(Lịch sử văn minh thế giới) Vai trò của các con sông đối với sự ra đời các nền văn minh lớn phương Đông cổ đại

Đề tài dựa trên nghiên cứu về các con sông lớn của các nền văn minh cổ đại như Trung Quốc, Ai Cập, Lưỡng Hà. Từ đó rút ra vai trò của các con sông đối với sự ra đời các nền văn minh lớn phương Đông cổ đại. Tài liệu có thể được sử dụng tham khảo cho môn học Lịch sử văn minh thế giới

LỊCH SỬ VĂN MINH THẾ GIỚI

Đề tài:

Vai trò của các con sông đối với sự ra đời các nền văn minh lớn phương Đông cổ đại

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Trung Quốc, Ai Cập, Ấn Độ và Lưỡng Hà là bốn nước có nền văn minh lớnnhất thời cổ đại Sông Hoàng Hà của Trung Quốc, sông Nin của Ai Cập, sôngHằng ở Ấn Độ và cả hai con sông Tigrơ và Ơphrat có thể được gọi là những cáinôi của nền văn minh nhân loại

Chúng ta biết rằng trong thời Cổ đại xa xưa, con người không hoàn toàn là chúa

tể của thiên nhiên Các con sông thì phải chịu quy luật của nước thủy triều vàcủa các thời kì nước lũ có khi chảy rất hiền hoà, nhưng có khi lại tràn dâng gâytai họa Mấy ngàn năm nay, qua bao mùa lụt lội, đôi bờ sông đã tích thànhnhững vùng bình nguyên rộng lớn, chất đất phì nhiêu, phong cảnh sông nước rấtđẹp, lại thêm ánh nắng mặt trời đầy đủ, cho nên các nơi này đã có một cảnhtượng tươi vui phồn vinh

Nhân dân các nơi ấy trồng trọt hay chăn nuôi gia súc Nhờ lương thực dồi dàocho nên dần dần dân cư về quần tụ đông đúc, hình thành nên những công xãnông thôn, những thành phố và những quốc gia Ngoài ra còn phát triển thươngmại, tôn giáo và khoa học, nghệ thuật Người Cổ đại có cuộc sống ổn định vàhoạt động cạnh tác, ăn uống giàu chất dinh dưỡng, ngày càng tiến hoá và kiếnlập được những xã hội văn

Vì vậy, tôi chọn đề tài : Vai trò của các con sông đối với sự ra đời các nền vănminh lớn phương Đông cổ đại để tìm hiểu và nghiên cứu kĩ hơn về các con sônggắn nền văn minh lớn của nhân loại

2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

a Mục đích nghiên cứu

Nghiên cứu về vai trò của các con sông đối với sự ra đời các nền văn minh lớnphương Đông cổ đại

b Nhiệm vụ nghiên cứu

Làm rõ khái niệm phương Đông, văn minh phương Đông, văn minh cổ đại,trung đại, cận đại, hiện đại; kể tên các con sống lớn tiêu biểu gắn với các nềnvăn minh phương Đông cổ đại; đánh giá vai trò của các con sông đối với sự rađời các nền văn minh đó…

3 Kết cấu của tiểu luận

Tiểu luận gồm 3 chương

Chương I: Hệ thống khái niệm

Chương II: Những con sông gắn với bốn nền văn minh lớn thời cổ đại

Chương III: Bảo toàn, bảo vệ các dòng sông

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 2

NỘI DUNG 5

1 Khái niệm văn hóa, văn minh 5

2 Khái niệm phương Đông, văn minh phương Đông 8

Chương II: Những con sông gắn với bốn nền văn minh lớn thời cổ đại 10

1 Sông Nile ( văn minh Ai Cập cổ đại ) 10

2 Sông Euphrates và sông Tigris ( văn minh Lưỡng Hà) 19

3 Sông Ấn (Indus) và Sông Hằng (Gange) (văn minh Ấn Độ) 25

4 Sông Hoàng Hà và sông Trường Giang ( văn minh Trung Quốc) 35

Chương III: Bảo toàn, bảo vệ các dòng sông 45

TÀI LIỆU THAM KHẢO 47

NỘI DUNG Chương I: Hệ thống khái niệm

1 Khái niệm văn hóa, văn minh

Văn hóa: Văn hóa là tổng hệ thống những giá tị, những chuẩn mực, những thóiquen, những hoạt động trong thực tiễn, có ý thức, mang tính xã hội, sáng tạo vànhân văn của một cộng đồng người nhất định trong lịch sử nhằm thỏa mãn nhucầu của cuộc sống và phân biệt cộng đồng này với cộng đồng khác

Năm 1756, P.Mirabenu đưa ra khái niệm văn minh, sau đó học giải F.Braudel

đã phân tích thuật ngữ văn minh (Civilisation) Ông cho rằng: thuật ngữ vănminh bắt nguồn từ chữ Civilisé, nghĩa là được khai hóa và từ chữ Civitas, nghĩa

là thành thị Như vậy là, văn minh ban đầu được hiểu là sự tiến bộ xã hội và sựxuất hiện đô thị

Đến thế kỉ XIX E.B.Taylor và Hêghen đều đồng nhất văn minh với văn hóa.Ph.Ăngghen đã phân tích sự tiến bộ xã hội ở thời đại chiếm hữu nô lệ và chorằng văn minh là sự đối lập với mông muội và dã man ở thời kì công xã nguyênthủy

Nhưng O.Spengle lại nhận thấy văn hóa và văn minh là hai mặt đối lập nhau vàcho rằng văn minh xuất hiện sau văn hóa và khi văn minh ra đời thì những cáitốt đẹp của truyền thống được hình thành trước đó bị biến mất Một xã hội mớimọc lên tuy rất hiện đại nhưng nó đã hoàn toàn thay đổi, khác với những gì vốn

có và đang bộc lộ những cái làm cho con người thêm đau khổ, những cái hoàntoàn xa lạ với tự nhiên

Có nhiều cách hiểu khác nhau về văn minh: văn minh là cái vật chất, văn hóa làcái tinh thần; văn minh là cái khoa học kỹ thuật, văn hóa là cái quan hệ của conngười; văn minh là cái chung mang tính thời đại, văn hóa là cái riêng mang tính

khu vực; văn minh là cái lan tỏa, hướng ngoại, còn văn hóa là cái hội tụ, hướngnội;…

Từ những cách tiếp cận khác nhau nêu trên, chúng ta có thể thấy và cần phảihiểu khái niệm văn minh là một khái niệm có liên quan tới văn hóa Văn minh làhiện tượng xuất hiện muộn hơn văn hóa và chỉ xuất hiện khi xã hội loài người

đã phát triển ở trình độ cao cũng từ đó con người có những biểu hiện tách khỏi

tự nhiên, tạo ra những môi trường sống mới trong những mối quan hệ tương tácmới giữa các thành viên trong xã hội

Khái quát lại, ta có thể rút ra khái niệm về văn minh Văn minh là trạng thái tiến

bộ về cả hai mặt vật chất lẫn tinh thần của xã hội loài người, tức là trạng tháiphát triển cao của nền văn hóa Trái với văn minh là dã man (hay gọi cách khác

là phản văn minh)

Trên thế giới có hai khu vực văn minh lớn: Phương Đông và Phương Tây

- Ở phương Đông:

Thời cổ đại: phương Đông có 4 trung tâm văn minh lớn là Ai Cập, Lưỡng

Hà, Ấn Độ, Trung Hoa.Thời trung đại cả Tây Á và Ai Cập đều nằm trong bản

đồ đế quốc Ả Rập nên phương Đông chỉ còn lại 3 trung tâm văn minh lớn là ẢRập, Ấn Độ và Trung Hoa

Trong các nền văn minh ấy, văn minh Ấn Độ và Trung Quốc được phát triểnliên tục trong tiến trình lịch sử Ngoài những trung tâm văn minh lớn còn cónhững nền văn minh của các quốc gia nhỏ và cũng từng thời kì lịch sử như vănminh sông Hồng, nền văn minh Đại Việt…

- Ở phương Tây, thời cổ đại chỉ có nền văn minh Hy-La, đến thời trung đại

cũng chỉ có một trung tâm văn minh chủ yếu là Tây Âu

Ngoài những nền văn minh lục địa Á, Âu, Phi, ở châu Mĩ trước khi bị người

da trắng chinh phục, tại Mehico và Peru ngày nay đã từng tồn tại nền văn minhcủa người Tontec (Tolteque), Adơtec (Arteque), Inca (Incas) và Maya (Mayas) Đến thời cận đại, dó sự tiến bộ nhanh chóng về KH-KT, các nước phươngTây đã trở thành những quốc gia phát triển về kinh tế và hùng mạnh về quân sự.Dựa vào các xu thế đó, các nước này đua nhau chinh phục thế giới Cùng vớiviệc biến các nước ở châu Á, châu Phi và châu Mĩ La tinh thành thuộc địa củacác cường quốc châu Âu, văn minh phương Tây đã truyền bá khắp thế giới Tuy trong lịch sử thế giới đã tồn tại những nền văn minh như vậy, nhưng nhữngnền văn minh ấy không phải hoàn toàn biệt lập với nhau Thông qua các hoạtđộng như chiến tranh, buôn bán, truyền giáo… các nền văn minh ấy đã đượctiếp xúc với nhau, do đó đã học tập lẫn nhau

Nếu căn cứ vào cách sản xuất, phương thức sống và mô hình tổ chức xã hội, tacòn có thể thấy văn minh nhân loại đã và đang trải qua 3 cấp độ của văn minh:Văn minh nông nghiệp, văn minh công nghiệp, văn minh hậu công nghiệp

+ Văn minh nông nghiệp: Bao trùm từ chế độ chiếm hữu nô lệ qua chế độphong kiến Đặc trưng cơ bản của văn minh nông nghiệp là dựa trên năng lượng

cơ bắp của con người và động vật để lao động sản xuất như: cày, bừa, kéothuyền, kéo xe, mang vác đồ vật,… văn minh nông nghiệp được phát triển trên

cơ sở ngành trồng trọt và chăn nuôi cùng 1 số ngành nghề phụ như: dệt vải, làm

đồ mộc, đồ gốm, đánh cá, đi rừng, làm muối,… Những hoạt động đó của conngười hoàn toàn phụ thuộc vào tự nhiên, năng suất thấp, sản lượng bấp bênh,đời sống khó khan

+ Văn minh công nghiệp: chế độ tư bản phát triển, giai cấp tư sản cấp tiếnđược nhân dân ủng hộ đã đánh đổ chế độ phong kiến sau mấy thế kỷ tranh đấu,

Từ khi Giêm Oát phát minh ra động cơ chạy bằng hơi nước, máy móc lần lượt

ra đời và được áp dụng vào các ngành dệt vải, khai thác mỏ, giao thông vậntải… Văn minh công nghiệp là nền văn minh sử dụng máy móc nên năng suấtlao động tang nhanh chưa từng có, đời sống con người cũng từng bước đượcnâng cao do sản xuất ổn định, con người ít phụ thuộc vào tự nhiên.

+ Văn minh hậu công nghiệp: Trong khoảng 30 năm gần đây, nhân loại

đã bước sang một giai đoạn mới, đó là thời kỳ văn minh hậu công nghiệp Nếunhư trong văn minh nông nghiệp, sản xuất phải dựa vào nguồn tài nguyên ruộngđất, sông ngòi; văn minh công nghiệp phải dựa vào hầm mỏ, nhà máy thì vănminh hậu công nghiệp dựa vào nền tảng của tri thức Tri thức con người ngàycàng được đề cao, trở thành động lực phát triển xã hội, thành nguồn tài nguyênkhông bao giờ cạn Nhân loại bước sang thời đại toàn cầu hóa, internet ra đời,khoa học công nghệ và điện tử viễn thông có bước phát triển vượt bậc làm chokhông gian như hẹp lại, thời gian như nhanh hơn

Những mặt trái của văn minh luôn tồn tại sông sông với những thành tựu củavăn minh, nó kéo theo sự biến đổi khí hậu toàn cầu, sự ô nhiễm môi trường từnguồn nước đến nguồn đất, sự bùng nổ bệnh dịch, nạn khủng bố quốc tế, sựphân hóa giàu nghèo,…

Mặt khác, ba trình độ phát triển của xã hội mặc dù là ba nấu thang khá nhaunhưng luôn tồn tại trong một xã hội, chusngd dan xen và bổ sung cho nhaukhông thể tách rời

Sắp xếp theo nguyên tắc đan xen cả yếu tố thời gian (lịch đại) và yếu tố khônggian (khu vực) như đã nêu phía trên, ta có thể sắp xếp các nền văn minh theo kếtcấu như sau:

- Văn minh cổ - trung đại: Bao gồm văn minh Ai Cập, Lưỡng Hà, Arập,

Trung Quốc, Ấn Độ, Đông Nam Á

- Văn minh cận – hiện đại: Bao gồm văn minh Hy Lạp – La Mã, phong trào

văn hóa Phục Hưng, văn minh công nghiệp, văn minh thế giới thế kỉ XX

2 Khái niệm phương Đông, văn minh phương Đông

Phương Đông: Khái niệm phương Đông trong văn minh khác với “phía đông”

Nó không phải là một khu vực địa lí hay là một từ ngữ chỉ phương hướng.Phương Đông trong văn minh là cụm từ để chỉ một nhóm các dân tộc có liên hệmật thiết với nhau về ngôn ngữ, lịch sử, văn hóa và nguồn gốc

Định nghĩa: Theo quan niệm chính thống, phương Đông là vùng đất của nhữngnền văn minh châu thổ, tức là những nền văn mình hình thành và phát triển trênlưu vực các con sông Nó thường được gọi là thế giới phương Đông (Easternworld) hay Viễn Đông (Far East) trong quan hệ với người phương Tây Trongtiếng Anh, phương Đông là Orient, là một thuật ngữ bắt nguồn từ từ Latin oriensnghĩa là phía đông

Văn minh phương Đông: Ở phương Đông (Châu Á và Đông Bắc Châu Phi), từcuối thiên niên kỉ IV – đầu thiên niên kỉ III TCN, tồn tại 4 trung tâm văn minhlớn: Ai Cập, Lưỡng Hà, Ấn Độ, Trung Quốc Cả 4 trung tâm này đều năm trênlưu vực những con sông lớn như sông Nile ở Ai Cập, sông Euphrates và sôngTigris ở Lưỡng Hà, sông Ấn (Indus) và sông Hằng (Gange) ở Ấn Độ, sôngTrường Giang và sông Hoàng Hà ở Trung Quốc Nhờ có sự bồi đắp của nhữngcon sông này nên đất đai ở những vùng này màu mỡ, rất thuận lợi cho nền nôngnghiệp xuất hiện và phát triển, hơn thế nữa là sáng tạo những thành tựu vănminh rực rỡ Phương Đông cũng là cái nôi của văn minh nhân loại, nơi mà lầnđầu tiên con người đã biết sáng tạo ra chữ viết, văn học, nghệ thuật và nhiều trithức khoa học khác

Chương II: Những con sông gắn với bốn nền văn minh lớn thời cổ đại.

Một đặc điểm chung mà chúng ta có thể dễ dàng nhìn thấy khi tìm hiểu về nềnvăn minh phương Đông thời cổ đại như: văn minh Trung Quốc, Ai Cập, Lưỡng

Hà, Ấn Độ,… là tất cả đều hình thành trên lưu vực các con sông lớn

1 Sông Nile ( văn minh Ai Cập cổ đại )

Ai Cập nằm ở Đông Bắc châu Phi, là một vùng thung lũng hẹp và nằm dài theolưu vực sông Nile Phía tây giáp với sa mạc Libya, phía đông là Hồng hải, phíabắc là biển Địa Trung hải, phía nam giáp sa mạc Nubia và Ethiopia Địa hình AiCập được chia ra hai khu vực rõ rệt là Thượng Ai Cập (là dải thung lũng dài,hẹp và có nhiều núi đá) nằm ở phía Nam và Hạ Ai Cập (là vùng đồng bằng châuthổ sông Nile màu mỡ và rộng lớn) nằm ở phía Bắc

Sông Nile hoặc Nin (tiếng Ả Rập: لينلا, an-nīl, tiếng Ai Cập cổ đại: iteru hayḤ'pī - có nghĩa là sông lớn), là dòng sông thuộc châu Phi, là sông chính của khuvực Bắc Phi, thường được coi là con sông dài nhất trên thế giới, với chiều dài6.853 km và đổ nước vào Địa Trung Hải, tuy vậy có một số nguồn khác dẫnnghiên cứu năm 2007 cho rằng sông này chỉ dài thứ hai sau sông Amazon ởNam Mỹ Sông Nile được gọi là sông "quốc tế" vì lưu vực của nó bao phủ 11quốc gia gồm Tanzania, Uganda, Rwanda, Burundi, Cộng hòa Dân chủ Congo,Kenya, Ethiopia, Eritrea, Nam Sudan, Sudan và Ai Cập

Sông Nile – còn được gọi là dòng sông của sự sống, bởi nó đã mang nguồn sốngđến nuôi dưỡng và bảo vệ mảnh đất Ai Cập đầy huyền bí Với nguồn nước dồidào Sông Nile đã tạo nên vùng thung lũng trù phú nhất "lục địa đen", góp phầntrở thành cái nôi tạo ra nền văn minh Ai cập cổ đại rực rỡ mang đến niềm kiêuhãnh cho toàn nhân loại Sự hòa quyện giữa khung cảnh sa mạc gió cát huyền bícùng điều kiện khắc nghiệt của thiên nhiên, sự xuất hiện của sông Nile dường

như trở thành nguồn cảm hứng sản sinh ra những câu chuyện thần thoại về các

vị thần đầy thú vị ở Ai Cập

a Về sản xuất nông nghiệp và hình thành nhà nước đầu tiên.

Với lượng mưa hàng năm rất nhỏ Ai Cập sẽ là một nơi không có người sinhsống nếu không có nước sông Nile chảy qua Nước sông Nile thường dâng lên

từ tháng 6 đến tháng 10 hàng năm, chảy qua suốt dọc chiều dài Ai Cập từ phíaNam lên phía Bắc, từ cao nguyên Etiôpi đến Địa Trung Hải Nhờ có con sôngnày mà trong ba thiên niên kỷ, từ năm 3000 TCN đến cuộc chinh phục La Mãvào năm 30 TCN Ai Cập từng là nhà nước rộng lớn nhất và phồn thịnh nhấtmiền Đông Địa Trung Hải Ai Cập đã giành lại được vị trí ấy vào thời Trung cổ,

và hiện tại vẫn là nước quan trọng nhất và đông dân nhất ở Trung Đông

Trong suốt thời cổ đại, sự phồn vinh của Ai Cập phụ thuộc vào của cải làm

ra bằng nghề nông, tức là phục thuộc vào sông Nile Dẫu vậy, nền nông nghiệp

đó không phải ra đời ngay một lúc mà đã tiến hóa dần ở thười tiền sử Khôngnhững chi phối tiềm năng vật chất của nước này, sông Nile và các đặc điểm địa

lý khác của Ai Cập còn ảnh hưởng đến các sự kiện chính trị và đóng một vai tròtrong hệ tư tưởng của Ai Cập

Vào khoảng năm 4000 TCN, ở Ai Cập chỉ có hai nền văn hóa lớn là văn hóaMerimda cổ (ở vùng châu thổ) và văn hóa Badarian (ở xung quanh Asyut tạiThượng Ai Cập) Trước năm 3100 TCN, hai nền văn hóa này đã sát nhập làmmột và sinh ra nhà nước Ai Cập, nhà nước dân tộc lớn đầu tiên trong lịch sử

Kể từ ngày đó, Ai Cập không ngừng phát triển và dân số không ngừng giatang dân số cho đến cuộc chinh phục La Mã Sự thống nhất chính trị và sự ổnđịnh về thể chế cũng như khả năng khai thác những miền đất màu mỡ là nhữngnhân tố lớn tạo nên quá trình đó Công việc gieo trồng được tiến hành sau cơn lũ

hàng năm làm ngập nước lưu vực và châu thổ sông Nile từ cuối tháng 7 đếntháng 9.

Các đợt lũ đều đặn của sông Nile cũng như đất đai phì nhiêu dọc sông Nile

và ở vùng Châu thổ khiến cho Ai Cập trở thành một ốc đảo phồn vinh, nhất là

sự ổn định chính trị lại cho phép lập ra những kho dự trữ lương thực đề phòngnhững khi đói kém Tuy nhiên, tình hình đó mới chỉ thuận lợi tương đối : lũ nhỏhoặc lũ quá lớn, mùa màng xấu, dịch bệnh và những mối nguy hiểm khác có thểbất kỳ lúc nào ập tới làm kìm hãm sự phát triển của Ai Cập Cổ đại là nơi khácvới ngày nay - người ta chỉ trồng mỗi năm có một vụ chính

Là nguồn nuôi sống người dân Ai Cập, sông Nile còn là trục giao thông chủyếu của nước này đến nỗi chiếc thuyền là hình ảnh được ghi trong hầu hết cácchữ tượng hình liên quan đến du hành Tất cả những gì nặng nề đều có thể vậnchuyển bằng đường sông, và phương tiện giao thông dễ dàng đó đã góp phần tạonên sự thống nhất của Ai Cập cũng như hệ thống mương lạch chằng chịt ở vùngChâu thổ đã giúp vào việc chống lại các cuộc ngoại xâm Giao thông với vùngSahara ở châu Phi hoặc với châu Á là điều khó khăn hơn rất nhiều so với việc đilại giữa hai miền Thượng và Hạ Ai Cập Con sông lại cũng có thể là sự ngăncách con người với nhau Người nghèo là "kẻ không có nổi chiếc thuyền" vàngười giàu phải chở họ qua sông Hình ảnh con sông cũng được dùng khi nóiđến cái chết : chết là "cập bờ bên kia và việc sang bên kia thế giới là một chuyếnqua sông

Ai Cập thu mình lại xung quanh sông Nile, hình thái đó tạo điều kiện thuậnlợi cho sự thống nhất chính trị và cho phép vừa khai thác mạnh mẽ các nguồn tàinguyên và vừa tập trung quyền lực Là người sở hữu đất đai, các Pharaon kiểmsoát nông nghiệp, đánh thuế nông sản, dùng biện pháp hành chính và lao độngcưỡng bức để bắt người dân canh tác Ngược lại, họ phải lo lập những kho dựtrữ phòng khi mất mùa đói kém, như vậy là đảm nhiệm một số chức năng của

một hệ thống hợp tác trong những xã hội hẹp hơn Tổ chức tập trung phát triển

từ thiên niên kỷ thứ III TCN để tạo ra một lực lượng nhân công có kỷ luật đượcdùng để xây dụng các lăng tẩm của Vua chúa và đền miếu của các đại thần,công sự và các kim tự tháp ở thời Trung đế chế Các ngôi đền và một địa ở thờiTâm đế chế (khoảng 1550 đến 1070 TCN), và sau này dùng vào công việc xâydụng và các hoạt động khác dưới thời Hy Lap, La Ma

Tất cả những việc đó đã được thực hiện là nhờ ở sự hoàn thiện nền nôngnghiệp tưới tiêu, giải phóng được một lực lương nhân công lớn trong nhữngtháng nông nhàn Mùa hè cho phép một số người tập trung hoàn toàn vào nhữngcông việc chuyên môn hơn và quan trọng hơn Trong các thời kỳ chuyển tiếpđược đánh dấu bằng sự sụp đổ của chính quyền trung ương (giữa 2134 và 2040,

1640 và 1532, 1070 và 712 Tr.CN), các đền đài không được xây dựng và sựbành trướng chính trị bị suy yếu, nhưng các cơ sở nông nghiệp của chính quyền

và sự phồn vinh vẫn tồn tại, bảo đảm đời sống văn hóa được tiếp tục và chophép trở lại việc xây dựng các công trình lớn sau khi chấm dứt thời kỳ rối ren

b Kiến trúc và điêu khắc

Trong quá trình xây dựng các kim tự tháp ở Ai Cập, sông Nin có một vai trò

vô cùng quan trọng Người Ai Cập lợi dụng dòng chảy của sông để đưa nhữngkhối đá nặng hàng chục tấn từ thượng nguồn về hạ lưu Người ta ước tính cókhoảng 20.000 thợ làm việc, mài và lắp được 10 khối đá như vậy thời gian hoànthành Kim tự tháp phải kéo dài trong khoảng vài tram năm Thế nhưng người AiCập đã xây dựng xong những công trình huyền thoại của mình trong khoảngthời gian rất ngắn Tính đến năm 2008, đã có 138 kim tự tháo được khám phá ở

Ai Cập, mà nổi bật là kim tự tháp Kheops nằm ở ngoại ô Cairo, trong thunglũng hoàng gia, làm toàn bằng đá quý, có mái dốc từ đỉnh chop, có điện thờxung quanh Trọng lượng đá xây dựng kim tự tháp trên 6 triệu tấn, có phiến đánặng 55 tấn Hơn 2.500.000 tảng đá mài nhẵn xếp khít lên nhau, đá được khai

thác ở trên núi Mêtapal thượng nguồn sông Nile, cách địa điểm xây dựng kim tựtháp tới 600km.

Kiến trúc Ai Cập cổ đại chịu ảnh hưởng rất mạnh của tôn giáo và mang đặcđiểm địa lý của Ai Cập, vật liệu bằng đá, quy mô rất lớn, hung vĩ Nghệ thuậttạc tượng của Ai Cập cũng chịu ảnh hưởng mạnh của tôn giáo, trong đó giá trịnhất là nhiều bức tượng, làm chỗ dựa linh hồn cho người chết, và những phùđiêu trang trí đền thờ Nổi tiếng nhất là các tượng nhân sư, tượng người thư lạingồi, tượng bán thân Hoàng hậu Nefertiti…

c Tôn giáo và những câu chuyện thần thoại.

Tín ngưỡng tôn giáo của Ai Cập cổ đại là theo tín ngưỡng thờ thần Theo đó,

họ thờ cúng các vị thần ở nhiều đền thờ trên khắp lãnh thổ Những vị thần trongtôn giáo Ai Cập thường mang hình dáng, đặc điểm của các loài động vật Ngoài

ra, người Ai Cập cũng tôn sùng, thờ cúng một số loài động vật Mỗi vị thầnđược xây dụng có sự liên kết với nhau trong cùng một hệ truyền thuyết như đểgiải thích những nghi lễ tôn giáo của người Ai Cập cổ đại Các vị thầm cai quản

và bảo vệ những yếu tố khác nhau trong đời sống như: con người, cây cỏ, độngvật… kể cả nội tạng cơ thể người chết và nước sông Nile

Thần Heru Wer (Horus): Người Bảo Vệ Ai Cập: Ngài là vị thần mạnh mẽnhất, được coi là vua của các vị thần, người dẫn dắt các Pharaoh (các vị Vua của

Ai Cập) trên con đường trị vì đất nước Thần Heru Wer là đại diện của bầu trời,thần có mình sư tử và đầu chim ưng Tương truyền rằng, khi thần mở mắt phảimặt trời sẽ chiếu sáng chói chang, khi thần mở mắt bên trái ánh trăng sẽ soi tỏmặt đất Chính Ngài là người đứng sau hậu thuẫn cho thần Ra - vị thần cai quảnbầu trời và mặt đất

Thần Usir (Osiris): Cai Quản Cõi Âm: Từng là vị thần cai quản thiênnhiên, ngài mang lại cho Ai Cập đất đai màu mỡ, vụ mùa bội thu, dạy cho người

dân những kiến thức quan trọng như cách làm bánh, luật pháp,…Thần Usirđược người dân Ai Cập cổ đại vô cùng kính trọng nên đã bị người em trai củamình Thần Set giết hại Sau khi được vợ của mình là thần Aset hồi sinh nhưng

do quá thất vọng thần đã ở lại và trị vì cõi âm với lòng khoan dung của mình.Thần Usir có hình dạng là người đàn ông quấn trong vải ướp xác với mũ miệntrắng gắn lông chim, thần luôn mang theo mình một cây móc và một cây quyềntrượng

Một trong số những câu chuyện bí ẩn nổi tiếng ở sông Nile là truyền thuyết kể

về cái chết của thần Osiris Tương truyền, Ngài bị xé tan thành 14 mảnh dướibàn tay của em trai mình trong cuộc chiến tranh giữa các vị thần lúc bấy giờ.Người vợ xót thương lặng đi tìm lại những mãnh vụn thi thể của chồng quấntrong lớp vải giấu dưới lòng sông Nile Osiris bất ngờ phục sinh sau 70 ngày,cũng nhờ dòng nước sông Nile chảy len khắp lớp vải thấm vào từng mảnh thịtvỡ

Osiris được vinh danh trở thành vị vua cai quản cõi chết bởi khả năng tái sinh vàcũng là người có khả năng điều khiển cả dòng sông Nile rộng lớn Cũng chínhnhờ Osiris đưa nước sông Nile dâng cao qua hai bên bờ sông chảy đến tưới ướtkhắp vùng đất Ai Cập khô cằn đang dần bị sa mạc hóa, những nơi có nước sôngtràn qua đều bỗng rộ hé mầm non, hiện vô số những cây lương thực Và từ đóđến nay, mỗi khi nước sông Nile dâng tràn là người dân Ai Cập lại mừng vui cahát và tổ chức lễ hội Sông Nile như bày tỏ sự biết ơn, kính trọng vị thần Osiris.Osiris thường được miêu tả đặc trưng với làn da màu xanh cùng màu với consông Nile như tượng trưng cho sự tái sinh

Thần Aset: Cai Quản Mặt Đất: Vợ của thần Usir Sau khi thần Usir hisinh để bảo vệ con mình khỏi thần Set, Aset đã đoạt lấy quyền cai quản mặt đất

từ thần Ra, vị nữ thần này thường xuất hiện với đôi cách dang rộng che chở, bà

là nữ thần bảo vệ bằng cách niệm chú để cứu người bị nạn Người dân còn gọi

Aset là nữ thần sinh sản, bà có công trong việc truyền dạy cho phụ nữ Ai Cập kỹnăng nội trợ và các nghi thức hôn lễ,… Khi cố gắng hồi sinh cho chồng mình -thần Usir, bà cũng là người phát triển những kỹ thuật ướp xác đầu tiên củangười Ai Cập.

Thần Inpu (Anubis): Thần Xác Ướp: Con trai của thần Set, từ nhỏ đã luônquan tâm tới các linh hồn và ngài thấy mình như thuộc về họ, lý do này khiếnngài quyết định xuống cõi âm để cai quản người chết Inpu mượn đầu của mộtcon chó sa mạc nhưng cả thân ngài là màu đen thay vì màu vàng như màu lôngcủa loài chó này vì màu đen là màu của cõi âm Sau khi biết được thần Set chamình đã giết thần Usir theo một cách ti tiện, Inpu đã nhường lại quyền cai quảncõi âm lại cho thần Usir để tỏ tấm lòng thành kính Ngài chỉ còn bảo trợ cho trẻ

mồ côi, các linh hồn phiêu bạt và trông coi việc tang lễ

Thần Imhotep (Imuthes): Thần Y và kiến trúc: Ông là vị bác sĩ, kĩ sư vàkiến trúc sư đầu tiên của Ai cập Thần Imhotep đã suy nghĩ về những lăng mộtrường tồn với thời gian và thiết kế ra Kim Tự Tháp - những công trình vĩ đạicủa người Ai Cập cổ đại

Thần Set (Seth): Ác thần: Trong thần thoại Ai Cập, thần Set tượng trưngcho sự hỗn loạn và bão tố Vị thần này có thân người và đầu thì nửa giống loàichó nửa giống thú ăn kiến vô cùng xấu xí Thần Set đã dùng thủ đoạn ti tiện đểhại chết anh trai mình là thần Usir để cướp ngai vàng để sau đó bị Horus - contrai thần Usir lật đổ

Thần Tehuti (Thoth): Thần Trí Tuệ: Ông được miêu tả là vị thần mangmình người đầu cò nhưng cũng có lúc ông biến đầu mình thành khỉ đầu chó Cóthể nói đây là vị thần quan trọng nhất bởi vì sự hiểu biết và đạo đức luôn là quantrọng đối với con người Bằng sự hiểu biết của mình ngài ban cho con ngườigiọng nói, dạy họ triết lý và cầu nguyện Ngài còn ban cho con người chữ viết

để ghi chép, các con số để tính toán những thứ trên bầu trời, các vì sao…

Ta có thể ngạc nhiên khi thấy sông Nile, vẫn giữ một vai trò to lớn như vậytrong nền kinh tế Ai Cập Cổ đại, lại chỉ chiếm một vị trí nhỏ bé trong tôn giáocủa nước này Người Ai Cập coi trật tự của họ là trật tự chung của thế giới, cònsông Nile đơn thuần chỉ làm một "con sông" Tên "Nile có thể cũng không phải

là một tên gốc Ai Cập Với lại không phải con sông lặng lẽ ấy đã mang lại củacải và sự phồn vinh mà là những đợt lũ của nó mà hiện thân là Thần Hapy Hapychủ yếu là hình ảnh về sự trù 1 phú sông lại không phải là một vị Thần lớn 3trong các chư Thần Ai Cập Các Vua chúa thích ví mình là Hapy để nói lên sựthịnh vượng của mình và sự phồn vinh mà họ đã đem lại cho thần dân

d Khoa học tự nhiên

Là nước văn minh nông nghiệp, nhưng Ai Cập đã làm thế giới kinh ngạc bởinhững thành tựu khoa học của mình Từ rất sớm, cư dân Ai Cập lưu vực sôngNile đã phát hiện được nhiều vì sao, biết được 12 cung hoàng đạo, biết được cáchành tinh như sao Thủy, sao Kim, sao Hỏa, sao Mộc, sao Thổ Niên lịch với 365ngày trong năm, mỗi năm có 12 tháng, mỗi tháng có 30 ngày như dương lịchbây giờ, mỗi năm có 3 mùa, mỗi mùa 4 tháng Đó là mùa lũ, mùa trồng trọt,mùa thu hoạch tuân theo nhịp điệu sông Nile Niên lịch và phép đo đạc ruộngđất là những thành tựu văn minh lớn của Ai Cập, ảnh hưởng sâu sắc tới lịch sửvăn minh thế giới

Toán học: xuất phát từ yêu cầu đo đạc lại ruộng đồng do nước sông làmngập, tính toán chất liệu xây dựng các công trình kiến trúc, nên từ rất sớmngười Ai Cập cổ đại đã biết các phép tính toán học Về hình học, người Ai Cập

cổ đã biết tính diện tích các hình tam giác, hình cầu, hình tròn,… biết được số pichính xác, biết tính thể tích hình tháp, hình học không gian,…

Từ thời cổ đại, người Ai Cập đã hiểu biết về cấu tạo cơ thể con người, pháthiện các loại thuốc chữa bệnh và thuật ướp xác Nghệ thuật ướp xác có thể nói

là được phát minh và hoàn thiện ở chính Ai Cập

Hóa học ở Ai Câp rất phát triển Các thi hài của các Pharaon còn được lưu lạiđến ngày nay là thành tựu y học của Ai Cập Sách thuốc được biên soạn khoảngnăm 1500-1450 TCN Những con thuyền to nhỏ khác nhau, những con kênh vànhững con đường là phương tiện chuyển vật liệu xây dựng và những pho tượng

éo theo phát minh ra xà lan và xe trượt,…

Ai Cập chú trọng tích lũy tri thức Thư viện nổi tiếng thế giới được hìnhthành dưới thời vua Ptoleme vào thế kỷ thứ IV TCN, đó là thư viện Alexandriagồm chưa tới 700.000 cuộn sách Thư viện bị đốt chat vào năm 48 TCN trongcuộc chiến tranh khi hoàng đế Xêda (Juless César) chiếm Ai Cập

Tầm quan trọng của sông Nile được thể hiện ở nhiều khía cạnh khác trong đờisống ở Ai Cập Cổ đại Ví dụ, trái ngược với hầu hết các dân tộc khác người AiCập lại hướng về phương Nam; tức là về cội nguồn của sông Nile, thành rahướng tốt lành (ở về bên phải) lại là phương Tây, phía đi sang thế giới bên kiaNiên lịch được xác định theo những sự chuyển động của sống và các vì tinh tú;năm mới bắt đầu vào giữ Tháng 7, vào đầu kỳ lũ, trùng hợp với sự xuất biện lạitrên bầu trời vì tính tú Sothis (Thiên Lang) sau 70 ngày bị che khuất Mỗi nămđược chia làm ba mùa mỗi mùa 4 tháng tương ứng với những thời kỳ lớn củasông Nile : mùa lũ, akhet (hè thu); mùa xuất hiện và tăng trưởng (từ Tháng 11đến Tháng 3) khi mặt đất hiện ra và có thể trồng trọt : mùa thu hoạch, Chemou,thời kỳ thu hoạch các loại cây trồng và nước sông Nile ở thấp nhất

Chúng ta ngày nay có thể nhận thấy rõ tầm quan trọng cơ bản của sông Nile hơnngười Ai Cập Cổ đại Người Ai Cập thời ấy đã trở nên quá quen thuộc với vaitrò của sông Nile đến nỗi họ gọi những trận mưa tại các nước khác mà ở nước

họ rất hiếm là "lũ từ trên trời Để hiểu được vị trí của sông Nile ở thời Cổ đại, taphải nhìn nó qua con mắt của người xưa với sự phân biệt của thời ấy giữa cáithiêng liêng và cái thế tục, cãi Thần linh và cái nhân bản Người Ai Cập chấpnhận sự tồn tại của i sống Ni như một hiện tượng tự nhiên mà các con lũ có thể

vừa mang tính tàn phá nhưng lại có một ảnh hưởng tốt đẹp đối với cuộc sốngcủa họ Phần lớn các vị Thần của họ là những nhân vật phức tạp hơn nhiều vàđứng ngoài thế giới thường nhật Điều nghịch lý là chính người Hy Lạp vàngười La Mã đã Thần Thánh hóa sông Nile như họ đã làm với bất kỳ con sôngnào trên thế giới Có thể khẳng định Sông Nile chính là “món quà” mà Mẹ thiênnhiên ưu ái ban tặng cho đất nước Ai Cập.

2 Sông Euphrates và sông Tigris ( văn minh Lưỡng Hà)

Văn minh Lưỡng Hà cổ đại là một trong những nền văn minh rực rỡ của nhânloại, được hình thành sớm ở lưu vực hai con sông Euphrates và Tigris Hai consông này bắt nguồn từ vùng núi thuộc Ácmênia và chảy ra vịnh Ba Tư Dọc theođôi bờ hai con sông đó là những bình nguyên rộng lớn, màu mỡ, rất thích hợpvới việc trồng trọt, chăn nuôi, phát triển văn minh nông nghiệp

Sông Tigris: là con sông phía Đông thuộc hai con sông lớn phân định nềnvăn minh Lưỡng Hà cùng với sông Euphrates dài khoảng 2000km, bắt nguồn từdãy núi Taurus phía Đông Thổ Nhĩ Kì và chảy theo hướng Đông Nam đến khinhập vào Euphrates gần Al Qurna ở phía Nam Iraq Hai con sông này cùng tạo

ra đường thủy Shatt al-Arab chảy vào Vịnh Ba Tư Thành phố cảng Barsa nằm ởtuyến đường thủy Shatta al-Arab Trong thời kì cổ đại, ở hai bên và gần sôngTigris đã mọc lên rất nhiều thành phố lớn thời bấy giờ như Nineveh, Ctesiphon

và Seleucia

Sông Euphrates: dài khoảng 2781km Được tạo thành bởi hai nhánhchính: Nhánh Kara Su và Nhánh Murat, Hai nhánh Kara Su và Murat chảy sôngsông về hướng tây tới khi gặp nhau ở gần thành phố Keban Từ điểm này, haidòng chảy tạo thành sông Euphrates Dòng chảy phía trên hòa vào Euphratesqua những rặng đá và những hẻm núi dốc đứng, về phía đông nam qua Syria, vàxuyên qua Iraq Sông Khabur và sống Balikh, đều khởi nguồn từ Thổ Nhĩ Kỳ,

hòa vào Euphrates với sông Tigris là đường đi quan trọng cho tàu thuyền trongvùng

Lưỡng Hà được người Hy Lạp gọi là Mésopotsmie đây là một vùng bằng phẳngnằm giữa hai dòng sông dường như chạy song song nhau, xung quanh không cónúi non bao bọc nên rất thuận tiện cho quá trình giao thương, trao đổi buôn bán

và quá trình giao lưu văn hóa với các nền văn hóa trong khu vực Nhưng do địahình bằng phẳng, cả bốn phía Đông - Tây - Nam - Bắc không có đồi núi án ngữ,cũng là điều kiện cho kẻ xâm lược từ 4 phía tấn công, nên vùng đất này từ cổxưa đã luôn xảy ra các cuộc giao tranh

a Sản xuất nông nghiệp và hình thành nhà nước

Sự hiện diện của sông Tigris và sông Euphrates liên quan rất nhiều đến lý do tạisao Lưỡng Hà phát triển các xã hội phức tạp Lũ lụt thường xuyên xảy ra dọctheo hai con sông làm cho vùng đất xung quanh chúng trở nên màu mỡ để trồngcây lương thực, như trồng các loại hoa quả như trồng nho, hoặc đại mạch hayolive v.v Ngoài ra người vùng Lưỡng Hà lúc bấy giờ còn chú trọng về chănnuôi gia súc cũng như phát triển cả nghề đánh cá, đem lại một nguồn lợi thiênnhiên không nhỏ cho quốc gia này Đặc biệt Lưỡng Hà có được khí hậu nóng

ẩm hạp với việc canh tác, sản xuất được các thực vật có thể nói là đa dạng, lạihàng năm vào tháng Năm hàng năm có nước lũ của hai dòng sông đổ về phù samầu mỡ đổ vào vùng đồng bằng giúp cho hoa màu phong phú Các cư dânnhiều địa phương khác hội tụ về đây càng ngày càng nhiều, và cũngchính vì vậy mà sinh ra nhiều tranh chấp về quyền lợi, tạo ra các mối chia rẽkhiến Lưỡng Hà khó lòng thống nhất được

Cư dân xưa nhất ở Lưỡng Hà là người Xume Họ từ Trung Á di cư đến miềnNam Lưỡng Hà vào khoảng thiên niên kỉ IV TCN Tại đây, họ đã lập nênnhiều thành bang như Ua, Êridu, Lagat, Uruc Thiên niên kỷ III TCN, ngườiÁccat, người Amorit, một nhánh của tộc Xêmit đã lần lượt lập nên quốc gia

Accat, quốc gia cổ Babylon nổi tiếng nhất trong lịch sử Lưỡng Hà cổ đại Ngoài

ra, nhiều tộc người khác xâm nhập Lưỡng Hà, các tộc người đồng hóa với nhaulàm cho thành phần cư dân ở đây phức tạp

Lịch sử Lưỡng Hà trải qua 5 nhà nước:

- Những nhà nước của người Xume

Khoảng đầu thiên kỉ III TCN, ở miền Nam Lưỡng Hà, nơi cư trú củangười Xume đã xảy ra những cuộc đấu tranh giành đất đai và nguồn nước củacác thành bang Đến giữa thiên kỉ III, thành bang Umma ở phía Bắc đã đánh bạiLagat, chinh phục nhiều thành bang khác và thống nhất miền Nam Lưỡng Hà(gọi là vùng Xume)

- Accat

Thành bang Accat do một chi nhánh người Xêmit thành lập ở phía Bắcvùng Xume Đến thời vua Xacgon (2369-2314 TCN), Accat trở thành một quốcgia hùng mạnh, thống nhất cả vùng Lưỡng Hà Tiếp đó, Accat còn chiếm đượccác khu vực xung quanh thành lập một quốc gia lớn mạnh ở Tây Á Đến cuốithế kỉ XXIII TCN, Accat bị người Guti ở Đông Bắc chinh phục và thống trịtrong một thời gian dài

- Vương triều III của Ua (2132-2024 TCN)

Sau khi nguời Guti bị đánh đuổi, quyền thống trị ở Lưỡng Hà chuyểnsang tay vương triều III của Ua, một thành bang cổ xưa của Xume Phạm vithống trị của vương triều này cũng rất rộng Bộ luật do Ua ban bố được xem là

cổ nhất trong lịch sử thế giới Như vậy, dưới thời vương triều III, Ua đã trởthành một nước lớn mạnh ở Lưỡng Hà, nhưng đến cuối thế kỉ XXI TCN thì bịsuy yếu và bị liên quân của Elam (một bộ tộc ở phía Đông) và Mari (một thànhbang ở phía Bắc) đánh bại

- Cổ Babylon

Vương quốc cổ Babilon được người Amorit thành lập ở trung tâm Lưỡng

Hà Babilon trở thành quốc gia hùng mạnh, nổi tiếng nhất trong lịch sửLưỡng Hà cổ đại dưới thời vua Hammurabi (1792-1750 TCN) Ông đã lầnlượt đánh bại các thành bang xung quanh, thống nhất được hầu hết vùngLưỡng Hà, xây dựng bộ máy nhà nước chuyên chế tập quyền trung ương Đặcbiệt, ông đã ban hành bộ luật Hammurabi-một bộ luật cổ được giữ lại tương đốitrọn vẹn

Kinh tế Lưỡng Hà dưới thời Babilon có những tiến bộ rất đáng kể Công

cụ đồng thau được dùng phổ biến, sắt đã xuất hiện nhưng còn hiếm Cư dânLưỡng Hà đã biết sử dụng cày có lưỡi đồng thau do bò kéo, cày có lắp bộ phậngieo hạt.Như vậy, dưới thời vua Hammurabi, Babilon không những được ổnđịnh về chính trị mà kinh tế, văn hóa cũng rất phát triển Nhưng sau khi vuaHammurabi chết, vương triều bước vào thời kì khủng hoảng bởi sự tranh giànhquyền lực giữa các phe phái trong cung đình và bởi cuộc tấn công ồ ạt của các

bộ lạc người phương Bắc Cuối cùng vương quốc cổ Babilon bị tiêu diệt

- Tân Babylon và Ba Tư

Sau khi vương quốc cổ Babylon sụp đổ, Lưỡng Hà liên tục bị ngoạitộc xâm lược và thống trị Tình trạng rối loạn đó kéo dài tới hơn 1000 năm.Năm 605 TCN, Babylon mới giành lại được độc lập, chấm dứt thời kì thống trịcủa đế quốc Atxiri trong gần 300 năm.Năm 626 TCN, người Chaldea (mộtchi nhánh của bộ tộc Xêmit) đã xây dựng vương quốc và lại chọn Babylonlàm thủ đô, gọi là Tân Babylon Vua nổi tiếng nhất của vương quốcChaldea là Nabuchodonosor (605-561 TCN) đã dùng vũ lực mở rộng lãnhthổ đánh chiếm Syria và Palestine Ông đã cho xây dựng lại Babilon thànhmột đô thành nguy nga đồ sộ, trung tâm văn hóa và công thương nghiệpcủa

Tây bộ châu Á hồi đó Tại đây có “Vườn treo” được xem là một trong những

kì quan của thế giới cổ đại

Mặc dù chỉ tồn tại trong một khoảng thời gian ngắn (605-539 TCN), vươngquốc Tân Babilon vẫn kịp phát triển hưng thịnh Năm 539 TCN, nó lại bị người

Ba Tư xâm lược, từ đó về sau không thể phục hồi được nữa Sông những thànhtựu văn minh của người Babilon vẫn còn để lại nhiều dấu ấn trong lịch sửLưỡng Hà

b Về tôn giáo

Về tôn giáo, tôn giáo Lưỡng Hà được coi là cổ nhất Cư dân Lưỡng Hà cổ đạithờ rất nhiều vị thần liên quan đến trồng trọt, chăn nuôi và những hiện tượngthiên nhiên gắn liền với cuộc sống gần gũi thường ngày: thần Mặt Trời (Samat),thần Đất (Enlin), thần Ái Tình (Istaro), thần Mẹ (Ihana), Thần Biển (Ea)…Người ta còn xây dựng nhiều đền, miếu thờ thần do các tăng lữ tiến hành nhiềunghi lễ rất phức tạp Người Lưỡng Hà quan niệm cái chết khá đơn giản và vìthế, họ cũng xây lăng mộ đơn giản hơn người Ai Cập Và từ đây, người Lưỡng

Hà chú ý đến lễ mai táng Tầng lớp tang lữ đóng vai trò trung gian từng bướcchiếm độc quyền tôn giáo và trở thành tầng lớp quan trọng trong xã hội

c Kiến trúc và điêu khắc

Ở Lưỡng Hà ít gỗ đá, các công trình kiến trúc ởđây phần lớn được xây dựngbằng gạch nhưng cũng rất nguy nga, hùng vĩ Nổi bật nhất trong nghệ thuật kiếntrúc Lưỡng Hà là thành cổ Babilon và vườn treo Babilon được xây dựng vàokhoảng thế kỉ VII TCN Thành Babilon (ở phía nam Batđa ngày nay )được xâybằng gạch có chu vi 16 km, cao 30 m, dày từ 6m đến 8,5m và có 7 cửa Cổngthành Isơta được bọc đồng và trang trí bằng những bức phù điêu rất sinh động Vườn treo Babilon được người Hy Lạp cổ đại xếp vào một trong bảy kì quan thếgiới Đây là một khu vườn được xây vươn lên trời xanh, cao 77m và gồm có 4