Ý nghĩa trào lưu chủ nghĩa xã hội dân chủ ở Bắc Âu đối với chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam

Theo quan điểm của các nhà lý luận xã hội dân chủ, trào lưu xã hội dân chủ có 3 cội nguồn: Triết học đạo đức của thời kỳ Khai sáng; Đạo Thiên chúa thiên tả và Chủ nghĩa Mác. Ba cội nguồn trên có ngay từ buổi đầu và song song tồn tại trong phong trào xã hội dân chủ. Và các nước Bắc Âu được xem là khu vực kiểu mẫu của thành công, đạt được nhiều thành tựu khi thực hiện mô hình này.

QUY ĐỊNH VIẾT TẮT

1 CNXH: Chủ nghĩa xã hội

2 CNTB: Chủ nghĩa tư bản

3 CNXHDC: Chủ nghĩa xã hội dân chủ

4 DCXH: Dân chủ xã hội

Đề bài: Ý nghĩa trào lưu chủ nghĩa xã hội dân chủ ở Bắc Âu đối với chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam

MỞ ĐẦU

Trào lưu chủ nghĩa xã hội dân chủ đã trải qua hơn 150 năm tồn tại và phát triển với những tên gọi khác nhau: Xã hội dân chủ, Chủ nghĩa xã hội Dân chủ, Dân chủ xã hội… Theo quan điểm Mácxít, trào lưu này có nguồn gốc từ xu hướng cơ hội trong phong trào cộng sản và công nhân quốc tế Theo quan điểm của các nhà lý luận xã hội dân chủ, trào lưu xã hội dân chủ có 3 cội nguồn: Triết học đạo đức của thời kỳ Khai sáng; Đạo Thiên chúa thiên tả và Chủ nghĩa Mác

Ba cội nguồn trên có ngay từ buổi đầu và song song tồn tại trong phong trào xã hội dân chủ Và các nước Bắc Âu được xem là khu vực kiểu mẫu của thành công, đạt được nhiều thành tựu khi thực hiện mô hình này Những thành tựu của

mô hình chủ nghĩa xã hội dân chủ ở Bắc Âu để lại nhiều ý nghĩa và bài học kinh nghiệm cho quá trình xây dựng chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam hiện nay, nhất là trong bối cảnh Việt Nam đang tiến hành hội nhập quốc tế, tham gia vào quá

trình toàn cầu hóa sâu rộng Vì bởi những lý do trên, tôi chọn đề tài: “Ý nghĩa trào lưu chủ nghĩa xã hội dân chủ ở Bắc Âu đối với chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam” làm đề tài tiểu luận của mình

CHƯƠNG I: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ TRÀO LƯU DÂN CHỦ XÃ HỘI

1.1 Khái niệm

Thuật ngữ "Dân chủ xã hội” và "Chủ nghĩa xã hội dân chủ" trong lịch sử từng là những khái niệm đồng nghĩa, được sử dụng thay thế nhau trong từng giai đoạn cụ thể Đây là một khái niệm chính trị xuất hiện lần đầu tiên trong phong trào cách mạng Đức vào những năm 1848 – 1849, nó thể hiện tư tưởng xây dựng một xã hội dân chủ cho mọi công dân, trong đó dân chủ về chính trị

xã hội gắn liền với công bằng xã hội và nghĩa vụ đóng góp của mỗi người dân, đối lập với tư tưởng nhà nước dân tộc Sô Vanh và quân phiệt của Đức thời bấy giờ Các nhà nước dân chủ được thiết lập theo tinh thần của dân chủ xã hội ở nhiều nước châu Âu đã thể hiện một trình độ, mức sống chưa từng có trong lịch

sử và trên toàn cầu về viêc thực hiện những mục tiêu chính trị có tầm quan trọng như là sự tôn trọng quyền con người, bảo đảm dân chủ, an toàn xã hội, mức sống cao và mọi người đều được học hành, đào tạo dù rằng vẫn còn cách khá xa với mục tiêu về một xã hội những con ngườ tự do bình đằng mà những người dân chủ xã hội đề ra

Trong những năm 1950, để làm nổi bật bản chất "dân chủ" của nền DCXH, các nhà DCXH đã đảo ngược tên hệ tư tưởng của họ từ "Dân chủ xã hội" sang

"Chủ nghĩa xã hội dân chủ" Trong những năm 1990, sau khi Liên Xô sụp đổ và trước những thay đổi mạnh mẽ ở Đông Âu, các Đảng DCXH một lần nữa thay đổi tên hệ tư tưởng của họ từ "Chủ nghĩa xã hội dân chủ" sang "Dân chủ xã hội" Tháng 9 năm 1992, Quốc tế xã hội đã tổ chức Đại hội lần thứ 19 tại Berlin Đại hội với chủ đề "Thay đổi dân chủ xã hội trên thế giới" và đưa ra một tuyên

bố về vấn đề này Các bài phát biểu quan trọng trong Đại hội thường sử dụng xen kẽ giữa các từ "Dân chủ xã hội" và "Chủ nghĩa xã hội dân chủ" ở các mức

độ khác nhau

“Trào lưu dân chủ xã hội” là một trào lưu tư tưởng chỉnh trị phong trào công nhân, lúc đầu chịu ảnh hưởng tích cực của chủ nghĩa Mác, về sau xa dần

mục tiêu đấu tranh của phong trào công nhân, thực hiện những thỏa hiệp chỉnh trị với giai cấp tư sản Lịch sử tồn tại của nó là một quá trình đầy mâu thuẫn và thăng trầm, gắn liền với những cuộc đấu tranh trong nội bộ từng đảng cũng như trong trào lưu nói chung, giữa hai trào lưu dân chủ xã hội và cộng sản trong phong trào công nhân quốc tế

Khác với CNXH với mục đích chấm dứt ưu thế của hệ thống tư bản chủ nghĩa hay mục đích thay thế nó một cách triệt để, DCXH là loại hình hướng đến việc cải tạo CNTB một cách hòa bình thông qua tiến hóa xã hội, qua sự điều hành của nhà nước và việc xây dựng các chương trình và tổ chức do nhà nước tài trợ để hoạt động nhằm giảm nhẹ hoặc dần loại bỏ những sự bất công do hệ thống thị trường tư bản chủ nghĩa gây ra, đồng thời phủ nhận sứ mệnh lịch sử của giai cấp công nhân, phủ nhận bạo lực cách mạng

1.2 Bản chất xã hội

Dù có thể dùng các tiêu chí, tên gọi khác nhau để mô tả nhưng các mô hình dân chủ đều có điểm chung là nhấn mạnh tới các khía cạnh, đặc tính nào

đó của việc tổ chức và thực thi quyền lực nhà nước, và xem xét chúng có phù hợp với nguyện vọng của dân chúng hay không Nói cách khác, nhân dân có phải là người quyết định tối hậu hay không, mức độ, phạm vi của các vấn đề mà người dân có quyết định tối hậu Theo quan điểm của chủ nghĩa Mác, sự đa dạng của các nền văn minh là một tính năng quan trọng của xã hội loài người, dân chủ và tự do không tồn tại cái gọi là mô hình hoàn hảo Vì các quốc gia trên thế giới có những điều kiện và lộ trình phát triển cụ thể khác nhau nên logic, con đường phát triển và mô hình thể chế phát triển dân chủ cũng sẽ là khác nhau

Mục tiêu kinh tế: Mục tiêu kinh tế của CNXHDC là sự thịnh vượng và bình đẳng CNXHDC cam kết phát triển kinh tế, ủng hộ nền kinh tế sở hữu hỗn hợp, tin rằng quyền sở hữu không phải là dấu hiệu của chủ nghĩa xã hội CNXHDC ủng hộ vai trò của thị trường, bảo vệ quyền sở hữu tư nhân, thực hiện dân chủ kinh tế (tham gia vào quản lý, đàm phán) để vượt qua sự bất công trong

phân phối Mục tiêu chính trị CNXHDC thực hiện dân chủ hiến pháp, đặc điểm chính của nó là nhấn mạnh đến nền dân chủ CNXHDC mà nhà nước là cộng đồng quyền lợi của nhân dân, ủng hộ hợp tác giai cấp, thúc đẩy hệ thống quốc gia về dân chủ hóa CNXHDC ủng hộ mạnh mẽ các hoạt động của các tổ chức

xã hội như công đoàn, tôn giáo, phụ nữ và bảo vệ môi trường CNXHDC công nhận sự phân chia quyền lực, việc thực hiện phổ thông đầu phiếu, chiến dịch đa đảng, giám sát lẫn nhau trong nắm giữ quyền lực, ủng hộ tự do báo chí và sự độc lập của tự pháp

Mục tiêu xã hội: CNXHDC bênh vực xây dựng nhà nước phúc lợi Cái gọi là trạng thái phúc lợi là một hệ thống an ninh xã hội hoàn hảo Các nhà xã hội dân chủ tin rằng an ninh xã hội không thể đạt được nếu không có an sinh xã hội, bao gồm quyền được hưởng chăm sóc phúc lợi, quyền được học hành, quyền làm việc, quyền nghỉ ngơi, quyền nhà ở, trợ cấp thất nghiệp, an ninh y tế…

Từ những năm 1990, mô hình DCXH nói chung và mô hình DCXH của các Đảng DCXH Châu Âu nói riêng đã gặp phải những thách thức chưa từng

có Một trong những biểu hiện của thách thức này là lý thuyết về DCXH đã mất

đi sự hấp dẫn ban đầu trước những thay đổi của toàn cầu hoá và cấu trúc xã hội Bên cạnh đó, các vấn đề về phúc lợi xã hội, thâm hụt ngân sách, lạm phát, doanh nghiệp nhà nước thiếu sức sống; sự phát triển của công nghệ, dẫn đến thay đổi đáng kể trong cơ cấu kinh tế và cơ cấu giai cấp dưới sự xuất hiện của các ngành công nghiệp mới và sự suy giảm của các ngành công nghiệp truyền thống; tham nhũng trong Đảng DCXH ngày càng trở nên nghiêm trọng

Có nhiều nguyên nhân và nhiều cách giải thích cho sự khủng hoảng của DCXH hiện nay Một số nghiên cứu cho rằng, ngày nay, không ai phản đối các nguyên tắc cơ bản của DCXH vì hầu hết các nguyên tắc này đã đạt được hoặc

đã được thông qua và áp dụng trong các chương trình của các đảng chính trị khác, và vì vậy cử tri không nhận thấy sự điển hình hay bản sắc riêng của DCXH Số khác lại cho rằng, do ảnh hưởng mạnh mẽ của làn sóng tự mới trong

những năm 1990, bao gồm cả bên cánh tả (Con đường thứ ba), và hệ quả của sự thỏa hiệp của các nhà DCXH đã làm lệch lạc các giá trị cơ bản của DCXH Toàn cầu hóa, Châu Âu hóa và sự thay đổi xã hội đã làm giảm giá trị của các công cụ chính sách… Những mục tiêu chủ yếu của những người DCXH là duy trì an sinh xã hội ở trình độ cao, để bù đắp cho sự dao động có tính chu kỳ của nền kinh tế và để ngăn chặn sự bất bình đẳng kinh tế Tuy nhiên, toàn cầu hóa, tác động tiêu cực của hội nhập và thị trường EU đã thách thức ba mục tiêu này

Tóm lại, Trào lưu dân chủ xã hội là một trong ba trào lưu lý luận chính trị - xã hội đương đại chủ yếu, có quá trình lịch sử lâu đời với nhiều giai đoạn tồn tại và phát triển phức tạp; trong mỗi giai đoạn lại có những thay đổi nhất định về quan điểm lý luận và đường lối, chính sách thực tiễn

CHƯƠNG II: KHẢO SÁT THÀNH TỰU VÀ THÁCH THỨC CỦA CHỦ NGHĨA XÃ HỘI DÂN CHỦ Ở BẮC ÂU

2.1 Thành tựu

2.1.1 Xây dựng xã hội dân chủ, công bằng, bình đẳng hơn

Ở các nước Bắc Âu, người dân có khả năng tham gia vào chính trị ngày càng tích cực hơn Nhân dân được biết tương đối đầy đủ nhà nước, chính phủ đang và sẽ làm gì Những sáng kiến chính trị của người dân được lắng nghe tôn trọng và có cơ chế hiện thực để trình bày, thẩm định và nếu khả thi thì sẽ được pháp luật có cơ chế để hiện thực hóa Quyền của người dân được tham gia vào các hoạt động kinh tế và thụ hưởng thành quả của nền kinh tế thị trường xã hội, được nhà nước và xã hội bảo đảm ở mức tương đối tốt, thông qua phân phối theo lao động và phúc lợi xã hội

Các nước Bắc Âu có một nền kinh tế thị trường khá lành mạnh, năng động và được điều tiết vì những lợi ích xã hội, đã được xây dựng khá vững chắc

và có khả năng “đề kháng” với những bất trắc của kinh tế toàn cầu Công bằng

xã hội và bình đẳng xã hội cũng đã có những thành tích đáng kể So với các nước theo mô hình kinh tế thị trường tự do và những nước đang xây dựng nền kinh tế thị trường gặp phải hiện tượng phân hóa giàu nghèo tiêu cực diễn ra với quy mô lớn, tốc độ nhanh và sâu sắc thì mô hình Bắc Âu có sự phân hóa giàu nghèo thấp hơn nhiều

Nhà nước phúc lợi xã hội với chính sách bảo hiểm xã hội, an sinh xã hội

là công cụ điều tiết quan trọng nhất để đạt tới bình đẳng xã hội Nhà nước chịu trách nhiệm chính cho toàn bộ phúc lợi của các công dân Trách nhiệm nhà nước ở đây mang tính toàn diện, khá chu đáo cho tất cả, đều do một “mạng lưới

an sinh xã hội” bảo đảm Mô hình này đã khá thành công cả về tăng trưởng kinh

tế và phát triển xã hội theo hướng dân chủ, công bằng, văn minh Các nước này trong nhiều năm qua, về mọi tiêu chí tích cực luôn nằm ở tốp dẫn đầu của thế giới Đây là những quốc gia có độ ổn định cao về chính trị, có khả năng cạnh tranh về kinh tế, phúc lợi xã hội cao (giáo dục, y tế, an sinh ) và đạt được chỉ

số hạnh phúc rất cao Các nước Bắc Âu hiện là nhóm nước có chỉ số phát triển con người cao nhất trên thế giới Trong tổng số 189 nước được xếp hạng năm 2018[7] Nauy xếp thứ nhất, Thụy Điển thứ bảy, Đan Mạch thứ 11 và Phần Lan thứ 15 Nếu xét về chỉ số bất bình đẳng thì các nước Bắc Âu cũng thuộc nhóm

có chỉ số bất bình đẳng thấp nhất trên thế giới Xét về chỉ số hạnh phúc thì các nước Bắc Âu nằm trong top các nước người dân hạnh phúc nhất theo Báo cáo

về chỉ số hạnh phúc năm 2019[8]: Phần Lan xếp thứ nhất, Đan Mạch thứ hai, Nauy thứ ba và Thụy Điển thứ 7.Các chỉ số trên cho thấy hệ thống phúc lợi xã hội của các nước Bắc Âu được xếp vào hàng cao nhất trên thế giới hiện nay

Các nước Bắc Âu cho rằng, muốn có nguồn lực để thực hiện phúc lợi xã hội, nâng cao đời sống con người, thì cần phải có nhiều của cải vật chất, và muốn vậy, thì cần phải thúc đẩy phát triển kinh tế Tăng trưởng kinh tế sẽ là tốt nhất trong nền kinh tế dựa trên thị trường cởi mở, hiệu quả

2.1.2 Quản lý phát triển hiện đại, hạn chế được nhiều khuyết tật của kinh tế

thị trường

Chính phủ năng động, khắc phục nhanh tác động tiêu cực của khủng hoảng kinh tế và đang thực hiện chuyển đổi mô hình tăng trưởng theo yêu cầu của cách mạng công nghiệp 4.0 Hiện nay, Bắc Âu là một trong những khu vực hội nhập nhất và là nền kinh tế lớn thứ 11 của thế giới với tổng giá trị GDP là 1.416 tỷ đô la Mỹ [5]

Kinh tế thị trường xã hội của các nước Bắc Âu là một trong những mô hình phát triển được xem là khá phù hợp hiện nay Tính chất xã hội, giá trị xã hội, hiệu quả tích cực với phát triển xã hội là yêu cầu pháp lý và đạo đức của loại hình thị trường này Nền kinh tế thị trường xã hội là một nền kinh tế thị trường kết hợp tự do cá nhân, năng lực hoạt động kinh tế với điều tiết của nhà nước vì tiến bộ và công bằng xã hội

Tư tưởng chủ đạo của mô hình này là: tự do thị trường, tự do kinh doanh, không có sự khống chế của độc quyền, bảo vệ quyền sở hữu tư nhân, bảo vệ hệ thống kinh tế tư bản, nêu cao tính độc lập kinh tế và “trách nhiệm xã hội” của

doanh nghiệp, thừa nhận vai trò quan trọng của nhà nước trong quản lý phát triển để đảm bảo phối hợp tự do kinh tế với các quy tắc của một xã hội công bằng, bình đẳng Trên thực tế, trong mô hình Bắc Âu, nhà nước là “người cầm lái” - định ra thể chế kinh tế thị trường, và là cơ quan thu thuế và tái phân phối phúc lợi xã hội có được, chức năng kinh doanh của nhà nước gần như nhường lại cho thị trường Nguyên tắc phân phối là vừa phát huy đầy đủ tính tích cực xã hội về mọi mặt và nâng cao năng suất lao động, lại vừa không để xuất hiện chênh lệch phân phối quá lớn Nhà nước phúc lợi thông qua luật pháp và chính sách điều chỉnh để doanh nghiệp tư nhân cũng có trách nhiệm xã hội

Các tiêu chuẩn cơ bản của nền kinh tế thị trường xã hội Bắc Âu gồm:

Thứ nhất, đảm bảo quyền tự do cá nhân nhưng là “chủ nghĩa cá nhân nằm

ngang” - hàm ý mọi cá nhân đều có cơ hội phát triển như nhau trong sự điều chỉnh của nhà nước chứ không phải là “chủ nghĩa cá nhân thẳng đứng” của kinh

tế thị trường tự do Thứ hai, nhà nước bảo đảm công bằng xã hội thông qua các

chính sách kinh tế và xã hội như luật kinh doanh, thuế thu nhập lũy tiến và phân

phối lại Thứ ba, chính sách kinh doanh theo chu kỳ - nhà nước có chính sách

khắc phục hậu quả của khủng hoảng chu kỳ, điều chỉnh mất cân đối, vốn là

những hiện tượng thường diễn của thị trường toàn cầu Thứ tư, chính sách tăng trưởng kinh tế gắn với phát triển xã hội công bằng và tiến bộ Thứ năm, chính

sách để kiến tạo một cơ cấu kinh tế hiện đại - được coi là tiêu chuẩn đặc trưng, hạt nhân trong chính sách tăng trưởng nhằm giải quyết vấn đề chuyển dịch cơ

cấu kinh tế, đào tạo nhân lực theo yêu cầu cách mạng công nghiệp hiện đại Thứ sáu, bảo đảm tính phù hợp với thị trường, hạn chế sự cạnh tranh quá mức (hình

thành các tổ chức độc quyền) và cũng hạn chế sự can thiệp quá sâu của nhà nước vào hoạt động của thị trường

Mô hình Bắc Âu theo đuổi các mục tiêu: bảo đảm và nâng cao tự do về vật chất cho mọi công dân bằng cách bảo đảm cơ hội kinh doanh và hỗ trợ cho các cá nhân tham gia bằng một hệ thống bảo hiểm xã hội Đây là nền kinh tế thị trường kích thích mạnh mẽ sáng kiến cá nhân và lợi ích toàn xã hội, đồng thời

phòng tránh được các khuyết tật lớn của thị trường, chống lạm phát, giảm thất nghiệp và những bất trắc khác qua hệ thống bảo hiểm đa diện, đa dạng Các quyết định kinh tế và chính trị của nhà nước được hoạch định trên cơ sở quan tâm đến những nhu cầu cá nhân và hài hòa nó với lợi ích cộng đồng Thực hiện công bằng xã hội cả trong khởi nghiệp và phân phối đã giúp cho ổn định bên trong của xã hội Nó góp phần khắc phục được những khuyết tật cố hữu của kinh tế thị trường như cạnh tranh khiến cho phân tầng, phân cực xã hội sâu sắc, theo đuổi lợi nhuận cá nhân đôi khi hy sinh lợi ích xã hội

2.1.3 Xây dựng đồng thuận và lòng tin xã hội để phát triển kinh tế - xã hội

Niềm tin xã hội hay lòng tin xã hội là sự tin tưởng vào độ trung thực, tử tế của người khác Nó là tiền đề cho quan hệ giữa người với người, là điều kiện cơ bản để duy trì đời sống cộng đồng Các nhà nghiên cứu đều cho rằng lòng tin xã hội tạo nên một trong những nguồn lực quan trọng nhất cho đất nước, cấu thành

“vốn xã hội” Lòng tin giữa các công dân với nhau đóng góp đáng kể vào tăng trưởng kinh tế, độ ổn định, hiệu quả và dân chủ của chính phủ, hội nhập xã hội, mức độ hài lòng và hạnh phúc, sự lạc quan, sức khỏe Nó tỷ lệ thuận với phồn vinh và an sinh [1]

Có một nhận định khá đúng rằng: “Độ tin cậy cao là một giá trị vàng đã được khẳng định, nằm trong hệ giá trị Bắc Âu Ở Bắc Âu, sáu đặc tính phổ biến

dễ dàng được tìm thấy là: trung thực, công bằng, hiệu quả, tận tâm, tin tưởng vào chính phủ, bình đẳng giới và văn hóa đồng nhất

Niềm tin xã hội của công dân với các chính phủ Bắc Âu giúp cho xã hội vừa năng động trong kinh tế thị trường lại vừa cân bằng, hài hòa trong nhà nước phúc lợi, nơi mà các điều khoản xã hội trong kinh doanh có vẻ tiết chế khá mạnh những hưng cảm tìm kiếm lợi nhuận Nhà doanh nghiệp vẫn mải miết với cuộc tìm kiếm để tăng thu nhập và họ vẫn luôn tin tưởng rằng thuế lũy tiến từ nhà nước là công bằng và cao hơn nữa là công lý; rằng những đóng góp vào thuế của mình sẽ quay trở lại với các khoản chi phúc lợi xã hội; rằng đó là những quy định đúng mực và có ích cho cả xã hội Đó là niềm tin xã hội, tuy