hiện dưới dạng làm sẵn tạo cho lời nói có hình ảnh bóng bảy và giúp cho giao tiếp trở nên sống động và thú vị Do đó, hoạt động giao tiếp có thể thực sự hiệu quả khi có

sự tham gia thành công của thành ngữ Thành ngữ đóng vai trò quan trọng trong mọi ngôn ngữ nói chung, trong tiếng Việt và tiếng Anh nói riêng Trong lịch sử nghiên cứu ngôn ngữ, thành ngữ đã thu hút sự quan tâm sâu sắc của nhiều nhà nghiên cứu trong và ngoài nước Các nghiên cứu về thành ngữ đã đem lại nhiều kết quả mang tính khoa học góp phần xây dựng nền tảng

cơ sở lý luận về hiện tượng ngôn ngữ này trong nhiều ngôn ngữ khác nhau, trong đó có tiếng Việt và tiếng Anh

Cho đến nay đã có rất nhiều công trình nghiên cứu về thành ngữ trong và ngoài nước Những vấn đề lý luận và phương pháp nghiên cứu thành ngữ được đề cập tới một cách nghiêm túc và khoa học Thành ngữ được nghiên cứu dưới nhiều góc độ như cấu trúc ngữ pháp, vần nhịp, sự hòa kết, phương thức tạo nghĩa, ngữ dụng, tri nhận, ý niệm Bên cạnh những công trình nghiên cứu thành ngữ của một ngôn ngữ thì cũng đã có nhiều công trình nghiên cứu thành ngữ của một ngôn ngữ trong sự so sánh đối chiếu với thành ngữ của một hay nhiều ngôn ngữ khác Những năm gần đây, với xu hướng kết nối giữa các lĩnh vực cuộc sống, giữa các ngành nghề, đặc biệt là giữa các ngành gần gũi nhau, việc nghiên cứu liên ngành đã trở thành một yêu cầu cấp thiết Thành ngữ không chỉ được nghiên cứu trong phạm vi ngành ngôn ngữ học mà

đã bắt đầu được nghiên cứu liên ngành với các ngành khác như xã hội học, ngữ văn học, lịch sử học, triết học, tâm lý học, v.v

1.1.1 Tình hình nghi n u thành ngữ tiếng Anh

Ở các thời điểm khác nhau trong tiến trình lịch sử nghiên cứu thành ngữ tiếng Anh, các nhà nghiên cứu đã có nhiều cách tiếp cận khác nhau với thành ngữ tiếng Anh Cho đến nay đã có nhiều công trình trên thế giới khảo sát thành ngữ tiếng Anh dưới nhiều góc độ khác nhau và bằng nhiều phương pháp nghiên cứu khác nhau Những nghiên cứu đầu tiên về thành ngữ tiếng

Anh có xu hướng tập trung vào các kiểu hình dựa trên các tiêu chí cú pháp và dạng thức (Makkai [101]; Weinreich [120]) Cuối thế kỷ 20 đầu thế kỷ 21 Moon [108] đã nghiên cứu thành ngữ tiếng Anh như một hiện tượng từ vựng Những nghiên cứu này thống nhất trên quan điểm cho rằng năng lực

hiểu và sử dụng đúng các thành ngữ chính là chìa khóa cho việc sử dụng thành thạo ngôn ngữ như người bản địa Trên thực tế, Fernando (1996) cũng

đã từng phát biểu: “Không một dịch giả hoặc giáo viên ngôn ngữ nào có thể

lờ đi các thành ngữ hoặc đặc tính thành ngữ nếu muốn sử dụng ngôn ngữ mục tiêu một cách tự nhiên” [84; 234]

Những nghiên cứu sau này, có thể kể từ nghiên cứu của Strässler [117],

chuyển sang phân tích thành ngữ với các đặc điểm ngữ dụng, tương tác, và ở mức độ diễn ngôn (Fernando [84]; Moon [108]; McCarthy [102]) Strässler

[117] trong công trình “Idioms in English: A pragmatic analysis” (Thành ngữ

trong tiếng Anh phân tích dụng h c) đã nghiên cứu thành ngữ từ góc độ dụng

học Từ góc độ dụng học, Strässler (1982) cho rằng thành ngữ được sử dụng

để chuyển tải thông tin nhiều hơn nội dung ngữ nghĩa của thành ngữ đó

Nghiên cứu thành ngữ ở mức độ diễn ngôn, McCarthy chỉ ra rằng: “thành ngữ

có tính tương tác cao và không thể luôn luôn được xác định bằng những đặc

không nên được sử dụng một cách ngẫu nhiên tùy tiện mà nên được xem như các phương tiện giao tiếp, chứ không đơn thuần chỉ là thói quen sử dụng ngôn ngữ.” [103;146]

Trong tiếng Anh, thành ngữ đã được nghiên cứu trên nhiều bình diện như

cấu trúc, ngữ dụng và ngữ pháp chức năng Weinreich [120] “Problems in

the analysis of idioms” (Những vấn đề về phân tích thành ngữ) cho rằng một

trong những đặc điểm của thành ngữ là sự tối nghĩa tiềm năng nảy sinh từ các

thành tố mang nghĩa đen trong diễn ngôn Fernado [84] “Idioms and

idiomaticity” (Thành ngữ và tính đặc ngữ) đã bàn về thành ngữ dựa trên lý

thuyết ngữ pháp chức năng và chia thành ngữ thành 3 nhóm Thành ngữ biểu ý (ideational idioms) là những thành ngữ chuyển tải nội dung thông điệp hoặc bản chất của thông điệp Thành ngữ liên nhân (interpersonal idioms) là những thành ngữ thực hiện chức năng tương tác nhằm bắt đầu, duy trì hoặc kết thúc một mẫu

trao đổi và có quan hệ chặt ch với quy tắc lịch sự trong giao tiếp (ví dụ: by the way/

tiện thể) Thành ngữ liên kết (relational idioms) có chức năng liên kết ngôn bản và

do vậy làm tăng tính mạch lạc của diễn ngôn (ví dụ: on the contrary/ trái lại)

Khi ngôn ngữ học tri nhận thu hút sự quan tâm của các nhà nghiên cứu ngôn ngữ thì thành ngữ cũng bắt đầu trở thành đối tượng nghiên cứu nhìn từ

góc độ tri nhận Trong số những nghiên cứu ấy, nổi lên là nghiên cứu về ẩn

dụ và hoán dụ ý niệm của Lakoff [98]: “Women, fire, and dangerous things:

What categories reveal about the mind” (Phụ nữ, lửa và những thứ nguy

hiểm: phạm trù nào hé lộ về bộ óc” Ông phát hiện ra rằng việc phân tích về

ẩn dụ và hoán dụ ý niệm có thể giúp cho việc giải thích các cung bậc tình cảm Đồng thời, mô hình văn hoá của mỗi cộng đồng sử dụng ngôn ngữ cũng góp phần vào việc tìm hiểu nghĩa ẩn dụ và hoán dụ của thành ngữ Cùng với những phát hiện quan trọng, có ý nghĩa về ẩn dụ và hoán dụ ý niệm, Wright

[123] trong công trình “Idioms Organizer: Organized by metaphor, topic and

key word” đã sắp xếp thành ngữ tiếng Anh theo từng miền ý niệm như thời gian,

tiền bạc, thời tiết, hành trình, v.v Nghiên cứu về tính ẩn dụ của thành ngữ, Giffs

[88] là người tiên phong và cho đến nay tính hình tượng của thành ngữ được

chấp nhận rộng rãi và được xem là một trong những đặc trưng của thành ngữ

Từ 1980 đến nay, rất nhiều nghiên cứu thành ngữ được đặt trong mối liên hệ với việc dạy/học thành ngữ Các quan điểm xoay quanh việc có nên dạy các thành ngữ hay không, và nếu dạy, thì dạy những thành ngữ nào, dạy như thế nào?

Cuối thế kỷ 20, đầu thế kỷ 21, các công trình nghiên cứu về mối liên hệ giữa ngôn ngữ và các lĩnh vực khác như văn hóa, tâm lý, đất nước học, dân tộc học đã nở rộ Có thể kể tới các công trình nổi bật như Brown [75], Giffs [88], James O‟discoll [95], Robert [114], Wierzbicka [121], Ying [124] Cùng với xu thế nghiên cứu liên ngành này, thành ngữ cũng đã được khảo sát, phân tích trong mối liên hệ với các yếu tố ngoại thân

Cũng trong giai đoạn lịch sử này, đáng chú ý là sự xuất hiện của những nghiên cứu liên ngôn ngữ và liên văn hóa, sớm nhất là Rosch [115], tiếp đến

là Hofstede [92], Emanatian [81], Levin, D et al [100] Và thật thú vị khi các nghiên cứu ngôn ngữ nói chung, nghiên cứu thành ngữ nói riêng không chỉ được các nhà nghiên cứu thế giới mở rộng khảo sát trong diện mạo liên ngành

mà còn đặt trọng điểm vào từng lĩnh vực cuộc sống Những nghiên cứu này

đã soi sáng nhiều góc cạnh nhỏ hẹp của cuộc sống bằng ánh sáng của ngôn ngữ, văn hóa, tư duy dân tộc Có thể tìm thấy các nghiên cứu chọn đối tượng nghiên cứu là các yếu tố ngôn ngữ, văn hóa phản ánh những cảm xúc của con người, những mối quan hệ xã hội, tình yêu, hôn nhân, gia đình Có thể kể tới một số công trình nghiên cứu nổi bật như McGoldrick, Pearce & Giordano [104]; Skogrand, Hatch & Singh [116]

Như vậy, lịch sử nghiên cứu ngôn ngữ nói chung và thành ngữ nói riêng, cho thấy thành ngữ đã được nghiên cứu khá đầy đủ, sâu sắc ở các góc độ khác nhau và nội dung khác nhau, trong sự liên hệ với các ngành khoa học liên quan và sự liên hệ so sánh đối chiếu với ngôn ngữ khác Tuy nhiên, các nghiên cứu đối chiếu thành ngữ về tình yêu, hôn nhân, và gia đình ở các ngôn ngữ khác nhau còn rất hạn chế, nếu có thì cũng chỉ dừng lại ở góc độ nào đó

có chút liên quan như: nghiên cứu đối chiếu thành ngữ chỉ cảm xúc hoặc chỉ quan hệ xã hội Vì vậy, có thể nói việc nghiên cứu đối chiếu thành ngữ về tình yêu, hôn nhân và gia đình vẫn là một địa hạt bỏ ngỏ tiềm năng đáng được quan tâm nghiên cứu vì đây là một lĩnh vực quan trọng của cuộc sống ở bất

cứ dân tộc, đất nước nào

1.1.2 Tình hình nghi n u thành ngữ tiếng Vi t

Như đã nói, thành ngữ là một bộ phận quan trọng, là tinh hoa của mỗi ngôn ngữ, được đúc kết qua nhiều thế hệ, phản ánh kinh nghiệm sống, tư duy và văn hóa của mỗi dân tộc Thành ngữ phát triển cùng với sự phát triển của mỗi cộng đồng người, của mỗi quốc gia, dân tộc Việt Nam là một quốc gia có bề dày lịch

sử hào hùng, có nền văn hóa đậm đà bản sắc dân tộc, có nét truyền thống, có nét hiện đại thì kho tàng thành ngữ tất yếu cũng vô cùng phong phú

Trong mấy chục năm gần đây, giới nghiên cứu Việt ngữ đã dành sự quan tâm đáng kể cho thành ngữ Thành ngữ được khảo sát trên nhiều bình diện, chú ý tới nhiều phương diện cuộc sống, và cũng đã có những nghiên cứu so sánh đối chiếu thành ngữ ở các ngôn ngữ khác nhau, thành ngữ tiếng Việt với thành ngữ tiếng Hán, tiếng Nga, tiếng Anh, tiếng Pháp, … Đặc biệt đáng chú

ý là những nghiên cứu có tính liên ngành xuất hiện trong những năm gần đây

Ở những nghiên cứu này, thành ngữ được nghiên cứu từ góc nhìn của một ngành học khác như văn hóa học, đất nước học, tâm lý học

Từ giai đoạn đầu của lịch sử nghiên cứu thành ngữ, các nhà nghiên cứu Việt Nam đã tiếp cận thành ngữ từ góc độ từ vựng, cấu trúc, hình thái Điều này phù hợp với tiến trình nghiên cứu thành ngữ thủa sơ khai trên thế giới Có thể kể đến hàng loạt các nghiên cứu của Đỗ Hữu Châu có nhắc đến thành ngữ

như một hiện tượng từ vựng, cấu trúc ngữ pháp: Đỗ Hữu Châu [2], [3], [4],

Nguyễn Thiện Giáp [15], [16], Hoàng Văn Hành [21], v.v Đáng chú ý là

quan niệm về thành ngữ của Nguyễn Thiện Giáp (2016): “Thành ngữ là một

cụm từ mà ý nghĩa của nó không được tạo thành từ các ý nghĩa của các từ cấu tạo nên nó Ngay cả khi biết nghĩa của tất cả các từ trong đó vẫn chưa thể đoán chắc nghĩa thành ngữ của cụm từ đó Thành ngữ có tính hoàn chỉnh

về nghĩa nhưng lại có tính chất tách biệt của các thành tố trong kết cấu, do đó

nó hoạt động trong câu với tư cách tương đương với một từ cá biệt.” [18;

473], vì vậy “trong tiếng Việt, mẹ tròn con vuông, nước đổ lá khoai, chó ngáp

phải ruồi,… là những thành ngữ, bởi vì ý nghĩa của chúng không phải là ý

nghĩa của các thành tố hợp lại theo quy tắc cú pháp” [18; 473] Các nghiên

cứu này có điểm chung là phân tích thành ngữ tiếng Việt có cấu trúc cụm từ

cố định, không dễ thay đổi và nghĩa của thành ngữ là nghĩa của toàn bộ cụm

từ, không phải là nghĩa gộp của các từ đơn lẻ cấu thành Đây là kết quả nghiên cứu có ý nghĩa vô cùng quan trọng, có tính nền tảng cho các nghiên cứu thành ngữ cùng thời và các giai đoạn sau

Những năm thập niên 80, 90 của thế kỷ 20 đã xuất hiện nhiều nghiên cứu

thành ngữ ở Việt Nam từ góc độ ngữ nghĩa Nghĩa của thành ngữ đã được

chú ý tới như một hiện tượng đặc biệt trong ngôn ngữ Nghĩa của thành ngữ không gắn với nghĩa gốc của từ cấu thành mà là một loại nghĩa bóng bảy có hình ảnh, nghĩa chuyển nhờ các phương tiện chuyển nghĩa như ẩn dụ và hoán

dụ tu từ Có thể kể tới các công trình nghiên cứu thành ngữ từ góc độ ngữ

nghĩa như Nguyễn Đức Dân [9], Nguyễn Công Đức [13] Bàn đến ngữ nghĩa của thành ngữ, công trình của tác giả Trịnh Cẩm Lan [40] rất đáng chú ý với

sự nhấn mạnh giá trị biểu trưng của thành ngữ tiếng Việt Tác giả nhấn mạnh, tính biểu trưng chính là yếu tố có tính quyết định tới ngữ nghĩa của thành ngữ Đây s là kết luận rất quan trọng khi tiếp cận nghiên cứu đối chiếu thành ngữ Việt và thành ngữ Anh về tình yêu, hôn nhân và gia đình

Sau khi có những kết quả nghiên cứu mang tính khoa học về yếu tố và con đường tạo nghĩa của thành ngữ, đó là con đường xuất phát từ những biểu trưng, những ý niệm, thì hàng loạt các nghiên cứu thành ngữ ở Việt Nam tập

trung vào bình diện tri nhận và ý niệm Có thể kể đến Phan Thế Hưng [33],

Trần Bá Tiến [60], Vi Trường Phúc [49], Trần Thế Phi [48]

Trong hơn một thập niên gần đây, cùng với xu hướng nghiên cứu liên ngành và đi vào từng lĩnh vực cuộc sống của các nhà ngôn ngữ học thế giới, ở Việt Nam đã xuất hiện hàng loạt các nghiên cứu thành ngữ từ góc nhìn văn hóa, tư duy dân tộc, làm rõ nghĩa thành ngữ thuộc những phạm trù khác nhau như cảm xúc, quan hệ xã hội Trương Thị Sương Mai (2012) đã có nhận định

về mối quan hệ giữa văn hóa và nghĩa thành ngữ: “Đặc trưng văn hóa của

dân tộc không chỉ thể hiện qua những quan niệm về nhân sinh, về thế giới và kinh nghiệm đúc kết trong thành ngữ tục ngữ mà còn thể hiện thông qua những hình ảnh biểu trưng, những tính chất sắc thái của hình ảnh mang biểu tượng” [43; 1]

Như trên đã trình bày, có thể thấy thành ngữ tiếng Việt đã thu hút sự quan tâm của giới nghiên cứu trong nhiều thập niên qua Trải qua mỗi giai đoạn lịch sử, thành ngữ đã được khảo sát với những góc độ khác nhau, và nổi lên là nghiên cứ từ góc độ cấu trúc, ngữ nghĩa và tri nhận Bên cạnh những nghiên cứu dành riêng cho thành ngữ tiếng Việt cũng đã có những công trình nghiên

cứu đối chiếu thành ngữ tiếng Việt với thành ngữ của ngôn ngữ khác như tiếng Nga, tiếng Hán, tiếng Pháp, v.v…

1.1.3 Tình hình nghi n u thành ngữ tiếng Vi t và thành ngữ tiếng Anh về tình y u, hôn nhân và gia ình

Tình yêu, hôn nhân và gia đình là mảng đề tài vô cùng phong phú ở bất

cứ một dân tộc, quốc gia nào Những nội dung này đã thu hút sự quan tâm của các nhà nghiên cứu thuộc nhiều lĩnh vực khoa học khác nhau như xã hội học, tâm lý học, văn hóa học, nhân chủng học và ngôn ngữ học

Trên thế giới, chúng tôi có thể tìm thấy khá nhiều các công trình, bài viết trong lĩnh vực ngôn ngữ nghiên cứu về thành ngữ, tục ngữ tiếng Anh về tình yêu, giới tính, hôn nhân, gia đình và các mối quan hệ xã hội

Ở Việt Nam, chúng tôi thấy có một số bài viết đăng tạp chí của tác giả Nguyễn Xuân Hòa, Nguyễn Hữu Tưởng (2014) bàn về từ ngữ, thành ngữ và tục ngữ tiếng Việt về tình yêu đôi lứa, hôn nhân và tình nghĩa vợ chồng [30] Nguyễn Văn Trào (2019) có nghiên cứu đối chiếu ẩn dụ ý niệm tình yêu trong thành ngữ tiếng Anh và tiếng Việt [63] Đặc điểm nổi bật của các nghiên cứu này là đã có những góc nhìn mới, hướng nghiên cứu mới cho nhóm thành ngữ tiếng Việt và thành ngữ tiếng Anh về cảm xúc, tình yêu, các mối quan hệ Tuy nhiên những nghiên cứu này mới dừng ở phạm vi phân loại thành ngữ theo từng nội dung riêng lẻ như tình yêu, tình bạn, quan hệ cộng đồng xã hội hoặc chỉ khảo sát thành ngữ trong một ngôn ngữ mà chưa có nghiên cứu đối chiếu hoặc nghiên cứu từ một góc độ cấu trúc, hoặc ngữ nghĩa, ý niệm tri nhận Chưa có nghiên cứu chuyên sâu với phạm vi đủ lớn để khảo sát và đối chiếu nhóm thành ngữ tiếng Việt và thành ngữ tiếng Anh về tình yêu, hôn nhân và gia đình

Từ cái nhìn tổng quan về tình hình nghiên cứu thành ngữ tiếng Việt và thành ngữ tiếng Anh về tình yêu, hôn nhân và gia đình có thể rút ra bốn kết luận sau đây:

Thứ nhất, thành ngữ tiếng Việt và thành ngữ tiếng Anh được nghiên

cứu ngày càng sâu rộng Thành ngữ được nghiên cứu từ nhiều bình diện, góc

độ khác nhau; từ nhiều ngành và liên ngành Những năm gần đây, thành ngữ

đã trở thành đối tượng của nhiều nghiên cứu đối chiếu ngôn ngữ

Thứ hai, các nghiên cứu đối chiếu thành ngữ tiếng Việt và tiếng Anh đã

thu được một số kết quả có ý nghĩa để bước đầu đi sâu tìm hiểu văn hoá của Việt Nam và Anh quốc

Thứ ba, chưa có nghiên cứu đối chiếu nào có thể được coi là một công

trình nghiên cứu ở tầm mức đầy đủ bao quát phần lớn các thành ngữ tiếng Việt và thành ngữ tiếng Anh về tình yêu, hôn nhân và gia đình Từ đó, một công trình nghiên cứu đối chiếu thành ngữ tiếng Việt và thành ngữ tiếng Anh đầy đủ hơn về tư liệu nghiên cứu, về góc độ khảo sát và về phương pháp nghiên cứu s có đóng góp hữu ích về mặt lý luận và thực tiễn

1.2 Cơ sở lý luận của việc nghiên cứu đối chiếu thành ngữ về tình yêu, hôn nhân và gia đình trong tiếng Việt và tiếng Anh

1.2.1 Phương pháp phân t h i chiếu trong nghiên c u i chiếu thành ngữ Vi t-Anh về tình y u, hôn nhân và gia ình

Phương pháp phân tích đối chiếu là yếu tố tiên quyết để từ đó tạo dựng hướng nghiên cứu có tính logic khoa học đối với các nghiên cứu đối chiếu ngôn ngữ Đã có rất nhiều công trình nghiên cứu trong và ngoài nước về phương pháp phân tích đối chiếu ngôn ngữ Tuy nhiên, các nghiên cứu đối chiếu ngôn ngữ ở bình diện khác nhau thì có phương pháp phân tích đối chiếu đặc thù riêng biệt Nghiên cứu đối chiếu thành ngữ tiếng Việt và thành ngữ tiếng Anh về tình yêu,

hôn nhân và gia đình cũng không nằm ngoài yêu cầu đó

Nghiên cứu đối chiếu thành ngữ tiếng Việt và thành ngữ tiếng Anh về tình yêu, hôn nhân và gia đình, có thể tiếp cận với nhiều hơn một hướng nghiên cứu đối chiếu: Nghiên cứu đối chiếu 1 chiều hay 2 chiều Nghiên cứu đối chiếu từ góc độ nào: cấu trúc, ngữ nghĩa, hay tri nhận Để từ đó có thể miêu tả những đặc điểm đặc thù của nhóm thành ngữ này trong mỗi ngôn ngữ Việt và Anh, đồng thời thấy được những nét tương đồng và dị biệt khi đối chiếu thành ngữ tiếng Việt và thành ngữ tiếng Anh về tình yêu, hôn nhân và gia đình

Nguyên t c đối chiếu thành ngữ tiếng Việt và thành ngữ tiếng Anh

về tình yêu, hôn nhân và gia đình:

Khi đối chiếu thành ngữ tiếng Việt và thành ngữ tiếng Anh về tình yêu, hôn nhân và gia đình cần bảo đảm việc miêu tả đầy đủ, chính xác những khái niệm, định nghĩa, bình diện phổ biến về thành ngữ trong mỗi ngôn ngữ này Trong đó, cần tập trung hơn vào việc miêu tả những bình diện đối chiếu, cơ

sở đối chiếu đã được hướng tới của từng nghiên cứu cụ thể, ví dụ: ình diện từ

vựng (sử dụng từ chỉ phương thức so sánh hoặc chơi chữ, ví dụ: “Say như điếu đổ”); ình diện cấu trúc ngữ pháp (sử dụng kết cấu không chủ ngữ, ví dụ: “Kết

tóc xe tơ”); ình diện ngữ nghĩa (sử dụng phương thức chuyển nghĩa ẩn dụ và

hoán dụ, ví dụ: “Cơm d o canh ng t”) Đồng thời, cần đảm bảo tính nhất quán

trong việc lựa chọn bình diện và cơ sở đối chiếu (cấu trúc, ngữ nghĩa,…) xuyên suốt quá trình nghiên cứu đối chiếu

Nghiên cứu đối chiếu thành ngữ tiếng Việt và thành ngữ tiếng Anh về tình yêu, hôn nhân và gia đình rất cần chú ý tới những nét đặc thù về loại hình ngôn ngữ (tiếng Anh là ngôn ngữ biến hình; tiếng Việt là ngôn ngữ đơn lập)

để từ đó quyết định lựa chọn bình diện tiếp cận thích hợp nhất đối với quá

trình đối chiếu

Nghiên cứu đối chiếu thành ngữ tiếng Việt và thành ngữ tiếng Anh về tình yêu, hôn nhân và gia đình không thể bỏ qua việc tìm hiểu sâu về thói quen sử dụng ngôn ngữ, cách suy nghĩ, tập tục, truyền thống văn hoá phương Tây và văn hoá phương Đông Từ đó người nghiên cứu s có cơ sở để dự báo cũng như lý giải chính xác, sâu sắc những tương đồng và dị biệt về đối tượng nghiên cứu là nhóm thành ngữ về tình yêu, hôn nhân và gia đình trong hai ngôn ngữ được đối chiếu

Đối tượng nghiên cứu trong nghiên cứu đối chiếu thành ngữ tiếng Việt và thành ngữ tiếng Anh về tình yêu, hôn nhân và gia đình:

Trong nghiên cứu đối chiếu thành ngữ tiếng Việt và thành ngữ tiếng Anh về tình yêu, hôn nhân và gia đình, các thành ngữ tiếng Việt và các thành ngữ tiếng Anh về tình yêu, hôn nhân và gia đình chính là đối tượng nghiên cứu Thành ngữ tiếng Việt và thành ngữ tiếng Anh về tình yêu, hôn nhân và gia đình được miêu tả lần lượt dựa trên các tiêu chí đã được xác định trước về đặc điểm cấu trúc và ngữ nghĩa để từ đó có cơ sở đối chiếu nhóm thành ngữ này trong tiếng Việt và tiếng Anh, tìm ra những nét tương đồng và dị biệt

Phạm vi nghiên cứu trong nghiên cứu đối chiếu thành ngữ tiếng Việt và thành ngữ tiếng Anh về tình yêu, hôn nhân và gia đình:

Nghiên cứu đối chiếu thành ngữ tiếng Việt và thành ngữ tiếng Anh về tình

yêu, hôn nhân và gia đình cần xác định phạm vi phân tích đối chiếu với các ình diện phân tích cụ thể được xác định ngay từ đầu (với đối chiếu 2 chiều) hoặc sau

quá trình miêu tả (với đối chiếu 1 chiều) Các bình diện được hướng tới trong nghiên cứu đối chiếu này là: hình thái cấu trúc và ngữ nghĩa Ngoài các bình diện

nghiên cứu, phạm vi đối chiếu của nghiên cứu này là nhóm thành ngữ tiếng Việt

và thành ngữ tiếng Anh có ý nghĩa về tình yêu, hôn nhân và gia đình

Các ước phân tích đối chiếu thành ngữ tiếng Việt và thành ngữ tiếng Anh về tình yêu, hôn nhân và gia đình:

Bước 1: Thu thập ngữ liệu là nhóm thành ngữ tiếng Việt và thành ngữ

tiếng Anh về tình yêu, hôn nhân và gia đình

Trong quá trình thu thập ngữ liệu cho nghiên cứu đối chiếu này, chúng tôi nhận diện và thu thập thành ngữ tiếng Việt về tình yêu, hôn nhân và gia đình hơn có số lượng nhiều hơn so với nhóm thành ngữ này trong tiếng Anh Thành ngữ tiếng Anh, xét sơ bộ ban đầu, chỉ là những cụm từ cố định biểu đạt khái niệm đơn thuần hơn là một ý nghĩa quan hệ đầy đủ nào đó Thành ngữ tiếng Việt mặc dù cũng là cụm từ cố định nhưng sự kết hợp ổn định của nhiều đơn vị từ vựng mang ý nghĩa hình tượng đã có thể biểu đạt không chỉ khái niệm thuần túy mà còn có thể cả sự tình, hiện tượng, quá trình

Tập hợp gồm 210 thành ngữ tiếng Việt và 100 thành ngữ tiếng Anh về tình yêu, hôn nhân, gia đình đã được chúng tôi thu thập từ các từ điển thành ngữ tiếng Việt và tiếng Anh

Bước 2: Tìm hiểu kĩ các tính chất, đặc điểm của thành ngữ tiếng Việt và

thành ngữ tiếng Anh về tình yêu, hôn nhân và gia đình để từ đó có được những suy xét bước đầu về sự giống nhau và khác nhau của nhóm thành ngữ này ở hai ngôn ngữ trên một bình diện nào đó, đảm bảo tính khách quan khoa học của kết quả nghiên cứu Nghiên cứu đối chiếu thành ngữ tiếng Việt và thành ngữ tiếng Anh về tình yêu, hôn nhân và gia đình có thể đi sâu miêu tả và đối chiếu các

bình diện cấu trúc và ngữ nghĩa của nhóm thành ngữ này ở hai ngôn ngữ

Bước 3: Phân tích đối chiếu – đây là bước quan trọng nhất của quá

trình nghiên cứu đối chiếu

Lựa chọn một trong hai cách tiếp cận: đối chiếu một chiều hoặc đối chiếu hai chiều tuỳ thuộc vào mục đích và nhiệm vụ cụ thể của mỗi nghiên

cứu Nếu người nghiên cứu dựa trên suy xét trực quan đã xác định ngay từ đầu bình diện, cơ sở đối chiếu là hình thái cấu trúc, ngữ nghĩa hay tri nhận thì

có thể lựa chọn cách tiếp cận đối chiếu hai chiều Nghiên cứu cũng có thể được tiến hành từ bước miêu tả một đối tượng nghiên cứu theo những góc độ bình diện phổ quát nổi trội riêng, từ đó tìm ra cơ sở đối chiếu và tiến hành đối chiếu với đối tượng nghiên cứu còn lại

Với nghiên cứu “Đối chiếu thành ngữ iệt-Anh về tình yêu, hôn nhân

và gia đình”, chúng tôi lần lượt miêu tả hai bình diện cấu trúc và ngữ nghĩa

của nhóm thành ngữ tiếng Việt và nhóm thành ngữ tiếng Anh về tình yêu, hôn nhân và gia đình; sau đó, đối chiếu các đặc điểm cấu trúc và ngữ nghĩa của nhóm thành ngữ này ở cả hai ngôn ngữ Việt và Anh để từ đó tìm ra những nét tương đồng và dị biệt giữa hai đối tượng nghiên cứu này Việc lựa chọn cách tiếp cận nghiên cứu này s cho kết quả khảo sát đầy đủ hơn, chi tiết hơn và khách quan hơn về cả hai nhóm đối tượng nghiên cứu (thành ngữ tiếng Việt

và thành ngữ tiếng Anh về tình yêu, hôn nhân và gia đình) làm cơ sở khách quan, đáng tin cậy cho các kết luận đối chiếu

Về bình diện cấu trúc ngữ pháp, nhóm thành ngữ tiếng Việt và thành ngữ tiếng Anh về tình yêu, hôn nhân và gia đình được miêu tả với các kiểu loại: thành ngữ có cấu trúc liên hợp (quan hệ đẳng lập), thành ngữ có cấu trúc đoản ngữ (quan hệ chính phụ), thành ngữ có cấu trúc tiểu cú Các đặc điểm miêu tả của mỗi kiểu loại thành ngữ về mặt cấu trúc ngữ pháp trong tiếng Việt

và tiếng Anh s được đối chiếu để từ đó tìm ra nét tương đồng và dị biệt về đặc điểm cấu tạo của nhóm thành ngữ này ở hai ngôn ngữ

Về bình diện ngữ nghĩa, nhóm thành ngữ tiếng Việt về tình yêu, hôn nhân và gia đình được miêu tả với các phương tiện chuyển nghĩa: ẩn dụ và hoán dụ; nghĩa hình tượng của thành ngữ Các đặc điểm ngữ nghĩa đó s được

đối chiếu với nhóm thành ngữ tiếng Anh về tình yêu, hôn nhân và gia đình

Từ đó tìm ra nét tương đồng và dị biệt về đặc điểm ngữ nghĩa của nhóm thành ngữ này ở hai ngôn ngữ

1.2.2 Lí thuyết về thành ngữ và những vấn ề li n quan ến thành ngữ

Trong hệ thống mỗi ngôn ngữ thành ngữ là cụm từ cố định hoàn chỉnh về cấu trúc và ý nghĩa, là bộ phận quan trọng gắn liền với tư duy người bản ngữ nên nghĩa của thành ngữ có tính hình tượng và thường gợi cảm, súc tích cô đọng Thành ngữ được xem là phương tiện phản ánh đắc dụng trong văn phong nghệ thuật, thể hiện sự tinh tế trong văn phong đời sống hàng ngày Thành ngữ mang những nét đặc thù về cấu tạo và ngữ nghĩa, ẩn chứa những dấu ấn về văn hóa, phong tục tập quán của mỗi dân tộc

1.2.2.1 Thành ngữ tiếng iệt

Trong tiếng Việt có nhiều định nghĩa khác nhau về thành ngữ Tuỳ theo cách tiếp cận, các nhà Việt ngữ đã đưa ra các định nghĩa khác nhau

Hoàng Phê [46] định nghĩa: “Thành ngữ là tập hợp cố định đã quen

dùng mà nghĩa thường không thể giải thích được một cách đơn giản bằng nghĩa của các từ tạo nên nó”

Mai Ngọc Chừ và cộng sự [8;11] đã đưa ra khái niệm thành ngữ có

nhiều điểm tương đồng: “Thành ngữ là cụm từ cố định, hoàn chỉnh về cấu

trúc và ý nghĩa Nghĩa của chúng có tính hình tượng hoặc và gợi cảm” Thí

dụ: Con đàn cháu đống, Già kén kẹn hom, Năm thê ảy thiếp, Say hoa đắm

nguyệt, v.v

Thành ngữ theo quan điểm của Nguyễn Công Đức (1995) là “những

cụm từ cố định, là đơn vị có sẵn trong kho từ vựng, có chức năng định danh, tức là g i tên sự vật và phản ánh khái niệm một cách gợi tả và bóng bẩy Ngoài những đặc điểm của một đơn vị ngôn ngữ, thành ngữ còn có những dấu

ấn của một đơn vị văn hóa, có tiềm ẩn, trầm tích những đặc điểm văn hóa dân tộc” [13;76]

Hoàng Văn Hành (2008) định nghĩa “thành ngữ là cụm từ cố định, ổn

định về cấu trúc và mang nghĩa hình tượng, được sử dụng trong giao tiếp hàng ngày” [24;25]

Nguyễn Thiện Giáp (1978) viết: “Thành ngữ phân biệt với các đơn vị

định danh khác ở tính hình tượng của nó Tính hình tượng là đặc trưng cơ bản của thành ngữ Thành ngữ biểu thị khái niệm nào đó dựa trên những hình ảnh, những biểu tượng cụ thể Tính hình tượng của thành ngữ được xây dựng trên cơ sở của hiện tượng so sánh và ẩn dụ Trong sự so sánh bao giờ cũng có

ba yếu tố cái so sánh, cái được so sánh và từ so sánh Thí dụ đen như củ súng, đen là cái so sánh A, củ súng là cái được so sánh B, và từ như là từ so sánh” [15; 27] Về hiện tượng ẩn dụ trong thành ngữ Nguyễn Thiện Giáp cho

rằng “Các thành ngữ tiếng Việt được xây dựng trên cơ sở hiện tượng ẩn dụ

toàn bộ có số lượng nhiều hơn các thành ngữ so sánh Thí dụ: nước đổ lá

khoai, chó ngáp phải ruồi, chó có váy lĩnh, mẹ tròn con vuông, ăn trên ngồi trốc, ngồi mát ăn át vàng, cá chậu chim lông, cả vú lấp miệng em,

v.v…Thực ra ẩn dụ là kiểu so sánh, nhưng là so sánh ngầm, trong đó chỉ có cái được so sánh tồn tại độc lập với tư cách một đơn vị ngôn ngữ” [15; 29]

Luận án chấp nhận quan điểm về thành ngữ của Nguyễn Thiện Giáp để triển khai luận án, phân tích đặc điểm cấu trúc ngữ pháp và đặc điểm ngữ nghĩa của thành ngữ tiếng Việt về quan hệ tình yêu, hôn nhân, gia đình thông qua các phép chuyển nghĩa: ẩn dụ và hoán dụ

Từ những định nghĩa, quan điểm nêu trên về thành ngữ tiếng Việt, chúng tôi nhận định: thành ngữ là tổ hợp từ cố định, bao gồm cả những tổ hợp

từ cố định có cấu trúc chủ - vị và mang nghĩa hình tượng

Phân loại thành ngữ tiếng Việt

Thành ngữ tiếng Việt được phân chia theo nhiều tiêu chí khác nhau Có tác giả phân chia thành ngữ theo tiêu chí nguồn gốc xuất xứ; có tác giả phân chia thành ngữ theo ngữ nghĩa, và cũng có tác giả phân chia thành ngữ theo đặc điểm cấu trúc

Với tiêu chí nguồn gốc xuất xứ, các tác giả Nguyễn Văn Tu [65], Nguyễn Lực, Lương Văn Đang [41] đã phân chia thành ngữ tiếng Việt thành bốn loại cơ bản sau đây:

Một là, những thành ngữ là tổ hợp từ cố định Các từ kết hợp thành một

khối vững chắc, hoàn chỉnh Các từ trong tổ hợp đã mất tính độc lập về nghĩa khi kết hợp với nhau Các thành ngữ loại này có ý nghĩa khác với nghĩa của

các thành tố gộp lại Thí dụ: “Mẹ tròn con vuông”, “Ngã vào võng đào”, v.v

Hai là, những thành ngữ vốn là tổ hợp từ tự do được cố định hóa trong

quá trình phát triển của lịch sử Phần lớn các thành ngữ loại này không có tính chất điển cố Hình tượng ý nghĩa mà thành ngữ nêu lên chủ yếu ý nghĩa miêu

tả hiện có của nó Thí dụ: “già kén kẹn hom”, v.v

Ba là, những thành ngữ mang tính chất điển cố, điển tích Thí dụ: “lá

thắm chỉ hồng”, “chàng Ngưu ả Chức”, v.v

Bốn là, những thành ngữ được hình thành từ tiến trình lịch sử đất nước

ta Thí dụ: “con Hồng cháu Lạc”, v.v

Dựa trên cơ chế cấu tạo cấu trúc, Nguyễn Thiện Giáp [16] phân chia thành ngữ tiếng Việt thành hai loại: thành ngữ hợp kết và thành ngữ hòa kết Thành ngữ hợp kết có cơ chế cấu tạo là “một yếu tố biểu thị thuộc tính chung của đối tượng và một yếu tố biểu thị thuộc tính riêng của đối tượng; hoặc là

sự kết hợp của hai thành tố nghĩa biểu thị những mặt riêng của một đối tượng chung hơn cần biểu đạt” Thí dụ: “Mẹ góa con côi”, “ông chằng bà chuộc”,

“đầu bạc răng long”, v.v Còn về thành ngữ hòa kết, nghĩa của nó được hình thành trên cơ sở của một ẩn dụ toàn bộ Tất cả các từ làm nên thành ngữ hòa kết cùng hòa vào với nhau tạo ra nghĩa mới cho thành ngữ ấy Thí dụ: “đũa mốc chòi mâm son”, “tan cửa nát nhà”, v.v

Dựa trên phương thức tạo nghĩa, tác giả Hoàng Văn Hành [21] phân chia thành ngữ tiếng Việt thành hai loại: thành ngữ so sánh và thành ngữ miêu

tả ẩn dụ Thành ngữ so sánh được nhận diện khá nhiều trong thành ngữ tiếng Việt nói chung và thành ngữ về quan hệ tình yêu, hôn nhân, gia đình nói riêng Đây là loại thành ngữ sử dụng cấu trúc so sánh Thí dụ: “mê như điếu đổ”, “chị em dâu như bầu nước lã”, v.v Thành ngữ miêu tả ẩn dụ là thành ngữ mà ý nghĩa của nó là nghĩa bóng, nghĩa biểu trưng Khi thành ngữ xuất hiện trong phát ngôn với chức năng miêu tả s góp phần làm cho phát ngôn trở nên hình ảnh hơn, mang ý nghĩa sâu sắc hơn Thí dụ: “cơm dẻo canh ngọt”, “có nếp có tẻ”, “chăn đơn gối chiếc”, v.v

Theo Nguyễn Công Đức [13], thành ngữ tiếng Việt có thể được chia thành thành ngữ đối xứng và thành ngữ phi đối xứng Thành ngữ có cấu trúc đối xứng là thành ngữ có cấu trúc bao gồm hai phần có dạng thức giống nhau

và có nội dung ý nghĩa tương hỗ nhau (trái nghĩa hoặc bổ sung nghĩa cho nhau) Thành ngữ đối xứng chiếm tỷ lệ lớn trong kho tàng thành ngữ tiếng Việt nói chung và thành ngữ biểu đạt quan hệ tình yêu, hôn nhân và gia đình Thí dụ: “bán vợ đợ con”, “chồng chung vợ chạ”, “đầu gối tay ấp”, v.v Thành ngữ phi đối xứng là thành ngữ có kiểu cấu trúc chủ-vị, thí dụ: “con hư tại mẹ”, “cha mẹ đặt đâu con ngồi đấy”, v.v hoặc có cấu trúc là cụm động

từ, cụm danh từ hoặc cụm tính từ, thí dụ: “làm dâu trăm họ”, “lấy chồng nhờ hồng phúc nhà chồng”, “nhân tình nhân ngãi”, “gian phu dâm phụ”, v.v

Như vậy, có thể thấy rõ là thành ngữ tiếng Việt đã được các nhà nghiên cứu ngôn ngữ phân chia ra nhiều kiểu loại từ các bình diện nghiên cứu khác nhau Tuy nhiên, điểm chung lại, từ góc độ cấu trúc, thành ngữ tiếng Việt được phân chia thành ba loại chính: thành ngữ có cấu trúc đối xứng, thành ngữ có cấu trúc phi đối xứng và thành ngữ có cấu trúc so sánh; từ góc độ ngữ nghĩa, thành ngữ tiếng Việt được nghiên cứu với phép chuyển nghĩa ẩn dụ và hoán dụ

Cách phân chia thành ngữ tiếng Việt theo cấu trúc gồm thành ngữ đối xứng, thành ngữ phi đối xứng và thành ngữ so sánh đôi khi khó phân định vì tính đối xứng có thể là đối xứng về số lượng từ ở hai vế, có thể là đối xứng về ý nghĩa của hai vế Xét về tính đối xứng ý nghĩa của hai vế lại có đối xứng do các yếu tố đồng nghĩa hoặc là một bộ phận của một toàn thể hoặc những thứ cùng loại, và có đối xứng do các yếu tố trái nghĩa, đối lập nhau nằm ở hai vế Vì vậy,

để thuận tiện cho việc đối chiếu thành ngữ tiếng Việt và thành ngữ tiếng Anh trong nghiên cứu này, chúng tôi đề xuất phân loại thành ngữ theo cấu trúc gồm 3 loại chính: thành ngữ có cấu trúc đẳng lập, thành ngữ có cấu trúc đoản ngữ và thành ngữ có cấu trúc tiểu cú

Phân iệt thành ngữ tiếng iệt với tục ngữ, và ngữ cố định định danh

Thành ngữ phân biệt với tục ngữ:

Theo Vũ Ngọc Phan [45], thành ngữ là một phần câu sẵn có, nó là một

bộ phận của câu, mà nhiều người đã quen dùng, nhưng tự riêng nó không diễn

tả được một ý trọn vẹn; tục ngữ là một câu tự nó diễn đạt trọn vẹn một ý, một nhận xét, một kinh nghiệm, một luân lý, có khi là một sự phê phán Về hình thức ngữ pháp, mỗi thành ngữ chỉ là một nhóm từ, hoặc nhiều nhất là một cụm chủ-vị, chưa phải là một câu hoàn chỉnh và đầy đủ về mặt nghĩa; tục ngữ

dù ngắn đến đâu cũng là một câu hoàn chỉnh

Hầu hết những thành ngữ, tục ngữ đều do nhân dân sáng tác, nhưng cũng có những thành ngữ, tục ngữ được rút ra từ các thi phẩm phổ biến, hoặc rút từ ca dao, dân ca Có người nói tục ngữ là ngạn ngữ (nghĩa là lời nói đã lưu hành từ xưa) Như vậy, tục ngữ được cấu tạo trên cơ sở những kinh nghiệm về sinh hoạt, sản xuất Nó là những câu đúc kết những nhận xét đã được nhiều người thừa nhận, để hướng dẫn con người ta trong sự nhìn nhận mọi khía cạnh của cuộc đời Tục ngữ là những câu diễn đạt một thông báo, thiên về diễn ý, đúc kết một số ý kiến dựa theo kinh nghiệm, dựa theo luân lý

và công lý để nhận xét về con người và xã hội, hay dựa theo tri thức để nhận xét về con người và vũ trụ

Về mặt nghĩa, nghĩa đen và nghĩa bóng của tục ngữ đã được tác giả

Phan Thị Đào (2001) đề cập đến trong công trình “Tìm hiểu thi pháp tục ngữ

iệt Nam” [10] Tác giả diễn giải: tục ngữ được coi là hoàn chỉnh thường có

hai nghĩa: nghĩa đen và nghĩa bóng (còn gọi là nghĩa hẹp và nghĩa rộng) Nghĩa đen là nói về sự vật, về hiện tượng thiết thực mà tục ngữ đề cập Nghĩa bóng thì mở rộng ý nghĩa của sự vật, hiện tượng bằng cách gợi liên tưởng những hình ảnh ẩn dụ Bên cạnh đó, tác giả Nguyễn Đức Dân (1987) trong bài

viết “Đạo lý trong tục ngữ” [9] cho rằng nghĩa của đại bộ phận tục ngữ là

nghĩa bóng, được hình thành theo phương pháp biểu trưng

Theo quan niệm của Hoàng Phê:“Tục ngữ là câu ngắn g n, thường có

vần điệu, đúc kết tri thức, kinh nghiệm sống và đạo đức thực tiễn của nhân dân”[46; 6] Ví dụ như câu tục ngữ Việt Nam “Thuận vợ thuận chồng, tát ể Đông cũng cạn” diễn đạt một nhận xét về sức mạnh đoàn kết, một kinh

nghiệm sống và làm việc có hoà hợp thì mới đem lại kết quả, một luân lý trong quan hệ vợ chồng Chức năng nhận thức trong câu tục ngữ này là giúp cho con người hiểu được cơ sở của quan hệ vợ chồng là bình đẳng, dân chủ

và thông cảm với nhau Chức năng giáo dục của nó là góp phần đưa tình cảm giữa người và người theo hướng tốt đẹp trong quan hệ vợ chồng nói riêng và trong quan hệ xã hội nói chung Chức năng thẩm mỹ của nó là để truyền tải nội dung nên người ta đã dùng cách nói cường điệu và có hình ảnh khiến người đọc dễ bị thuyết phục và tiếp thu

Khác với tục ngữ, thành ngữ là tổ hợp từ cố định đã quen dùng mà nghĩa của nó thường không thể giải thích được một cách đơn giản bằng nghĩa của các từ tạo nên nó Xét về mặt ngữ pháp thì nó chưa thể là một câu hoàn chỉnh,

vì thế trong hành chức nó chỉ tương đương với một từ Thành ngữ không nêu lên một nhận xét, một kinh nghiệm sống, một bài học luân lý hay một sự phê phán nào cả nên nó chỉ mang chức năng định danh sự vật, hiện tượng Ví dụ

trong tiếng Việt, thành ngữ “đầu gối tay ấp” chỉ nói lên mối quan hệ gần gũi

gắn bó của vợ chồng

Trong khoa học logic, có hai hình thức tư duy mà đặc điểm và mối quan

hệ giữa chúng với nhau có thể được coi là những cơ sở nhận thức luận cho việc xác định đặc điểm và mối quan hệ giữa tục ngữ và thành ngữ Đó là các hình thức khái niệm và phán đoán Xét nội dung và cách diễn đạt của những

câu mà ta vẫn gọi là thành ngữ và tục ngữ thì thấy: nội dung ủa thành ngữ

là nội dung ủa những khái ni m, òn nội dung ủa t ngữ là nội dung

ủa những phán oán, thông báo Quan hệ giữa thành ngữ và tục ngữ phản

ánh mối quan hệ giữa các hình thức khái niệm và phán đoán Chẳng hạn như khái niệm về “sự phụ bạc, không chung thủy” được thể hiện ở các thành ngữ

như “có mới nới cũ”, “có trăng phụ đèn”, “có oản phụ xôi” Những phán đoán

về “phúc đức gia tộc có được khi đời sau giỏi giang, thăng tiến hơn đời trước”

được thể hiện trong tục ngữ “Con hơn cha là nhà có phúc”

Như vậy, sự giống nhau giữa thành ngữ và tục ngữ là ở chỗ cả hai đều chứa đựng và phản ánh tri thức của nhân dân về các sự vật và hiện tượng của thế giới khách quan Sự khác nhau là ở chỗ những tri thức ấy khi được rút lại thành những khái niệm thì đó là thành ngữ, còn khi được trình bày, diễn giải thành những thông báo thì đó là tục ngữ

Hình thức ngôn ngữ phù hợp với biểu thị khái niệm có chức năng định danh Hình thức ngôn ngữ phù hợp với biểu thị phán đoán có chức năng thông báo Thành ngữ biểu thị khái niệm nên thành ngữ có chức năng định danh, còn tục ngữ biểu thị các phán đoán nên tục ngữ có chức năng thông báo Trong ngôn ngữ, chức năng định danh được thực hiện bởi các từ, cho nên việc sáng tạo thành ngữ về thực chất là một trong những hình thức sáng tạo từ ngữ

để đáp ứng yêu cầu đặt tên cho những sự vật, hiện tượng thế giới khách quan

Do đó, thành ngữ là một hiện tượng thuộc lĩnh vực ngôn ngữ còn tục ngữ khi thực hiện chức năng thông báo của nó thì có bản chất là một hoạt động nhận thức, nằm trong lĩnh vực những hình thức hoạt động nhận thức khác nhau của con người như khoa học, nghệ thuật, văn học Qua sự phân tích trên đây, ta

có thể khẳng định sự khác nhau giữa thành ngữ và tục ngữ về cơ bản là sự khác nhau giữa một hiện tượng ngôn ngữ với một hiện tượng ý thức xã hội

Thành ngữ và tục ngữ phân biệt nhau bởi những đặc điểm sau đây:

Bảng 1.1 Đặc điểm phân iệt thành ngữ và tục ngữ tiếng Việt

1 Hình thái cấu trúc

Tổ hợp từ cố định (hoặc kết cấu chủ vị), quan hệ hình thái

Câu (phát ngôn) cố định (cả đơn và phức), quan hệ cú pháp

2 Chức năng biểu hiện Định danh sự vật, hiện

tượng, quá trình

Nêu sự tình, sự kiện, trạng huống

3 Hình thái nhận thức Biểu thị khái niệm Biểu thị phán đoán

Tuy nhiên, sự phân biệt thành ngữ và tục ngữ chỉ có tính chất tương đối, trong tiếng Việt vẫn có những trường hợp ngoại lệ không áp dụng theo bảng trên

Phân biệt thành ngữ và ngữ cố định định danh:

Ngữ cố định định danh là các cụm từ cố định, nhưng được tạo dựng theo cách gần như cách tạo những từ ghép mà người ta vẫn hay gọi là từ ghép

chính phụ Chẳng hạn: Tuần trăng mật, Gi ng ông kễnh, Tóc rễ tre, Mắt ốc

nhồi, Má ánh đúc, Mũi d c dừa, v.v Thực chất đó là những cụm từ cố

định, định danh, gọi tên sự vật Trong mỗi cụm từ như vậy thường có một thành tố chính và một vài thành tố phụ miêu tả sự vật được nêu ở thành tố chính Nó miêu tả chủ yếu bằng con đường so sánh nhưng không có từ so sánh Thành tố chính thường bao giờ cũng là thành tố gọi tên Cụm từ cố định định danh không mang tính hình tượng như thành ngữ Tuy nhiên cũng có những cụm từ cố định có tính thành ngữ, tính hình tượng đạt tới mức độ gần tương đương với các thành ngữ thực sự, rất có thể được nhận vào hàng ngũ

của các thành ngữ: Ví dụ: Tuần trăng mật, Con gái rượu, v.v

1.2.2.2 Thành ngữ tiếng Anh

Từ trước tới nay đã có nhiều nhà nghiên cứu trên thế giới đi sâu tìm hiểu về thành ngữ tiếng Anh với những quan điểm và mục tiêu nghiên cứu

khác nhau Trong cuốn English Idioms in Use, Cambridge University Press,

Michael McCarthy và Felicity O‟Dell [102; 18] nêu cách hiểu về thành ngữ

tiếng Anh: “Idioms are expressions which have a meaning that is not obvious

from individual words” (Thành ngữ là cụm từ mà nghĩa của chúng không thể hiểu ởi các từ riêng l )

Jackson và Amvela và Palmer có cùng quan điểm khi định nghĩa về

thành ngữ Theo Jackson và Amvela [94,66], “thành ngữ có thể được định

nghĩa như là một cụm từ mà nghĩa của nó không thể được đoán iết từ nghĩa

riêng l của các hình vị tạo ra nó” Hornby [93; 589] phát biểu rằng, “idiom

is a phrase or sentence whose meaning is not clear from its individual words and which must be learnt as a whole unit." (thành ngữ là một cụm từ hoặc câu mà nghĩa của nó không được làm rõ từ nghĩa của các từ đơn l mà phải hiểu từ toàn thể) Có thể thấy hai điểm quan trọng ở đây Một là, thành ngữ là

một cụm từ hoặc câu; hai là, nghĩa của nó không đơn giản là nghĩa của các thành phần, bộ phận tạo ra nó

Thành ngữ tiếng Anh là một cụm từ có nghĩa nhưng ý nghĩa của nó không thể thấy được rõ ràng từ những từ đơn lẻ Thành ngữ được hình thành qua thời gian Thành ngữ tiếng Anh thường dựa trên sự tương đồng (analogies) và phép ẩn dụ (metaphores)

Thành ngữ tiếng Anh chính là những ví dụ điển hình của ngôn ngữ biến hình, mà theo đó ý nghĩa tổng thể của một thành ngữ không thể được phán đoán từ sự tổng hợp nghĩa đen của các thành tố tạo lên nó Thí dụ, s không

thể phán đoán thành ngữ “flesh and blood” có nghĩa là máu mủ ruột thịt,

những người cùng dòng máu, họ hàng thân tộc nếu chỉ dựa vào nghĩa của các

từ “flesh and blood” (thịt tươi và máu)

Hockett (1958) cho rằng: “Bất cứ thành tố ngôn ngữ nào mà nghĩa của

nó không thể suy ra từ thành phần cấu tạo nên nó có thể xem là thành ngữ, từ đơn vị nh như hình vị cho đến cấp độ mệnh đề" [91;192] Theo Weinreich,

U [120; 81], thành ngữ được miêu tả hẹp hơn: "thành ngữ là các cụm từ có ít

nhất hai từ và nghĩa không thể suy ra từ nghĩa thành phần, có nghĩa đen và nghĩa óng, và có thể gây ra sự mơ hồ" Nói cách khác, thành ngữ là một cụm

từ mà ở đó các từ kết hợp cùng nhau tạo ra ý nghĩa mà ý nghĩa đó khác với nghĩa từ điển của các từ đơn lẻ cấu thành nó Điều này khiến cho người học tiếng Anh như một ngoại ngữ cảm thấy rất khó tiếp cận và hiểu rõ được ý

nghĩa của thành ngữ Wood [122; 95] cũng đã phát biểu: "thành ngữ là một

cụm từ phức hợp mà nghĩa của nó hoàn toàn không thể suy ra từ nghĩa thành phần và hoàn toàn không thể thay thế hoặc chuyển đổi về mặt hình thức." Tuy

nhiên, cách hiểu về thành ngữ như thế có phần quá cứng nhắc, làm sao để có thể xác định khi nào một cụm từ thực sự được xem là: “hoàn toàn không thể suy ra từ nghĩa thành phần, và hoàn toàn không thể thay thế và chuyển đổi”

Nghiên cứu về các quan điểm khác nhau của các nhà khoa học về thành ngữ tiếng Anh thì có thể rút ra 3 đặc điểm quan trọng của thành ngữ mà nhiều

nhà khoa học có quan điểm thống nhất, đó là: ột là, thành ngữ thường

mang nghĩa ng, kh suy oán nghĩa t nghĩa ủa á t thành ph n ai

là, thành ngữ thường nh về m t ấu tr a là, thành ngữ là m t ao

g m t nhất hai t

Qua nghiên cứu, khảo sát nhóm thành ngữ tiếng Anh (idioms) về tình yêu, hôn nhân và gia đình, luận án thống nhất nhận diện thành ngữ tiếng Anh

là tổ hợp từ cố định, bao gồm cả những tổ hợp từ có cấu trúc chủ - vị có nghĩa

hình tượng, trong đó các từ cấu thành có nghĩa chuyển một phần hay toàn bộ

Thành ngữ có nhiều đặc điểm tương đồng về cú pháp và ngữ nghĩa với các đơn vị cụm từ khác Điều đó đôi khi gây ra một số khó khăn khi phân biệt đơn vị này với các đơn vị khác Sự nhầm lẫn thường tồn tại giữa thành ngữ với tục ngữ (proverbs), và cụm từ cố định (collocations)

Phân iệt thành ngữ tiếng Anh với tục ngữ và cụm từ cố định

Theo Hornby [93, 591], trong từ điển “Oxford Advanced Learner‟s

Dictionary”, “a proverb is a short well-known sentence that states a general

truth about life or give advice” (tục ngữ là một câu ngắn được nhiều người

biết đến diễn đạt một sự thật về cuộc sống hoặc đưa ra một lời khuyên) Ví

dụ: “Don’t put eggs in the same asket” (“Chớ trứng vào cùng một gi ”)