CHƯƠNG TRÌNH PHÁT THANH TỔNG HỢP TIẾNG HRÊ THAM GIA LIÊN HOAN PHÁT THANH TOÀN QUỐC

2 CHUYỆN LÃNG PHÍ LỄ,TIỆC Ở VÙNG ĐỒNG BÀO DÂN TỘC THIỂU SỐ Thưa quí vị và các bạn Miền núi Quảng Ngãi là nơi cư trú lâu đời của đồng bào các dân tộc thiểu số Hrê, Cor và Ka Dong.. Cán

1

CHƯƠNG TRÌNH PHÁT THANH TỔNG HỢP TIẾNG HRÊ THAM GIA LIÊN HOAN PHÁT THANH TOÀN QUỐC

Phát sóng ngày 3/12/2019 Quảng ngãi tv.vn phóng sự, Lãng phí lễ tiệc

Thời lượng : 30 phút

Chỉ đạo sản xuất: Đỗ Xuân Hùng

Tổ chức sản xuất và Biên tập: Trần Đình Quang

Nhóm tác giả thực hiện: Trần Đình Quang – PhạmThị Hạnh Dịch đọc: Phạm Thị Hạnh - Đinh Mỹ Hương

PHÂN ĐOẠN NỘI DUNG

NHẠC HIỆU HRE CHƯƠNG TRÌNH PHÁT THANH TỔNG HỢP TIẾNG HRÊ

PTV đọc

Kính chào quí vị và các bạn đã đến với Chương trình phát thanh tổng hợp Tiếng Hrê của Đài Phát thanh Truyền hình tỉnh Quảng Ngãi

NHạC XEN PHÓNG SỰ 01

2

CHUYỆN LÃNG PHÍ LỄ,TIỆC Ở VÙNG ĐỒNG BÀO DÂN TỘC THIỂU SỐ

Thưa quí vị và các bạn Miền núi Quảng Ngãi là nơi cư trú lâu đời của đồng bào các dân tộc thiểu số Hrê, Cor và Ka Dong Đây cũng là nơi còn tiềm ẩn nhiều giá trị văn hóa cổ truyền dân tộc Tuy nhiên trong vài năm gần đây, do nhiều nguyên nhân nên nhiều giá trị văn hóa của đồng bào bị mai một,thay vào đó là tình trạng lãng phí lễ,tiệc đang có nguy cơ lan rộng trên vùng đất này

Tháng 3 đến tháng 5 hàng năm, hoa riêng klung nở là mùa lễ hội ăn trâu của đồng bào dân tộc Ka dong, Quảng Ngãi Không biết lễ này, có tự khi nào, chỉ biết rằng, đây là mùa đồng bào Ka dong tề tựu cúng trâu Một con trâu ngã, kèm theo hàng chục con gà, vịt và heo cũng bị giết thịt để cúng và ăn Mỗi một con trâu ngã dân làng tụ họp cả tuần lễ để ăn và cúng Lễ ăn trâu diễn ra trong suốt vài tháng liền Có năm cả huyện Sơn Tây, Quảng Ngãi có đến gần chục con trâu bị giết thịt để cúng Làng trên xóm dưới đua nhau tổ chức lễ ăn trâu Các xã Sơn Dung, Sơn Mùa, Sơn Bua là những địa phương thường có lễ ăn trâu Dẫu biết một lễ ăn trâu tốn kém 50 đến 70 triệu đồng nhưng người dân vẫn làm Và đây là già làng người dân tộc Ka Dong,hơn 80 tuổi

3

nhưng đã có 10 lần tổ chức lễ ăn trâu Bây giờ cuối đời ông mới thấy lễ ăn trâu là lãng

phí Ông Tum cho biết suy nghĩ của mình như sau : Trích tiếng nhân vật :

Ông Đinh Tum

Xã Sơn Mùa, huyện Sơn Tây, Quảng Ngãi

“Ăn là tục lệ cha ông để lại Dân mình biết tốn chi phí lớn nhưng cúng ông thần để ông thần phù hộ Giờ tui già rồi không ăn trâu nữa Con cháu nó tiếp tục ăn nữa hay không là do nó ”

Hiện nay, trên địa bàn vùng đồng bào dân tộc thiểu số vẫn còn diễn ra lễ ăn trâu

hàng năm, khó bỏ quá Gặp chúng tôi gìà làng HồVăn Nam xã Trà Thủy , Trà Bồng

nói : Trích tiếng Gìà làng Hồ Văn Nam

Xã Trà Thủy, Trà Bồng, Quảng Ngãi

“ Ngày xưa cha tôi là già làng thường tổ chức lễ ăn trâu.Bây giờ tôi tiếp nối

4

truyền thống cũng thường tổ chức ăn trâu …Cúng trâu để thần linh phù hộ …Tốn kém mấy cũng phải lo làm, không thì con ma xấu nó bắt chết …”

Quan niệm của người dân thì như thế,còn chính quyền địa phương thì bất lực trong công tác tuyên truyền vận động Do vậy cho nên, tình trạng ăn trâu gây lãng phí vẫn cứ diễn ra ở nhiều địa phương Cán bộ văn hóa xã Sơn Mùa , Sơn Tây cho biết thêm :

Trích tiếng Anh Đinh Văn Vôn Cán bộ văn hóa xã Sơn Mùa, Sơn Tây, Quảng Ngãi

“ Chúng tôi cũng đã tổ chức tuyên truyền vận động bà con hạn chế ăn trâu nhưng rất khó vì bà con cho rằng đây là phong tục phải làm, khó khăn nữa là họ phân bì cán bộ cán bộ ,đảng viên ăn trâu được thì mình cũng ăn được …”

Cuộc vận động toàn dân vùng đồng bào dân tộc thiểu số ở Quảng Ngãi đoàn kết hạn chế tổ chức lễ ăn trâu vẫn còn gặp nhiều khó khăn Tinh trạng lãng phí tiền của công sức, thời gian do ăn trâu vẫn còn diễn ra trên vùng đất này

PTV DẪN :

5

Thưa quí vị và các bạn ! Tình trạng lãng phí từ lễ ăn trâu ở vùng đồng bào dân tộc thiểu số Quảng Ngãi chưa tìm được lời giải thì nay, lại xuất hiện thêm tình trạng lãng phí mới là tiệc sinh nhật

Tiệc sinh nhật đang lan truyền khá nhanh trên địa bàn vùng đồng bào dân tộc thiểu số Quảng Ngãi Mỗi năm ước tính có tới hàng ngàn cuộc tiệc sinh nhật Mỗi cuộc sinh nhật được tổ chức khá hoành tráng,đặt tiệc từ 30 đến 40 bàn, đãi khách ăn uống, ca hát suốt cả ngày Việc tổ chức lễ tiệc sinh nhật lãng phí không chỉ ở người dân mà còn có

cả ở cán bộ, đảng viên Chính điều này, là một trong những nguyên nhân tuyên truyền vận động nhân dân bãi bỏ gặp rất nhiều khó khăn Phó Chủ tịch UBND xã Sơn Long , Sơn Tây than phiền về vấn đề này như sau :

Band Anh Đinh Văn Treo Phó Chủ tịch UBND Xã Sơn Long, huyện Sơn Tây, Quảng Ngãi

“ Chúng tôi đã vận động tuyên truyền người dân bãi bỏ tiệc sinh nhật vì lãng phí

6

nhưng khó quá Bà con so bì với nhau Có người còn tính toán chuyện lời lỗ trong

tổ chức tiệc sinh nhật Cán bộ xã, thôn và đảng viên cũng tổ chức tiệc thì không nói dân được …

Sinh nhật được hiểu là ngày sinh của một con người Đối với đồng bào dân tộc thiểu

số ở miền núi Quảng Ngãi chỉ có lễ cúng đơn sơ đặt tên cho đứa trẻ tròn một tuổi Từ bao đời nay, bà con chẳng biết tiệc sinh nhật là gì Âý vậy mà chỉ vài năm trở lại đây, tiệc sinh nhật lại lan tràn khắp nhiều nơi ở miền núi Quảng Ngãi Ngay cả những ngày mưa bão, học sinh được nghỉ học, đồng bào ven biển Quảng Ngãi đang tập trung phòng

chống bão lũ thì ở miền núi tiệc sinh nhật vẫn diễn ra Ông Hrin xã Sơn Dung nói : Band

Ông Đinh Hrin

Xã Sơn Dung, Sơn Tây, Quảng Ngãi

“ Mưa gió gì tui cũng đi đến lì xì cho cháu sinh nhật… Một đám tiệc như vầy gia đình cháu nó tốn mất vài chục triệu đồng đó…Sau tiệc rồi nó lo chạy mượn tiền

mà trả nợ…”

7

Band

Bà Đinh Thị Lợi

Xã Sơn Dung, Sơn Tây, Quảng Ngãi

“ Tôi là người dân tôi thấy cực quá Hồi xưa đâu có tiệc sinh nhật Bây giờ trong xóm làng họ tổ chức mình phải đi Tôi tranh thủ thu lúa rẫy xong đưa vào chòi rồi

về đi đám cho kịp.”

Nỗi lo lớn nhất của Đảng bộ, chính quyền các huyện miền núi Quảng Ngãi là đa số

những hộ tổ chức lễ tiệc linh đình lại là những hộ nghèo vùng đồng bào dân tộc thiểu

số Họ bị một số kẻ xấu dụ dỗ cho mượn tiền tổ chức, sau đó người nghèo trở thành con

nợ của những kẻ xấu Và không ít người phải bán keo non, bán đất để trả nợ

Có phụ nữ ở thôn Mang Hing xã Sơn Long, huyện Sơn Tây, Quảng Ngãi , chồng chết sớm, gia đình nghèo khó, chị tích góp được vài chục triệu đồng,tổ chức sinh nhật cho con gái để kiếm ít tiền nuôi con nhưng rồi cũng bị lỗ nặng Chị Lương cho biết thêm về hậu quả do tiệc sinh nhật gây nên ở gia đình mình như sau :

Band

8

Bà Đinh Thị Lương

Xã Sơn Long, Sơn Tây, Quảng Ngãi

“ Chồng chết, gia đình nghèo tui tổ chức để bà con đi đám kiếm tiền cho nó

ăn học nhưng bà con hồi sáng giờ đi đám ít quá, không đủ chi phí đặt tiệc, tính ra chắc lỗ hơn 10 triệu đồng…”

Band Đinh Xuân Đen

Xã Sơn Kỳ, Sơn Hà, Quảng Ngãi “ Tôi là chủ cơ sở nấu đám và chơi nhạc ,mỗi tháng tôi nhận 12 đám tiệc , đám gần bao trọn gói thu được 3 triệu đến 3 triêu 500 ngàn, đám vùng cao xa xôi bao trọn gói thu 4 triệu 500 ngàn đến 5 triệu đồng.”

Những ngày cuối năm, tiệc sinh nhật lãng phí ở vùng đồng bào dân tộc thiểu số Quảng Ngãi càng diễn biến phức tạp Nỗi lo nợ nần do lễ tiệc vẫn còn đó Nguyên nhân lãng phí từ lễ ăn trâu thì đã rõ, nhưng nguyên nhân vì sao nhiều người đã biết sinh nhật là lãng phí mà vẫn cứ làm

9

Band -Ông Đinh Nhung Thị trấn Di lăng, Sơn Hà , Quảng Ngãi

“ Họ làm,tui cũng làm, lãng phí đâu tui không biết… Tổ chức cho cháu nó vui thôi…”

Band Chị Đinh Thi Hảo

Xã Sơn Hạ, Sơn Hà, Quảng Ngãi

“Từ Sơn Hạ lên đây đi khoảng 15 cây số, bỏ công việc để đi đám cho vui, không đi khó lắm, hôm trước họ mời mình đi hôm nay mình đi lại …Đi đám trên này mối đám 100 ngàn nhiều thì đi 500.000…Có lãng phí nhưng rất vui…”

PHÓNG SỰ 02

10

Trở lại vùng đồng bào dân tộc thiểu số miền núi Quảng Ngãi sau cơn bão số 6, chúng tôi gặp lại những mảnh đời nghèo khó từ sau những cuộc vui Có những gia đình nhiều năm tổ chức lễ ăn trâu nhưng tài sản trong nhà chẳng có gì, ngoài chiếc đầu trâu treo lơ lửng trên mái nhà sàn

Không có lực lượng siêu nhiên nào giúp bà con thoát nghèo được ngoài lao động

Do đó muốn thoát nghèo bền vững bà con phải bỏ cúng tế và bỏ lễ tiệc lãng phí

Band : Anh Đinh Văn Vôn

Xã Sơn Mùa , Sơn Tây, Quảng Ngãi

“ Tuổi trẻ nên lao động làm ăn trồng trọt chăn nuôi, tuyên truyền mọi người muốn làm giàu thì phải thực hành tiết kiệm chống lãng phí lễ tiệc Chỉ có lao đông tốt mới giảm nghèo bền vững, còn theo tôi nghĩ muốn xóa bỏ lễ tiệc mình phải nâng cao nâng thức cho cán bộ đảng viên trước, sau đó đến dân…”

Sau lễ tiệc, nhất là tiệc sinh nhật nhiều người dân vùng đồng bào dân tộc thiểu số mới thấy rõ hậu quả lãng phí do tiệc gây nên Và tiệc sinh nhật là tiệc lãng phí nhất trong

11

các lễ tiệc ở miền núi vùng đồng bào dân tộc thiểu số Chỉ riêng huyện vùng cao Sơn Tây, tỉ lệ hộ nghèo vẫn còn chiếm hơn 43% dân số toàn huyện Người dân mong mỏi xóa bỏ tình trạng lãng phí này…

Band : Ông Đinh Văn Hanh

Xã Sơn Tinh, huyện Sơn Tây, Quảng Ngãi

“ Tiệc sinh nhật là loại tiệc mới phát sinh, tốn kém quá mà chắng lợi lộc gì, nên loại bỏ khỏi đời sống sinh hoạt của đồng bào Nếu làm được đều này thì mới xóa đói giảm nghèo được ”

Band Ông Đinh Quang Ven Quyền Chủ tịch UBND huyện Sơn Tây, Quảng Ngãi

“ Lãnh đạo huyện nhậ thấy thực trạng ăn trâu và tiệc sinh nhật vài năm gần đây xảy ra quá nhiều trên địa bàn huyện Chúng tôi đã có chỉ đạo tuyên truyền vận động bà con hạn chế nhưng kết quả chưa cao Hậu quả của lãng phí này thì quá

12

rõ, nhiều người do tổ chức lễ tiệc lãng phí đã lâm vào cảnh nợ nần,tình trạng tái nghèo gia tăng Trong thời gian đến chúng tôi cố gắng đẩy mạnh tuyên truyền vận động cán bộ nhân dân thực hành tiết kiệm ,tuyên truyền già làng và người dân hiểu rõ bảo tồn bản sắc văn hóa gắn với phát triển du lịch Riêng đảng viên vi phạm lãng phí lễ tiệc sẽ xử lý nghiêm”

Rõ ràng để góp phần xóa đói giảm nghèo bền vững ở vùng đồng bào dân tộc thiểu

số Quảng Ngãi, đầu tiên Đảng bộ, chính quyền các địa phương các huyện miền núi cần tập trung đẩy mạnh tuyên truyền cho cán bộ và nhân dân nhận thức về sự lãng phí của

lễ tiệc và sau đó cần có giải pháp thực hành tiết kiệm chống lãng phí ở từng bản làng, thôn xã Đây cũng là một trong những chuyên đề cần sớm được triển khai trong thời gian đến

NHẠC XEN

THƯA BÀ CON VÀ CÁC BạN !

TRONG ĐờI SốNG SINH HOạT CủA ĐồNG BÀO CÁC DÂN TÔC THIểU Số ở QUảNG NGÃI HIệN VẫN CÒN CÓ NHIềU NGUOI NGÀY ĐÊM ÂM THầM LặNG Lẽ BảO TồN GÌN GIữ NHữNG GIÁ TRị VĂN HÓA Cổ TRUYểN DÂN TộC MÌNH. Họ CHÍNH LÀ NHữNG BÔNG HOA ĐẹP CủA BảN LÀNG

VÀ NHữNG VIệC LÀM CủA Họ ĐANG GÓP PHầN THựC HÀNH TIếT KIệM CHốNG LÃNG PHÍ ở VÙNG ĐồNG BÀO DÂN TộC THIểU Số, PHầN CÒN LạI CủA CHƯƠNG TRÌNH HÔM NAY, MờI BÀ

13

CON CÙNG NGHE CÂU CHUYệN Về GƯƠNG BảO TồN VĂN HÓA CHIÊNG ở BảN LÀNG TENG

XÃ BA THÀNH, BA TƠ, QUảNG NGÃI . ANH LÀ MộT TRONG NHữNG THANH NIÊN TIÊU BIểU TRONG PHONG TRÀO NÀY ANH SÂY Tự Kể Về CUộC ĐờI VÀ NHữNG VIệC LÀM THựC HÀNH TIếT KIÊM CủA MÌNH NHƯ SAU :

PTV DICH LỜI SANG TIẾNG HRE:

PHÓNG SỰ SỐ 3 :

NHỚ CHIÊNG

Tôi họ và tên là Phạm Văn Sây, sinh ra và lớn lên ở làng Teng, xã Ba Thành, huyện Ba Tơ, Quảng Ngãi Tôi là người dân tộc Hrê Bản làng Teng , nơi làng tôi sống có có hơn 300 hộ, trong đó có hơn 98% là đồng bào Hrê Tôi rất tự hào về bản làng của mình, bởi đây là một trong những địa phương còn gìn giữ được những nét đẹp văn hóa cổ truyền của người Hrê như : Dệt thổ cẩm, sử dung nhiều đồ dùng sinh hoạt hàng ngày bằng tre,nứa,nhiều người biết hát Ka lêu Ka choi và nhiều lễ hội truyền thống được bảo tồn gìn giữ Trong đó tôi yêu thích và quí trọng nhất là nhạc cụ Cồng Chiêng của người Hrê Những ngày lễ, ngày Tết hay những khi đám cưới,lễ cầu mưa dân làng Teng thường đem Chiêng ra đánh rất vui Người Hrê gọi đánh Chiêng là Túc Chinh.Tôi yêu Túc Chinh từ năm mười lăm tuổi.Từ ấy đến giờ, đã hơn 20 năm rồi, tôi chưa lúc nào bỏ Túc Chinh được

Những ngày được tỉnh, huyện mời đi biểu diễn Túc Chinh là những ngày tôi vui nhất Biểu diễn Túc Chinh cho khách có lúc nhận được tiền bồi dưỡng nhưng cũng có lúc không có tiền bồi dưỡng tôi vẫn vui vì được giới thiệu nét đẹp văn hóa cổ truyền cuả dân tộc Hrê với khách

Tuy nhiên có đôi lúc tôi cũng thấy buồn vì nhiểu trai làng không mê Chinh Một mình mê và Túc Chinh thấy lẻ loi quá Có đứa nói đùa thàng Sây điên,điên đi học đàn để về chơi đám cưới vui hơn,sao nó không chịu làm Chơi đàn ở một đám cưới trừ chi phí cũng kiếm được hơn một triệu đồng Còn chơi Chiêng chỉ làm không công May mắn gặp khách quí họ bồi dưỡng cho vài trăm là vui …

Nghe bạn bè nói nhiều lúc muốn bỏ Chiêng nhưng rồi sao không biết tôi lại thấy nhớ Chiêng

14

- Một hôm cha Sây hỏi

-Sây à !

- Con đang suy nghĩ điều gì đó

- Dạ Con nhớ Chiêng lắm cha Sao con thấy Chiêng của đồng bào Hrê mình có nhiều bài rất hay Dẫu cuộc sống có khó khăn đến mấy ,con cũng không thể bỏ chiếng được đâu cha

- Ừ, đúng đó con

- Năm nay cha đã ngoài tuổi 70 rồi

Đêm nay, cha muốn nói với con điều này, sức khỏe của cha không như trước nữa,nên cha dặn con,khi cha về với tổ tiên, ông bà, dù khó khăn thế nào đi nữa, con cũng phải giữ lấy Chiêng của người Hrê, bởi Chiêng là linh hồn của dân tộc mình Nhiều dân tộc gọi Chiêng, còn dân tộc Hrê mình gọi Chiêng là Chinh Đánh Chiêng gọi là Túc Chinh Năm mười lăm tuổi cha đã mê Túc chinh, hàng năm nhân dịp lễTết, hay lễ hội cầu mưa, trong làng có Túc chinh là cha có mặt Túc Chinh của người Hrê có hai bài chính đó là Túc Chinh 3 và Túc Chinh 7 Đêm nay, cha sẽ chỉ cho con cách Túc chinh 3

Túc Chinh 3, người Hrê mình gọi là Túc Chinh Nâng Trong 3 chiếc, chiếc lớn nhất gọi là Vông, chiếc giữa tên là Htum

và chiếc nhỏ nhất gọi là Toock

Người đánh chiếc Chinh Vông :

Ngồi đưa hai chân qua bên trái, tay trái nắm giữ vành Chinh , tay phải nắm lại, đánh trên lưng chiếc Chinh, rồi xòe bàn tay lại úp trên lưng Chinh theo nhịp Khi tay phải đánh thì các ngón tay trái phải hở ra một tí rồi chặn lại để tiếng Chinh có độ ngân theo nhịp

Người đánh chiếc Chinh Htum :

Ngồi đưa hai chân qua lại với nhau, úp chiếc Chinh lên đùi, tay trái gác lên trên lưng Chinh,bàn tay giữ vành Chinh,tay phải nắm lại đánh xuống trên lưng Chinh Tay phải đánh , tay trái giơ lên một tí rồi chặn lại để ngắt tiêng Chinh theo nhịp

Người đánh chiếc Toock :

Tư thế đánh thỏa mái hơn, có thể ngồi quì hai gối Chiếc Chinh được treo lơ lửng vừa tầm tay người đánh Con chú ý,

15

người đánh chiếc này, có thể vừa đánh vừa diễn trò cho vui

Nghe cha kể về Chiêng và cách Túc Chinh tôi lại thấy thích Hình như Chiêng nó cũng có linh hồn cuốn hút tôi vậy

Những âm thanh của Chiêng còn rất nhiều bí ẩn tôi không lý giải được

-Cha ơi các bài Chiêng cha kể hay quá !

Nhưng đêm đã khuya rồi, cha con mình đi ngủ sớm, giữ gìn sức khỏe để ngày mai dự lễ hội cầu mưa con sẽ tìm hiểu thêm nghệ thuât Túc Chinh của dân tộc Hrê mình

Tại lễ hội cầu mưa, Sây nhiệt tình tham gia Túc Chinh Dân làng say đám nhìn Sây biểu diễn Những tràng pháo tay vang lên , cổ vũ Sây Túc chinh sôi nổi

Lễ cầu mưa của làng ,vừa thể hiện yếu tố tâm linh vừa mang sấc thái văn hóa cổ truyền độc đáo của người Hrê Túc chinh vang lên trong ngày hội như lời kêu gọi dân làng đoàn kết giúp nhau xóa đói giảm nghèo

Những ngày cuối tuần, nhiều thanh niên làng Teng đưa vợ con đi du lịch đó đây, còn tôi thì lại xách Chiêng tìm về với các bản làng xa để học cách đánh Chiêng Tôi cố vượt qua bao sông, suối tìm những già làng trường bản để học Mỗi ngày học được một điều hay về Chiêng là quí lắm rồi

- Bác Phạm văn Sự có nhà không ?

- Ô, chào Sây, lâu quá sao cháu không lên chơi

- Dạ , cháu cũng bận nhiều công việc, hôm nay cháu lên dự lễ hội cầu mưa của làng, sẵn dịp ghé thăm bác và nhờ bác chỉ cho cháu một vài bài Túc chinh của người Hrê

- Được, bác sẵn sàng thôi

-Cháu à, muốn Túc chinh hay, trước tiên chúng ta phải yêu thích và biết cách chỉnh Chinh Chinh của đồng bào Hrê mình càng cổ âm thanh càng hay cháu à

- Muốn chỉnh Chinh Hrê, cháu phải dùng dao hoặc rựa cạo sạch những chất bui dính, gõ nhẹ vào những chỗ bị móp