PHÂN TÍCH ĐÁNH GIÁ SỰ CHUYỂN HƯỚNG THƯƠNG MẠI CÙNG NHỮNG TÁC ĐỘNG BẤT LỢI CỦA FTA ĐÃ KÝ KẾT VÀ CÁC GIẢI PHÁP VƯỢT QUA THÁCH THỨC NHẰM PHÁT TRIÊN XUẤT KHẨU, HẠN CHẾ NHẬP SIÊU, BẢO VỆ THỊ TRƯỜNG TRONG NƯỚC, BẢO VỆ NGƯỜI TIÊU DÙNG TRONG THỜI GIAN TỚI

PHÂN TÍCH ĐÁNH GIÁ SỰ CHUYỂN HƯỚNG THƯƠNG MẠI CÙNG NHỮNG TÁC ĐỘNG BẤT LỢI CỦA FTA ĐÃ KÝ KẾT VÀ CÁC GIẢI PHÁP VƯỢT QUA THÁCH THỨC NHẰM PHÁT TRIÊN XUẤT KHẨU, HẠN CHẾ NHẬP SIÊU, BẢO VỆ THỊ TRƯỜNG TRONG NƯỚC, BẢO VỆ NGƯỜI TIÊU DÙNG TRONG THỜI GIAN TỚI

BỘ CÔNG THƯƠNG

DỰ ÁN HỖ TRỢ THƯƠNG MẠI ĐA BIÊN

EU – VIỆT NAM HOẠT ĐỘNG CB - 2A “HỖ TRỢ BỘ CÔNG THƯƠNG

XÂY DỰNG CHIẾN LƯỢC PHÁT TRIỂN XUẤT

NHẬP KHẨU THỜI KỲ 2011 - 2020”

Báo cáo chuyên đề

PHÂN TÍCH ĐÁNH GIÁ SỰ CHUYỂN HƯỚNG THƯƠNG MẠI CÙNG NHỮNG TÁC ĐỘNG BẤT LỢI CỦA FTA ĐÃ KÝ KẾT

VÀ CÁC GIẢI PHÁP VƯỢT QUA THÁCH THỨC NHẰM PHÁT TRIÊN XUẤT KHẨU, HẠN CHẾ NHẬP SIÊU,

BẢO VỆ THỊ TRƯỜNG TRONG NƯỚC, BẢO VỆ NGƯỜI TIÊU DÙNG TRONG THỜI GIAN TỚI

PGS.TS Phạm Tất Thắng

Nguyên giám đốc Trung tâm thông tin & công nghiệp Việt Nam

Bộ Công Thương

Hà Nội, 11 - 2010

PHÂN TÍCH ĐÁNH GIÁ SỰ CHUYỂN HƯỚNG THƯƠNG MẠI CÙNG NHỮNG TÁC ĐỘNG BẤT LỢI CỦA FTA ĐÃ KÝ KẾT VÀ CÁC GIẢI PHÁP VƯỢT QUA THÁCH THỨC NHẰM PHÁT TRIÊN XUẤT KHẨU, HẠN CHẾ NHẬP SIÊU, BẢO VỆ THỊ TRƯỜNG TRONG NƯỚC, BẢO

VỆ NGƯỜI TIÊU DÙNG TRONG THỜI GIAN TỚI

PGS.TS Phạm Tất Thắng Viện nghiên cứu Thương mại

Tóm tắt

Quá trình gia nhập FTA đã mang lại nhiều cơ hội và thách thức cho nền kinh tế Việt Nam nói chung và ngành thương mại nói riêng Bài viết tập trung vào phân tích tác động của các cam kết trong FTA đối với thương mại Việt Nam thông qua quá trình 1) Hiểu được các cam kết của Việt Nam trong FTA; 2) Quá trình thực hiện của Việt Nam; 3) Đánh giá những Ảnh hưởng của việc thực hiện các cam kết này trên các phương diện về bảo hộ thực tế đối với một số ngành hàng, tới hoạt động xuất nhập khẩu và cán cân thanh toán của Việt Nam; 4) Đề xuất các giải pháp nhằm thực hiện các cam kết FTA trong bối cảnh của Việt Nam hiện nay

I Tóm lược các cam kết của Việt Nam trong các thỏa thuận khu vực Mậu dịch tự do (FTA) đã ký thời gian vừa qua

1 Các cam kết trong khu vực Mậu dịch tự do ASEAN (AFTA)

Thỏa thuận AFTA được thực hiện từ năm 1996, nhưng Việt Nam chỉ thực

sự cắt giảm thuế quan từ năm 1999, khi mà các mặt hàng đầu tiên từ Danh mục loại trừ tạm thời (TEL) được chuyển vào cắt giảm thuế quan theo quy định của Hiệp định CEPT

Theo quy định tại Hiệp định này (CEPT) các mặt hàng của Việt Nam được chia thành hai nhóm chính:

Nhóm 1: Các mặt hàng phải cắt giảm hoặc xóa bỏ thuế quan

Các mặt hàng này có lộ trình giảm thuế từ năm 1996 và phải chạm mức 5% vào năm 2006, xóa bỏ hoàn toàn vào năm 2015, trong đó có một số ít mặt hàng được thực hiện linh hoạt đến năm 2018

0-Trong nhóm các mặt hàng này, có một số mặt hàng được thỏa thuận riêng, cần lưu ý:

Các mặt hàng công nghệ thông tin (phù hợp với diện mặt hàng của WTO)

sẽ được xóa bỏ thuế ngày trong 3 năm 2008-2010

- Các mặt hàng thuộc 12 lĩnh vực ưu tiên trong hội nhập kinh tế quốc tế sẽ được xóa bỏ thuế quan sớm hơn 3 năm Tức là phải xóa bỏ hoàn toàn thuế quan vào năm 2012 thay vì vào năm 2015 như đa phần các mặt hàng khác trong nhóm này Trong số 12 lĩnh vực này có 9 lĩnh vực hàng hóa giữ vị trí quan trọng trong kim ngạch xuất nhập khẩu của Việt Nam, đó là: gỗ và sản phẩm gỗ, ô tô, cao su, dệt may, nông sản, thủy sản, điện tử, công nghệ thông tin, y tế (bao gồm cả thuốc men, thiết bị y tế)

hàng được phép bảo hộ trong một chừng mực nhất định Tuy nhiên từ năm 2005 đến nay, Việt Nam đã cân nhác và đưa nhiều mặt hàng thuộc diện GEL vào thực hiện CEPT, trong đó quan trọng nhất là thiết bị truyền phát (Rađa, điện thoại di động…), đồ uống có cồn (Rượu bia), ô tô và xe máy

Tuy nhiên, theo quan điểm của nhiều nước ASEAN, trong danh mục GEL của Việt Nam hiện nay còn một số mặt hàng được coi là không phù hợp như: Thuốc lá (thuốc lá diếu và nguyên liệu), xăng dầu

Theo thỏa thuận của ASEAN, nhằm đi theo xu hướng tự do hóa thương mại và tăng cường sự thống nhất trong nội khối, ASEAN sẽ không chỉ dừng lại ở mức độ giảm thuế xuống từ 0-5% mà sẽ quyết định xóa bỏ thuế quan vào năm

2010 đối với ASEAN 6 (gồm Brunei; Indonesia, Malaisia, Philipines, Singapore

và Thailand) và toàn bộ ASEAN vào năm 2015 (trong đó có 7% tổng số dòng thuế được linh hoạt đến năm 2018, trên thực tế số này là rất ít)

Như vậy, đối với Việt Nam, về cơ bản đến năm 2015 các mặt hàng sẽ được xóa bỏ thuế quan trong khuôn khổ này Đây cũng là thời đểm cộng đồng kinh tế ASEAN sẽ ra đời theo mục tiêu đã được các nhà lãnh đạo ASEAN cùng thống nhất Ở đây sẽ xẩy ra một tác động kép: Hầu hết các mặt hàng nông sản hiện được coi là nhạy cảm đang được áp dụng chế độ chỉ phải giảm thuế sẽ phải xóa bỏ thuế quan, có thể sẽ có thêm những mặt hàng thuộc GEL của Việt Nam được đưa vào thực hiện CEPT và hoạt động thương mại sẽ được thực hiện trong một thị trường cộng đồng kinh tế ASEAN Điều này sẽ ảnh hưởng to lớn tới hoạt động xuất nhập khẩu và kinh doanh trên thị trường nội địa của Việt Nam

- Những cam kết trong Hiệp định đầu tư toàn diện ASEAN (ACIA) trong khuôn khổ AFTA mà Việt Nam đã tham gia cũng sẽ có ảnh hưởng lớn lao tới sự biến đổi của quan hệ cung cầu trên thị trường Việt Nam

Trong cam kết của hiệp định ACIA, các bên đã cùng thống nhất đưa ra những tiêu chí cụ thể cho việc dành “đối xử công bằng và bình đẳng”; “bảo hộ

an toàn và đầy đủ” cho các nhà đầu tư của nhau

Xét riêng về khía cạnh dòng luân chuyển của tiền (và do đó sẽ ảnh hưởng tới qun hệ cung cầu hàng hóa và ngoại hối trên thị trường) theo hiệp định ACIA yêu cầu các nước chủ nhà cam kết cho phép tự do chuyển vào và chuyển ra khỏi lãnh thổ của mình tất cả các khoản tiền liên quan đến đầu tư Có thể kể ra đây một số khoản chủ yếu sau:

+ Tiền vốn góp, bao gồm cả phần góp ban đầu

+ Tiền lợi nhuận do hoạt động kinh doanh, kể cả thu nhập từ vốn, cổ tức,

lệ phí thu được từ quyền sở hữu trí tuệ, lệ phí chuyển giao công nghệ, lệ phí quản lý, tiền lãi vay và thu nhập vãng lai khác thu được từ bất kỳ khoản đầu tư được bảo hộ nào

+ Tiền thu được từ việc bán toàn bộ hoặc một phần hoặc thanh lý bất kỳ khoản đầu tư được bảo hộ nào

+ Các khoản tiền trả theo hợp đồng, bao gồm các hợp đồng vay trong hoạt động đầu tư

+ Các khoản tiền phải trả theo những quy định về Bồi thường thiệt hại và Tước quyền sở hữu và đền bù trong cam kết đầu tư

+ Các khoản tiền phát sinh từ việc giải quyết tranh chấp, bao gồm xét xử tại tòa án, hoặc thỏa thuận giữa các bên tranh chấp

+ Tiền lương và mọi thù lao của người lao động thu được ở nước ngoài liên quan đến hoạt động đầu tư

Tuy nhiên hiệp định ACIA cũng quy định cho phép nước chủ nhà đặt ra một số ngoại lệ nhằm đảm bảo khả năng thực thi pháp luật và ổn định kinh tế

hợp như: phá sản, vỡ nợ, vi phạm hình sự, có sự tranh chấp, thuế, các khoản tiền liên quan đến đảm bảo an sinh xã hội, chương trình tiết kiệm bắt buộc, trợ cấp thôi việc theo quy định của pháp luật v.v

Theo quy định của ACIA còn có ngoại lệ nhằm đảm bảo cán cân thanh toán Théo đó, quy định này được xây dựng thành một điều khoản riêng không thuộc điều khoản quy định về chuyển tiền như đã nêu ở trên, tuy nhiên đối tượng điều chỉnh mà ngoại lệ này hướng tới cũng là những nghĩa vụ liên quan đến hoạt động chuyển tiền của các nhà đầu tư Điều khoản ngoại lệ này quy định: trong trường hợp một quốc gia nào đó tham gia ký kết có khó khăn nghiêm trọng về cán cân thanh toán và tài chính đối ngoại hoặc có nguy cơ phải đối mặt với những vấn đề đó, có thể ban hành hoặc duy trì các hạn chế đối với đầu tư, bao gồm cả hạn chế về thanh toán và chuyển tiền liên quan đến khoản đầu từ đó Tuy nhiên, để tránh trường hợp lạm dụng, làm méo mó quan hệ bình đẳng trong hoạt động đầu tư và thương mại, các hạn chế này chỉ được áp dụng trong điều kiện phải đảm bảo những tiêu chí sau đây:

+ Phù hợp với hiệp định thành lập IFM

+ Không phân biệt đối xử giữa các bên tham gia ký kết

+ Không được gây thiệt hại không cần thiết đối với lợi ích thương mại, kinh tế, tài chính của bất kỳ bên ký kết nào khác

+ Không vượt quá mức cần thiết để xử lý tình huống nhằm đảm bảo an toàn cho cán cân thanh toán

+ Quy định hạn chế này chỉ là tạm thời và phải được dỡ bỏ ngay khi tình hình làm nguy hại tới cán cân thanh toán đã được cải thiện

+ Các quy định ngoại lệ phải được áp dụng sao cho bất kỳ bên ký kết nào không bị rơi vào tình trạng kém thuận lợi hơn so với bất kỳ nước thứ ba nào

2 Các cam kết trong khu vực Mậu dịch tự do ASEAN–Trung Quốc (ACFTA)

Ngày 4/11/2002 tại Campuchia, các nhà lãnh đạo thượng đỉnh ASEAN - Trung Quốc đã ký một Hiệp định khung về Hợp tác kinh tế toàn diện ASEAN – Trung Quốc (gọi tắt là Hiệp định khung) Chính Hiệp định khung này là căn cứ pháp lý điều chỉnh những nội dung cam kết cắt giảm thuế của Việt Nam trong khuôn khổ khu Mậu dịch tự do ASEAN – Trung Quốc (ACFTA) Ngoài ra còn 2 văn bản quan trọng có liên quan cũng tham gia điều chỉnh nội dung cam kết của Việt Nam trong ACFTA, đó là:

- Hiệp định thương mại hàng hóa ASEAN –Trung Quốc được ký kết ngày 29/11/2004 trại Cộng hòa Dân chủ nhân dân Lào

- Biên bản ghi nhớ giữa Việt Nam – Trung Quốc được ký kết ngày 18/7/2004 tại Trung Quốc

Dựa vào 3 văn bản đã được ký kết đó, việc cắt giảm và tự do hóa thuế quan của Việt Nam trong khuôn khổ ACFTA được chia thành 3 danh mục hàng hóa: Thu hoạch sớm, thông thường và nhạy cảm

Thứ nhất: chương trình thu hoạch sớm (EHP)

Bao gồm hầu hết các mặt hàng nông sản, thủy hải sản từ chương 1 đến chương 8 của biểu thuế nhập khẩu Theo quy định những mặt hàng này được thực hiện giảm thuế từ năm 2004 và xóa bỏ thuế vào năm 2008 theo lộ trình sau:

Lộ trình giảm thuế của danh mục EHP (%)

Thuế suất MFN Năm 2004 Năm 2005 Năm 2006 Năm 2007 Năm 2008

MFN < 15% 5 5 0-5 0-5 0

(Nguồn: Hiệp định khung ASEAN – Trung Quốc)

Thứ hai: Danh mục thông thường

Bao gồm các mặt hàng Việt Nam phải cắt giảm và xóa bỏ thuế quan, chiếm

tới 90% số dòng thuế của biểu thuế nhập khẩu

Việc giảm thuế được bắt đầu từ năm 2006 theo một lộ trình giảm thuế của danh mục thông thường, cụ thể:

Mức thuế suất ACFTA (đơn vị %)

Ngoài việc giảm thuế theo lộ trình, Việt Nam còn phải thực hiện một số cam kết bổ sung sau:

+ Phải giảm thuế suất của ít nhất 50% các dòng thuế trong danh mục thông thường xuống 0-5% không muộn hơn 1/1/2009

+ Phải xỏa bỏ thuế quan của 45% dòng thuế trong danh mục thông thường không muộn hơn 1/1/2013

+ Phải xóa bỏ thuế quan của ít nhất 85% số dòng thuế vào năm 2015, số còn lại 5% số dòng thuế - nhưng không được vượt quá 250 dòng thuế ở cấp độ

HS 6 số sẽ được xóa bỏ thuế quan vào năm 2018

Thứ ba: Danh mục nhạy cảm (ST)

Liệt vào danh mục này Việt Nam có 388 nhóm mặt hàng ở cấp độ HS 6 số (toàn bộ danh mục được thể hiện ở phụ lục III của Biên bản ghi nhớ) như: Trứng gia cầm, đường, thuốc lá, động cơ, phương tiên vận tải (ô tô, xe máy), xăng dầu, sắt thép, vật liệu xây dựng, sản phẩm điện tử - điện lanh, giấy, dệt máy v.v

Theo thỏa thuận, những mặt hàng nằm trong danh mục nhạy cảm không cần có lộ trình giảm thuế cụ thể theo từng năm, nhưng bị giới hạn mức thuế suất cuối cùng và năm cuối cùng thực hiện Cụ thể đối với Việt Nam như sau:

+ Các mặt hàng nhạy cảm thường (SL) có mức thuế suất 20% vào năm

2015, phải giảm xuống còn 0-5% vào năm 2020

+ Các mặt hàng ngạy cảm cao (HSL): bao gồm không quá 140 nhóm mặt hàng HS 6 số và có thuế suất 50% vào năm 2018

Tuy nhiên theo Biên bản ghi nhớ giữa Việt Nam – Trung Quốc, một số mặt hàng thuộc danh mục nhạy cảm có mức thuế suất cam kết sớm hơn qui định chung, cụ thể như sau:

Mặt hàng Mức thuế cam kết (%) Năm

(Nguồn: Biên bản ghi nhớ Việt Nam – Trung Quốc)

+ Các mặt hàng còn lại của Biểu thuế nhập khẩu là các mặt hàng thuộc diện loại trừ (không phải giảm thuế) theo quy định chung của WTO

3 Các cam kết trong khu Mậu dịch tự do ASEAN– Hàn Quốc (AKFTA)

Ngay từ năm 2005 hiệp định thương mại hàng hóa ASEAN – Hàn quốc đã được ký kết, nhưng do những vướng mắc nên hiệp định phải sửa đổi nhiều lần và đến tháng 8-2006 mới được ký lại, theo đó lộ trình cắt giảm thuế quan được thực hiện từ năm 2007

Theo cam kết, có 2 danh mục hàng hóa: Danh mục thông thường và Danh mục nhạy cảm

Thứ nhất: Danh mục hàng hóa thông thường

Theo danh mục này, Việt Nam có 8.909 mặt hàng, chiếm khoảng 90% số dòng thuế Theo cam kết những mặt hàng này sẽ được cắt giảm thuế từ năm

2007 và phải xóa bỏ thuế vào năm 2016, trong đó có một số mặt hàng được linh hoạt đến 2018

Lộ trình cắt giảm thuế Danh mục thông thường trong AKFTA (%)

Ngoài những cam kết theo lộ trình trên, Việt Nam còn phải thực hiện các cam kết bổ sung sau đây:

+ Có ít nhất 50% mặt hàng trong danh mục thông thường phải được cắt giảm thuế quan xuống từ 0-5% vào ngày 1/1/2013

+ Xóa bổ hoàn toàn thuế nhập khẩu của ít nhất 90% mặt hàng trong danh mục thông thường không muộn hơn 1/1/2015

+ Xóa bỏ thuế nhập khẩu của ít nhất 95% mặt hàng trong danh mục thông thường không muộn hơn 1/1/1016

+ Xóa bỏ thuế nhập khẩu của 100% mặt hàng trong danh mục thông thường không muộn hơn 1/1/2018

Ngoài ra, Việt nam còn cam kết cho phép 100 mặt hàng (theo cấp độ HS 6 số) có xuất xứ từ khu công nghiệp Khai thành (Bắc Triều Tiên) được hưởng ưu đãi AFKTA

Thứ hai: Danh mục nhạy cảm

Thuộc danh mục này gồm 2.137 mặt hàng, chiếm 10% số dòng thuế của Biểu thuế nhập khẩu và những mặt hàng này chiếm tới 25% kim ngạch nhập khẩu từ Hàn Quốc (số liệu 2005)

Danh mục này được chi tiết thành 2 nhóm nhỏ: nhạy cảm thường (SL) và nhạy cảm cao (HSL)

Theo cam kết, những mặt hàng thuộc SL gồm 855 mặt hàng, sẽ phải giảm thuế xuống 20% vào năm 2017 và xuống mức 5% vào năm 2021

Những mặt hàng thuộc HSL gồm 1.282 mặt hàng; được chi tiết thành 5 nhóm nhỏ, cụ thể những cam kết của Việt Nam như sau:

+ Nhóm A, gồm 108 dòng thuế, giảm thuế xuống mức 50% vào năm 2021 + Nhóm B, gồm 378 dòng thuế, giảm thuế xuống mức 20% vào năm 2021 + Nhóm C, giư ở mức thuế cơ sở, giảm thuế xuống mức 50% vào năm

2021

+ Nhóm D, gồm 28 dòng thuế, nhóm áp dụng hạn ngạch thuế quan

+ Nhóm E, gồm 768 dòng thuế, loại trừ (không phải giảm thuế, nhưng tối

đa không quá 40 dòng thuế (6 số)

Các mặt hàng còn lại trong biểu thuế nhập khẩu là những mặt hàng loại trừ chung, phù hợp với quy định WTO (như thuốc phiện, vũ khí, đạn dược)

4 Những cam kết trong khu vực Mậu dịch tư do ASEAN - Ấn độ (AIFTA)

Ngày 8/10/2003 tại hội nghị Thượng đỉnh ASEAN – Ấn độ, Hiệp định khung về Hợp tác kinh tế toàn diện ASEAN – Ấn độ đã được ký kết tại Bali – Indonesia

Theo cam kết, khu mậu dịch tự do (AIFTA) sẽ được thành lập vào năm

2011 giữa Ấn độ với ASEAN 5 (Brunei, Indonesia, Malaysia, Singapore và Thailand), đến năm 2016 sẽ mở rộng ra 5 nước còn lại (Lào, Campuchia, Myanmar, Philipin và Việt Nam)

Hiệp định khung quy định thực hiện chương trình thu hoạch sớm (EHP) với lộ trình tự do hóa thương mại từ 1/11/2004 đến 30/10/2007, giữa Asean 6 và

Ấn độ đến 30/10/2010 đối với 4 nước còn lại Tuy vậy, do bất đồng nên chương trình thu hoạch sớm bị hủy bỏ vào năm 2005 Mãi đến hội nghị ASEAN 14 vào tháng 12/2008 tại Thái Lan mô hình giảm thuế giữa ASEAN và Ấn độ mới cơ bản được thống nhất, tuy vậy Hiệp định vẫn chưa được ký kết

Những thỏa thuận đã đạt được có thể tóm lược là

+ Mặt hàng xóa bỏ trong danh mục thông thường chiếm 80% số dòng thuế cấp độ HS 6 số của biểu thuế nhập khẩu, trong đó 71% số dòng thuế đạt mức 0% vào năm 2018 và 9% số dòng thuế đạt mức 0% vào năm 2021

+ Mặt hàng nhạy cảm (SL) Danh mục này gồm 20% số dòng thuế ở cấp

HS 6 số, sẽ được cắt giảm dần xuống tới mức 5 % vào năm 2021; sau đó 4% số dòng thuế này sẽ phải xóa bỏ thuế quan vào năm 2024

+ Mặt hàng nhạy cảm cao (HSL) gồm 244 dòng HS 6 số, sẽ phải cắt giảm thuế vào năm 2024 và được chia thành 3 nhóm:

Nhóm 1: Giảm xuống mức 50% gồm 14 dòng HS 6 số

Nhóm 2: Cắt giảm 50% mức thuế suất gồm 93 dòng HS 6 số

Nhóm 3: Cắt giảm 25% mức thuế suất gồm 137 dòng HS 6 số

Danh mục loại trừ hoàn toàn (không phải cắt giảm thuế) gồm 485 dòng thuế HS 6 số chiếm khoảng 10% số dòng thuế, gọi tắt là EL

5 Những cam kết trong khu vực Mậu dịch tự do ASEAN – Úc – New Zealand (AANZFTA)

Việc đàm phán bắt đầu từ 2005 và cuối 2008 thì mới kết thúc được do phía Úc và New zealand đặt yêu cầu tự do hóa quá cao Hiệp định này được ký vào tháng 12/2009 tại Thái lan, có hiệu lực vào khoảng quý III năm 2009

Những cam kết cụ thể của Việt Nam trong AANZFTA như sau:

- Danh mục thông thường: Việt Nam xóa bỏ thuế quan 90% số dòng thuế trong biểu thuế nhập khẩu, trong đó:

+ 54% số dòng thuế vào năm 2016

+ 85% số dòng thuế vào năm 2018

+ 90% số dòng thuế vào năm 2020

- Ngoài ra Việt Nam cũng cam kết xóa bỏ thuế quan vào năm 2016 cho một số sản phẩm mà Úc và Newzealand đặc biệt quan tâm như: thịt bò, thịt cừu, sữa nguyên liệu, sản phẩm sữa, gỗ ván dăm v.v

- Danh mục nhạy cảm thường (ST1) của Việt Nam chiếm 6% số dòng thuế của biểu thế nhập khẩu, sẽ được giảm thuế dần dần xuống mức thuế suất cuối cùng 5% vào năm 2022

- Danh mục nhạy cảm cao (ST2) của Việt Nam chiếm 3% số dòng thuế của Biểu thuế nhập khẩu sẽ được duy trì ở mức thuế suất cao (giữ nguyên hoặc giảm 5% vào năm 2022)

6 Những cam kết trong khu Mậu dịch tự do ASEAN – Nhật Bản (AJCEP)

Hiệp định đối tác toàn diện ASEAN – Nhật Bản (AJCEP) được khởi động đàm phán vào năm 2003, kết thức vào năm 2008 Hiệp định này thỏa thuận cả về thương mại hàng hóa, dịch vụ, đầu tư và hợp tác kinh tế

Ở đây có sự khác biệt so với các thỏa thuận FTA khác, đó là có sự kết hợp giữa thỏa thuận song phương và đa phương

Việt Nam tham gia đàm phán theo cả 2 kênh, những cam kết chính là:

- Trong liên kết, phải tiến tới biến Asean thành một khu vực sản xuất chung của Nhật bản, tạo chuỗi liên kết các khu vực sản xuất của Nhật bản với các nước ASEAN

- Mỗi lĩnh vực cụ thể phải đạt được lợi ích cho cả 2 bên

- Tự do hóa 90% kim ngạch trong vòng 10 năm

- Nhật Bản loại trừ các sản nông nghiệp

Danh mục cam kết cụ thể:

Thứ nhất: Danh mục thông thương cam kết xóa bỏ thuế quan

Việt Nam cam kết xóa bỏ thuế quan đối với 62,2% số dòng thuế trong 10 năm, trong đó xóa bỏ thuế quan ngay khi hiệp định có hiệu lực đối với 26,3% dòng thuế và xóa bỏ thuế quan sau 10 năm thực hiện hiệp định (2018) đối với 33,8% dòng thuế Năm 2020 xóa bỏ 25,7%; 2024 xóa bỏ 0,7 số dòng thuế

Như vậy vào năm 2025 số dòng thuế được xóa bỏ chiếm tới 88,6% số dòng thuế trong Biểu cam kết

Thứ hai, Danh mục nhạy cảm thường (SL) chiếm 0,6% số dòng thuế, được

duy trì ở mức cơ sở và xuống 5% vào năm 2025

Thứ ba: Danh mục nhạy cảm cao (HSL) chiếm 0,8% số dòng thuế, được

duy trì ở mức thuế suất cao (giảm xuống 50% vào năm 2023)

Danh mục không xóa bỏ thuế quan chiếm 3,3% số dòng thuế, được duy trì thuế suất cơ sở

Danh mục loại trừ chiếm 6,0% số dòng thuế

Theo lộ trình, đó thuế được cắt giảm xuống 0% rơi vào các năm 2018,

II Ảnh hưởng của việc thực hiện các cam kết FTA tới kinh tế Việt Nam

1 Tình hình thực hiện các cam kết trong FTA của Việt Nam và vấn

đề đặt ra

Ngay từ 1996 Việt Nam đã công bố cho Asean các loại danh mục theo cam kết: Danh mục cắt giảm thuế, Danh mục loại trừ tạm thời, Danh mục nhạy cảm và danh mục loại trừ hoán toàn

Trong quá trình xây dựng danh mục và thực hiện cam kết, Việt Nam luôn chú ý đảm bảo nguyên tắc cơ bản sau:

+ Tạo điều kiện khuyến khích việc chuyển giao kỹ thuật, đổi mới công nghệ, nhằm nâng cao lợi thế cạnh tranh cho sản xuất trong nước

+ Hợp tác toàn diện với các đối tác

Trên thực tế nhiều cam kết AFTA đã được thực hiện ngay từ giữa 2003 Năm 2004, Việt Nam đưa hơn 10.000 dòng thuế (chiếm khoảng 95% tổng số các dòng thuế) vào danh mục các mặt hàng sẽ được cắt giảm thuế (SL) theo chương trình CEPT, trong đó gần 7.000 dòng thuế đã được cắt giảm xuống dưới 5%

Năm 2004, trừ một vài trường hợp ngoại lệ, tất cả các mặt hàng công nghiệp đều được đưa vào chương trình giảm thuế xuống dưới 5%

Những mặt hàng tiêu biểu được chuyển sang danh mục IL từ năm 2001 là thép xây dựng, chế phẩm kính, bộ phận và linh kiện ti vi, máy phát điện

Những mặt hàng chuyển từ TEL sang IL vào năm 2002 là máy giặt, tủ lạnh, đồng hồ, linh kiện đồng hồ, rượu vang, nước hoa

Năm 2003 những mặt hàng chuyển từ TEL sang IL là Bia, rượu, xăng dầu, xe hơi, xe máy, phân bón, hóa chất Đây hầu hết là những mặt hàng được sản xuất trong nước, trong đó một số do công ty có vốn nước ngoài sản xuất như

xe hơi, xe máy và các loại đồ điện gia dụng

Vào thời điểm năm 2003 thuế những mặt hàng này là khá cao, mặc dù vậy chênh lệch giữa giá hàng nhập khẩu và hàng sản xuất trong nước lại không lớn Điều này cho thấy khi mà FTA được thực hiện vào năm 2006, những mặt hàng này chịu sức ép cạnh tranh là rất lớn, khó đứng vững trên thị trường

Thí dụ: đầu năm 2001, máy giặt 4kg sản xuất trong nước có giá bán là 3,7 triệu, trong khi hàng nhập khẩu chịu thuế suất cao cũng chỉ bán giá 3,8 triệu Tủ lạnh 150 lít giá hàng nội là 4,31 triệu, trong khi đó hàng nhập khẩu là 4,8 triệu

Từ đó có thể thấy, sau khi các hàng rào quan thuế và phi quan thuế được

dở bỏ dần theo các cam kết trong FTA, Việt Nam sẽ phải đối mặt với những thách thức, tác động trái chiều trên lĩnh vực chung như sau:

Thứ nhất, căn cứ vào việc giảm thuế quan, các doanh nghiệp, các công ty

đa quốc gia sẽ tái cơ cấu lại hoạt động của mình theo hướng dịch chuyển đầu tư vào nước có chi phí thấp nhất trong khu vực

Như vậy, các quốc gia nói chung, Việt Nam nói riêng sẽ phải tìm cách giữ được chân các cơ sở sản xuất hiện có của các công ty đa quốc gia, đồng thời tạo

cơ hội mới để thu hút các công ty mới đầu tư hoặc chuyển những cơ sở đẫ đầu tư

ở nước khác vào Việt Nam

Thứ hai, các doanh nghiệp nhà nước của Việt Nam và một phần các công

ty tư nhận Việt Nam lâu nay tồn tại được là nhờ chính sách bảo hộ Sau năm

2006 và những năm tiếp theo hàng rào thuế quan được dỡ bỏ, nhiều thuế suất sẽ dần dần đưa về mức từ 0-5%, cùng hàng rào phi quan thuế cũng sẽ được dỡ bỏ….sẽ đẩy những doanh nghiệp này vào thế bất lợi, nguy cơ phá sản Nếu những công ty này phá sản, thu hẹp sản xuất sẽ gây nên phản ứng dây chuyền đối với hoạt động tài chính và việc làm của người lao động

Trong khi đó với các cam kết FTA là mở rông thị trường , điều này đặt Việt Nam vào một thế cạnh tranh quốc tế ngày càng gay gắt hơn Đặc biệt sự cạnh tranh này lại đến từ những nền kinh tế lớn như Trung Quốc, Ấn độ, hoặc nền kinh tế hiện đại như Nhật bản, Úc, New Zealand

2 Tác động của thực hiện FTA tới thương mại Việt Nam