Thị trường dịch vụ thu gom CTRSH là một thị trường cần có sự can thiệp của nhà nước. Chính quyền TPHCM hiện sử dụng đan xen tất cả các phương thức can thiệp, từ trực tiếp cung ứng đến sử dụng các công cụ pháp luật, ủy quyền cho các chủ thể thuộc khu vực tư nhân. Can thiệp này đã góp phần điều tiết thị trường vận hành và cung ứng một khối lượng dịch vụ nhất định cho thành phố. Song song đó, những hạn chế cũng nhanh chóng bộc lộ cho thấy cần có một số điều chỉnh trong chính sách. Tác giả đã khảo sát và trình bày thực trạng vận hành hiện nay của chính sách can thiệp, xoay quanh ba vấn đề cơ bản về (i) quản lý hoạt động cung ứng của các đơn vị cung ứng dịch vụ, (ii) kiểm soát chất lượng dịch vụ, (iii) chính sách thu và quản lý phí dịch vụ. Luận văn không đi vào việc định giá phí sử dụng mà giả định mức phí hiện nay là phù hợp. Bài viết này chỉ dừng lại ở khảo sát các hộ gia đình- đơn vị tiêu dùng đông nhất của dịch vụ này. Hộ gia đình cũng là nơi sinh sống của mỗi công dân, do đó, kết quả can thiệp của chính quyền sẽ được từng công dân cảm nhận được thông qua chất lượng dịch vụ mà hộ gia đình họ được cung ứng. Bên cạnh đó, luận văn chưa xem xét đến bối cảnh thành phố sẽ thực hiện chương trình phân loại CTR tại nguồn. Khi đó, chắc chắn dịch vụ thu gom CTRSH sẽ có cơ chế vận hành khác so với hiện nay. Ba hạn chế trên cũng là hướng phát triển tiếp theo của đề tài là nghiên cứu này. Nghiên cứu đã đưa ra một số khuyến nghị chính sách đối với hoạt động điều tiết hiện nay. Những khuyến nghị trên hướng đến mục tiêu cuối cùng là từng nhà, từng ngõ hẻm của thành phố được sạch đẹp, điều kiện sống của người dân được đảm bảo. Muốn thế, ngoài những giải pháp trên, chính quyền các cấp cần tăng cường công tác tuyên truyền, vận động người dân thực hiện nếp sống văn minh. Mọi giải pháp đều phải được đặt trong những lộ trình thực hiện nhất định. Nhưng nếu thật sự quyết tâm thì những thay đổi trên hoàn toàn nằm trong tầm tay của chính quyền thành phố.
Trang 1VÕ TH HOÀNG OANH
HO T T I THÀNH PH H CHÍ MINH
TP H CHÍ MINH ậ N Mă2011
Trang 2CH NGăTRỊNHăGI NG D Y KINH T FULBRIGHT
VÕ TH HOÀNG OANH
Trang 3L IăCAMă OAN
Tôi xin cam đoan lu n v n này hoàn toàn do tôi th c hi n Các đo n trích d n và s li u s
d ng trong lu n v n đ u đ c d n ngu n và có đ chính xác cao nh t trong ph m vi hi u
bi t c a tôi Lu n v n này không nh t thi t ph n ánh quan đi m c a Tr ng i h c Kinh
t TP H Chí Minh hay Ch ng trình gi ng d y kinh t Fulbright
TP H Chí Minh, ngày 25 tháng 4 n m 2011
Tác gi
Võ Th Hoàng Oanh
Trang 4L I C Mă N
trình gi ng d y kinh t ạulbright đụ t n tình truy n đ t ki n th c và giúp đ tôi trong th i
gian theo h c t i ch ng trình
c bi t trân tr ng s quan tâm, đ ng viên và ch d n c a PGS.TS Ph m Duy Ngh a đ i
v i tôi trong quá trình th c hi n lu n v n này
Xin đ c c m n các cô chú, các anh ch và các b n các c quan, đ n v có liên quan đụ
nhi t tình giúp đ , cung c p tài li u và có các trao đ i sâu s c đ tôi có th phát tri n thêm
nh ng nh n đ nh cá nhân đ i v i đ tài nghiên c u
Và sau cùng, xin đ c bày t lòng bi t n vô h n đ i v i gia đình, luôn yêu th ng và
khích l tôi Xin đ c c m n Anh, ng i b n đ i chân thành, đụ quan tâm, đ ng viên tôi
thi tuy n và h c t i ch ng trình gi ng d y kinh t Fulbright; đụ chia s cùng tôi nh ng khó kh n, nh ng vui bu n trong cu c s ng và trong nh ng ngày tháng h c t p t i tr ng
Võ Th Hoàng Oanh
Trang 5M C L C
L IăCAMă OAN i
M C L C 1
DANH M C CÁC T VI T T T 3
DANH M C CÁC HÌNH 4
PH N M U 5
1 Lý do ch n đ tài 5
2 M c đích và câu h i nghiên c u 6
3 Ph m vi và ph ng pháp nghiên c u 6
4 ụ ngh a th c ti n c a đ tài 8
5 B c c đ tài 8
PH NăN IăDUNG 9
CH NGă1: B I C NH NGHIÊN C U VÀ T NGăQUANă TÀI 9
1.1 B i c nh nghiên c u đ tài 9
1.2 T ng quan các nghiên c u tr c 11
CH NGă 2: CAN THI P C Aă NHĨă N C VÀO TH TR NG D CH V THU GOM CH T TH I R N SINH HO T 14
2.1 C s đ nhà n c can thi p vào th tr ng d ch v thu gom ch t th i r n sinh ho t: 14
2.2 Các hình th c can thi p có th 17
CH NGă3: TH C TR NGă I U TI T HO Tă NG CUNG NG D CH V THU GOM CH T TH I R N SINH HO T TRÊNă A BÀN THÀNH PH H CHÍ MINH 19
3.1 C s pháp lỦ đi u ti t ho t đ ng cung ng 19
3.1.1 V n b n c a Trung ng 19
3.1.2 V n b n c a TPHCM 19
3.2 T ch c b máy th c hi n đi u ti t ho t đ ng thu gom CTRSH 22
3.3 Các hình th c cung ng và ch t l ng d ch v cung ng 23
3.3.1 Khu v c nhà n c: 23
3.3.2 Khu v c t nhân: 24
3.4 ánh giá k t qu v n hành c ch đi u ti t 30
3.4.1 M t làm đ c 30
3.4.2 M t h n ch và nguyên nhân c a nh ng h n ch : 31
Trang 6CH NGă4: KHUY N NGH CHÍNH SÁCH 38
4.1 V qu n lý cung ng 38
4.1.1 Các v n đ liên quan đ n t ch c ho t đ ng c a đ n v cung ng: 38
4.1.2 Các v n đ liên quan đ n ch t l ng d ch v cung ng 39
4.1.3 Các v n đ liên quan đ n ng i lao đ ng 39
4.2 V xây d ng th ch : 40
4.2.1 S a đ i, b sung các v n b n hi n hành: 40
4.2.2 Ban hành tiêu chu n v sinh môi tr ng đ i v i ho t đ ng thu gom, v n chuy n CTRSH 40
4.2.3 Ban hành tiêu chu n giúp UBND ph ng/xã th m đ nh n ng l c thu gom c a các đ n v đ ng kỦ ho t đ ng 40
4.2.4 V m c phí 41
4.3 V t ch c b máy: 41
4.3.1 Phát huy vai trò c a Ban đi u hành t dân ph 41
4.3.2 Rà soát, x lỦ nghiêm các tr ng h p vi ph m k lu t hành chính 42
4.3.3 Xây d ng l c l ng ki m tra, giám sát vi c cung ng và s d ng d ch v thu gom CTRSH 42
PH NăK Tă U N 43
TÀI LI U THAM KH O 44
PH L C 47
Trang 8DANH M C CÁC HÌNH
Hình 1.1: Bi u đ kh i l ng ch t th i r n sinh ho t phát sinh hàng n m t i TPHCM (giai
đo n 1992- 2009)
Hình 2.1: Cây quy t đ nh cho s can thi p c a chính quy n
Hình 3.1: S đ b máy đi u ti t ho t đ ng thu gom ch t th i r n sinh ho t t i TPHCM Hình 3.2: M c l ng bình quân hàng tháng c a ng i lao đ ng thu gom (khu v c nhà
n c)
Hình 3.3: M c đ s d ng các d ng c b o h lao đ ng
Hình 3.4: M c l ng bình quân hàng tháng c a ng i lao đ ng thu gom (khu v c t nhân) Hình 3.5: Thu nh p bình quân hàng tháng c a ng i lao đ ng t bán ph li u thu gom Hình 3.6: Các nguyên nhân ch a hài lòng v ch t l ng d ch v c a các h gia đình
Hình 3.7: T l ký h p đ ng thu gom so v i t l không ký h p đ ng thu gom
Hình 3.8: T l th c hi n đúng các đi u kho n trong h p đ ng thu gom
Hình 3.9: T l đ c phát biên lai thu phí so v i t l không đ c phát biên lai thu phí Hình 3.10: Các ch th thông báo l ch thu gom cho h gia đình
Hình 3.11: S l n thu gom trong m t tu n
Hình 3.12: ánh giá v đ s ch trong thu gom
Trang 9PH N M U
1 Lý do ch năđ tài
Thành ph H Chí Minh (TPHCM), v i di n tích 2.095 km2 và dân s trên 8 tri u ng i,
là trung tâm kinh t - th ng m i- du l ch và công nghi p l n nh t n c T c đ phát tri n kinh t nhanh chóng đư đ a thành ph đ t chân đ n nhi u thành t u quan tr ng trong giai
đo n v a qua Song song đó là vi c ph i đ i m t v i hàng lo t thách th c: nhà , vi c làm,
y t , giáo d c…trong đó, ô nhi m môi tr ng là m t thách th c tiêu bi u
Môi tr ng nhi m b n xu t phát t nhi u nguyên nhân M t trong nh ng nguyên nhân ch
y u là do x lý không t t kh i l ng ch t th i r n (CTR) Theo th ng kê c a Phòng qu n
lý ch t th i r n- S Tài nguyên và môi tr ng (TNMT) thành ph , kh i l ng CTR thành
ph hi n nay bình quân t ng t 10%- 15%/n m, trong đó ch t th i r n sinh ho t (CTRSH) chi m trên 70%1 CTRSH đang là v n đ môi tr ng nan gi i v i l ng th i l n h n nhi u
l n so v i các lo i CTR khác cùng v i tính ch t phân b dàn tr i, m c đ nguy h i cao
có th thu gom l ng CTRSH k trên, thành ph có hai l c l ng chính: các công ty TNHH m t thành viên d ch v công ích (DVCI) qu n/huy n (khu v c nhà n c) và các t
l y rác dân l p2 (T LRDL), các h p tác xã (HTX), các doanh nghi p (khu v c t nhân)
N u nh các doanh nghi p đ c t ch c, ho t đ ng theo s đi u ch nh b i Lu t doanh nghi p 2005 thì đa s t ch c và ho t đ ng c a các l c l ng thu gom rác dân l p còn t phát, ch t l ng d ch v cung ng còn h n ch trên nhi u m t
Làm th nào đ có đ c m t m ng l i thu gom hi u qu , cung c p d ch v thu gom CTRSH có ch t l ng là v n đ thành ph luôn quan tâm Tuy nhiên, th c t đi u ti t giai
đo n t 1998 đ n nay cho th y thành ph ch a có m t c ch đi u ti t t t Có nhi u nguyên nhân c n ph i đ c đánh giá, phân tích c n tr ng Gi i quy t tri t đ nh ng nguyên nhân này m i có th đ t đ c m c tiêu xây d ng m t h th ng thu gom hi u qu , b n
v ng V i đ tài “Chính sách can thi p c a nhà n c đ i v i ho t đ ng thu gom CTRSH
c a TPHCM hi n nay, tìm ki m nh ng nguyên nhân h n ch và ki n ngh m t s gi i pháp chính sách có th giúp cho vi c đi u ti t cung ng d ch v này t t h n
1 Ph l c 5
2
Ph l c 1
Trang 10Nghiên c u t p trung tr l i các câu h i sau:
- Thành ph nên qu n lỦ ho t đ ng c a các đ n v cung ng d ch v thu gom CTRSH nh th nào?
- Thành ph ph i ki m soát ch t l ng d ch v thu gom CTRSH các khía
c nh nào?
- Thành ph nên quy đ nh chính sách thu và qu n lỦ phí d ch v thu gom CTRSH nh th nào đ đ t đ c s đ ng thu n nhi u h n t các bên liên quan?
ch khái quát th c tr ng hi n nay mà các nghiên c u tr c đó đư kh o sát
Phân tích t p trung trong giai đo n t 2005 đ n 2010, có đi m qua các quy đ nh còn hi u
l c thi hành nh ng đ c ban hành trong giai đo n t 1998 đ n nay
3.2 Ph ngăpháp:ă
tài s d ng ph ng pháp nghiên c u đ nh tính, th ng kê mô t k t h p v i ph ng v n,
kh o sát đ làm rõ các n i dung phân tích
Xu t phát t đ nh h ng nghiên c u, d a vào các quy đ nh hi n hành c a thành ph đ ng
th i có tham kh o kh o sát tr c đây (n m 2007) c a Vi n nghiên c u phát tri n TPHCM, tác gi thi t k b ng câu h i ph ng v n 3 nhóm đ i t ng: h gia đình, NL tr c ti p thu
3
Ph l c 1
Trang 11gom, UBND ph ng/xã4
C 3 nhóm này đ c ch n ng u nhiên t i 5 ph ng/xã thu c 5
qu n/huy n khác nhau c a TPHCM5
Nhóm NL tr c ti p thu gom: c thù ho t đ ng thu gom CTRSH là công vi c t ng đ i
n ng nh c và đ c h i nh ng nh ng NL tr c ti p thu gom đang làm vi c cho các t
ch c/đ n v khác nhau đ c trang b thi t b b o h lao đ ng (BHL ) và đ c h ng các kho n phúc l i không gi ng nhau Ph ng v n NL tr c ti p thu gom nh m có c s so sánh đi u ki n lao đ ng, các kho n phúc l i mà lao đ ng đang làm vi c cho các t ch c s
d ng lao đ ng khác nhau đ c h ng T đó có th có ki n ngh v m t s quy đ nh t i thi u dành cho NL
Nhóm h gia đình: Ph ng v n h gia đình đ th y đánh giá c a ng i s d ng d ch v v
ch t l ng d ch v đ c cung ng Qua đó c ng th y đ c ph n nào th c tr ng ng i dân khu v c đ c ph ng v n ng x v i l ng CTRSH hàng ngày c a h gia đình h
Nhóm UBND ph ng/xã: UBND ph ng/xư là c quan qu n lỦ nhà n c tr c ti p nh t,
hi u rõ nh t th c tr ng cung ng và s d ng d ch v thu gom CTRSH t i đ a ph ng Qua
ph ng v n tr c ti p Ch t ch (ho c Phó Ch t ch UBND ho c nhân viên môi tr ng) t i 5
ph ng/xã, có th th y đ c th c tr ng qu n lý và cung ng d ch v thu gom CTRSH t i
t ng đ a ph ng Trên c s đó, tác gi c ng th o lu n cùng ng i đ c ph ng v n v m t
s gi i pháp c i thi n th c tr ng hi n nay
Ngoài 3 nhóm trên, tác gi còn ti p xúc và ph ng v n tr c ti p v i 3 chuyên gia t i 2 c quan chuyên môn và 1 vi n nghiên c u6; kh o sát v t ch c và ho t đ ng c a 3 công ty TNHH m t thành viên DVCI qu n/huy n7, 4 doanh nghi p thu gom, v n chuy n rác8, 1 Liên đoàn lao đ ng qu n và 3 t LRDL9
D a vào k t qu ph ng v n, kh o sát nêu trên, đ i chi u v i các quy đ nh hi n hành v thu gom CTRSH trên đ a bàn TPHCM, tác gi nêu b t s khác bi t gi a k t qu mà thành ph mong mu n đ t đ c qua đi u ti t so v i th c t đang di n ra, phân tích nh ng nguyên
8 Công ty TNHH m t thành viên thu gom rác Da Phát (huy n Bình Chánh) và Doanh nghi p t nhân thu gom
rác Thanh Bình (Huy n Hóc Môn), công ty TNHH thu gom, v n chuy n rác Thành V n (qu n 11), Công ty
TNHH th ng m i d ch v k thu t môi tr ng Bi n Xanh (huy n Bình Chánh)
9
T 1, 2, 3 (xã Bình Chánh, huy n Bình Chánh)
Trang 12nhân d n đ n sai khác này T đó, đ xu t m t s gi i pháp chính sách giúp thành ph có
th đi u ti t cung ng d ch v thu gom CTRSH hi u qu h n
4 ụăngh aăth c ti n c aăđ tài
Trong b i c nh t ng khu ph , t ng p nhân dân trong toàn thành ph đang ph n đ u đ
đ c công nh n là Khu ph / p v n hóa; cùng toàn thành ph xây d ng m t thành ph n ng
đ ng, x ng đáng là trung tâm kinh t - xã h i c a c n c; xây d ng và v n hành hi u qu
m t h th ng thu gom CTRSH góp ph n c i thi n đáng k b m t đô th thành ph và ch t
l ng đ i s ng dân c , đ a các danh hi u thi đua trong c ng đ ng đ t đ n nh ng k t qu
Ch ng 1: B i c nh nghiên c u và t ng quan đ tài
Ch ng 2: Can thi p c a nhà n c vào th tr ng d ch v thu gom CTRSH
Ch ng 3: Th c tr ng đi u ti t ho t đ ng cung ng d ch v thu gom CTRSH trên đ a bàn
TPHCM
Ch ng 4: Khuy n ngh chính sách
Trang 13PH NăN IăDUNG
1.1.B i c nh nghiên c uăđ tài
D ch v thu gom CTRSH có nh h ng l n đ n đ i s ng xã h i và dân c (s c kho c ng
đ ng, v sinh môi tr ng, m quan đô th …) c bi t các đô th l n nh TPHCM- v i
l ng x th i bình quân trên 5000 t n/ngày10
- n u CTRSH b đ ng, không thu gom k p
th i, s nh h ng l n đ n đ i s ng kinh t - xã h i H n h t, đó là m m b nh v i nguy c lan t a, lây nhi m r t nhanh Vì l đó, m t đô th càng phát tri n thì càng ph i có m t h
th ng thu gom CTRSH có m c bao ph h p lỦ, đ c đi u ti t v n hành hi u qu
Hình 1.1: Bi uăđ ăkh iăl ngăch tăth iăr năsinhăho tăphátăsinhăhƠngăn m t iăTPHCM
(Ngu n: S li u th ng kê giai đo n 1992- 2009, Phòng qu n lý ch t th i r n, S TNMT)
T i TPHCM hi n nay, d ch v thu gom CTRSH do c nhà n c (công ty DVCI
qu n/huy n) và t nhân (các t LRDL, HTX, doanh nghi p…) cung ng; trong đó, t nhân chi m trên 60% kh i l ng thu gom11
Ho t đ ng c a các công ty DVCI qu n/huy n, các HTX đư đ c Lu t doanh nghi p 2005, Lu t H p tác xư đi u ch nh
Trang 14i v i ho t đ ng thu gom rác c a t nhân, TP đư ban hành quy ch v t ch c và ho t
đ ng c a l c l ng làm d ch v thu gom ch t th i r n dân l p trên đ a bàn thành ph (quy
ch 542412), quy đ nh khá chi ti t t ch c và ho t đ ng c a l c l ng thu gom rác dân l p Quy ch này giao cho UBND ph ng/xư qu n lỦ, th c hi n c p gi y ch ng nh n hành ngh rác cho các cá nhân, thành l p các t l y rác dân l p đ a ph ng Trong quá trình
ho t đ ng, các t LRDL đ c quy n t thu, t chi và không ph i trích n p ngân sách Tuy nhiên, qua h n 10 n m t ngày quy ch có hi u l c, th c t cho th y ho t đ ng c a các l c
l ng thu gom rác dân l p ch a đ t các yêu c u c a thành ph
V b n ch t, thu gom CTRSH đư là ho t đ ng kinh doanh d ch v nh ng t tr c đ n nay,
nh ng ng i có ngu n thu t ho t đ ng kinh doanh này- tr các doanh nghi p, HTX- ch a
t ng th c hi n ngh a v thu v i nhà n c Trong khi đó, ngân sách thành ph hàng n m
v n ph i chi g n 1000 t đ ng đ tài tr cho ho t đ ng thu gom, v n chuy n và x lý rác13
“Nh m gi m gánh n ng trong công tác qu n lỦ CTR trên đ a bàn thành ph , ti n đ n xóa
b bao c p trong công tác này 14, thành ph ban hành Quy t đ nh 88/2008/Q -UBND ngày 20/12/2008 v thu phí v sinh và phí b o v môi tr ng đ i v i ch t th i r n thông
th ng trên đ a bàn TPHCM Theo đó, thành ph ti p t c giao cho ph ng/xư qu n lỦ các
t LRDL nh ng đ ng th i giao cho ph ng/xư nhi m v tr c ti p thu kho n phí thu gom
t các h dân- tr c đây do các t LRDL thu phí Sau khi thu phí, UBND ph ng/xư s trích l i phí qu n lỦ (20%) r i n p toàn b s phí thu đ c cho Phòng tài chính
qu n/huy n Phòng tài chính s ti n hành chi tr cho các đ n v thu gom
V i n i dung nh trên, Quy t đ nh 88 b ph n đ i không ch b i l c l ng thu gom rác dân
l p mà ngay c các Ph ng/xư, Qu n/huy n c ng ch a đ ng thu n15 Tr c tình hình này, thành ph đư xem x t, th a nh n m t vài đi m không h p lỦ c n ph i đi u ch nh Ngay sau
đó, Công v n liên ngành 7345/LCQ-TNMT-TC-CT ngày 07/10/2009 v vi c h ng d n
12 UBND Thành ph H Chí Minh (1998), “ uy t đ nh 5424/1998/ -UB- L T v vi c ban hành quy ch
qu n lý ch t th i r n thông th ng trên đ a bàn TPHCM”- g i t t là quy ch 5424
13
Nguy n Thanh (2009), “Tri n khai thu phí v sinh và phí BVMT theo quy đ nh m i: Không nh h ng đ n
l c l ng thu gom rác dân l p, B Tài nguyên và Môi tr ng, truy c p ngày 28/2/2011 t i đ a ch :
http://www.monre.gov.vn/v35/default.aspx?tabid=428&cateID=24&id=66317&code=RFG1D66317
14 Nguy n Thanh (2009), “Tri n khai thu phí v sinh và phí BVMT theo quy đ nh m i: Không nh h ng đ n
l c l ng thu gom rác dân l p , B Tài nguyên và Môi tr ng, truy c p ngày 28/2/2011 t i đ a ch :
http://www.monre.gov.vn/v35/default.aspx?tabid=428&cateID=24&id=66317&code=RFG1D66317
đ ph n đ i (cao đi m là ngày 8/6, h n 300 ng i đư t p trung tr c c a S TNMT) M t vài n i, l c l ng này đư không t ch c thu gom, gây ra l ng rác t n trong khu dân c
Trang 15th c hi n Quy t đ nh 88/2008/Q -UBND đ c ban hành, có đi u ch nh quy đ nh v c quan thu phí và t l trích gi l i cho ph ng/xã (10%)
Bên c nh khó kh n trong t ch c qu n lý l c l ng thu gom CTRSH, v m t ch t l ng
d ch v cung ng v n còn nhi u h n ch Không th ph nh n l c l ng thu gom CTRSH toàn thành ph đư có nhi u n l c góp ph n gi gìn môi tr ng thành ph Tuy nhiên, do
h n ch ban đ u t khâu t ch c, qu n lý nên quá trình tri n khai th c hi n còn r t manh mún Tuy k t qu đi u tra ch s hi u qu qu n lý hành chính công c p T nh (PAPI) Vi t Nam (2010)16 cho th y ch s hài lòng v ch t l ng d ch v công (trong đó có d ch v thu gom CTRSH) c a ng i dân thành ph H Chí là khá cao (cao nh t trong 30 t nh/thành
ph ) nh ng đi u đó không có ngh a là toàn thành ph hài lòng v i ch t l ng d ch v này Hàng ngày, không khó đ nhìn th y tình tr ng rác sinh ho t tràn ra lòng đ ng hay đ ng hàng gi ngoài ngõ các con ph Bên c nh đó là k thu t thu gom ch a kh p kín, mùi ôi thiu c a rác t i đi m t p trung rác ch v n chuy n đ n n i x lý gây nh h ng nhi u đ n môi tr ng s ng c a c dân
T t c nh ng di n bi n trên cho th y thành ph hi n v n ch a có m t chính sách th a đáng- hi u theo ngh a có th cung ng d ch v có ch t l ng t t, đ c t ch c cung ng có quy mô, th c hi n đúng, đ ngh a v tài chính v i nhà n c- trong đi u ti t ho t đ ng thu gom CTRSH
1.2.T ng quan các nghiên c uătr c
Nghiên c u v qu n lý CTRSH là m t ch đ thu hút s quan tâm c a nhi u tác gi , nhà nghiên c u trong và ngoài n c Riêng nghiên c u d a trên th c tr ng c a TPHCM, Trung tâm nghiên c u ng d ng công ngh và qu n lỦ môi tr ng (CENTEMA)- thu c i h c
V n Lang- d i s ch trì c a TS Nguy n Trung Vi t, đư th c hi n báo cáo khoa h c
“ uy ho ch t ng th h th ng hành chính qu n lý CTR đô th TP.H Chí Minh” (1998)
Báo cáo là m t trong nh ng công trình nghiên c u đ u tiên v CTR TPHCM Báo cáo
kh ng đ nh ba k t lu n quan tr ng: m t là, h th ng qu n lỦ CTR đô th đ c xây d ng xuyên su t t thành ph đ n qu n/huy n Hai là, trong h th ng này t n t i c hai thành
ph n kinh t - nhà n c và t nhân- cùng ho t đ ng v i hi u qu khác nhau Ba là, h th ng càng ngày càng b c l nhi u nh c đi m mà nh c đi m l n nh t là trình đ cán b quá
th p và c s v t ch t quá nghèo nàn
16 CECODES (2010), “Ch s hi u qu qu n lý hành chính công c p t nh Vi t Nam , Trung tâm công tác lý
lu n MTTQVN, UNDP
Trang 16M t nghiên c u khác ti p c n t góc đ quy ph m pháp lu t, ch y u là Lu t b o v môi
tr ng 2005, tác gi Giang Th Y n (2006) đư phân tích n i dung qu n lỦ nhà n c v CTRSH t i TPHCM Theo đó, thu gom là m t trong s các n i dung c b n c a qu n lý
nhà n c v CTRSH: “ u n lý ch t th i là ho t đ ng phân lo i, thu gom, v n chuy n,
gi m thi u, tái s d ng, tái ch , x lý, tiêu hu , th i lo i ch t th i17” Xã h i hóa qu n lý
CTRSH là m t trong hai gi i pháp chính sách mà tác gi trình bày trong nghiên c u a
ra kinh nghi m, cách làm c a m t s n c, trên c s phân tích đi m m nh, đi m y u c a
vi c huy đ ng các ngu n l c khác nhau vào th c hi n thu gom CTRSH, tác gi cho r ng thành ph s có m t h th ng thu gom t t h n n u có m t s h tr cho các l c l ng thu
gom thu c khu v c t nhân
Nghiên c u “Xây d ng h th ng qu n lý l c l ng thu gom CTRSả trên đ a bàn TPảCM”
(Tr n Nh t Nguyên, 2008), tác gi đư mô t hi n tr ng t ch c cung ng d ch v c a 4 ch
th : các công ty DVCI qu n/huy n, các HTX, các nghi p đoàn lao đ ng và l c l ng rác dân l p Thông qua ph ng pháp SWOT, tác gi đư so sánh các hình th c thu gom hi n có
t i TPHCM Cùng v i vi c s d ng k t qu đi u tra kh o sát, d báo kh i l ng CTRSH phát sinh trên đ a bàn thành ph đ n n m 2020, tác gi đư đ xu t m t s gi i pháp chính
sách Trong đó, có đ ngh l c l ng thu gom CTR dân l p ph i đ ng ký ngành ngh ho t
đ ng, đ c h ng các quy n c ng nh ph i th c hi n các ngh a v nh quy đ nh t i Lu t
Doanh nghi p
Tóm t tăch ngă1:ă
Tác gi đư trình bày t ng quan v m t s can thi p c a chính quy n TPHCM đ i v i ho t
đ ng thu gom CTRSH Thành ph hi n có hai l c l ng chính tham gia cung ng d ch v thu gom, thu c khu v c nhà n c và khu v c t nhân Các công ty DVCI, HTX đ c đi u
ch nh b i Lu t Doanh nghi p, Lu t HTX Riêng đ i v i các t LRDL, chính quy n thành
ph đư ban hành nhi u chính sách đi u ti t nh ng khi tri n khai th c thi ch a t o s đ ng thu n cao t các bên liên quan
ư có r t nhi u nghiên c u trong n c v ch đ này Tác gi đ c p đ n m t trong nh ng nghiên c u đ u tiên v qu n lý CTR t i TPHCM c a Nguy n Trung Vi t và c ng s (1998) và hai nghiên c u g n đây c a Giang Th Y n (2006) và Tr n Nh t Nguyên (2008) Các nghiên c u đư cung c p nh ng góc nhìn khác nhau v th c tr ng cung ng các d ch v
Trang 17
liên quan đ n thu gom, v n chuy n và x lý CTR t i TPHCM và đ xu t m t s gi i pháp chính sách có th giúp thành ph xây d ng đ c m ng l i cung ng các d ch v liên quan
đ n CTR, trong đó có d ch v thu gom CTRSH- đ c t t h n a s các gi i pháp đư đ t
tr ng tâm tác đ ng vào khu v c t nhân
Trang 18CH NGă2
2.1 C ăs đ nhƠăn c can thi p vào th tr ng d ch v thu gom ch t th i r n sinh
ho t:
T góc đ kinh t h c, Nhà n c s can thi p vào th tr ng khi th tr ng xu t hi n
m t trong các th t b i v phân b ngu n l c không hi u qu ho c các k t qu mà n n kinh t đ t đ c không nh mong mu n c a nhà n c18 C th , đó là các th t b i sau:
t n t i th l c th tr ng, thông tin b t cân x ng, hàng hóa công, ngo i tác, b t bình
đ ng và b t n v mô
Các th t b i th tr ng này có nhi u nguyên nhân, ch y u xu t phát t b n ch t hàng hóa đ c cung ng và cách th c mà th tr ng đang v n hành xem x t c s can thi p c a nhà n c vào th tr ng d ch v thu gom CTRSH, c n xu t phát t đ c đi m
c a d ch v này
Th nh t, tuy không tr c ti p t o ra s n ph m v t ch t nh ng n u d ch v thu gom
CTRSH đ c cung ng, s mang l i tác đ ng tích c c cho xư h i Các h dân c ng nh
đ ng nh p c
V phía c u l i x y ra tình tr ng tiêu dùng quá m c Rác th i là k t qu t t y u t ho t
đ ng, sinh ho t hàng ngày c a m i ng i dân, m i h gia đình M t ph n do Ủ th c gi gìn v sinh môi tr ng th p, ph n n a do các quy đ nh x ph t hành vi gây ô nhi m môi
19 Tr n Nh t Nguyên (2008), Xây d ng h th ng qu n lý l c l ng thu gom ch t th i r n sinh ho t trên đ a
bàn TPHCM, i h c Bách khoa TPHCM, ph l c 2, trang 16
Trang 19tr ng ch a nghiêm, c ch giám sát c ng đ ng ch a hi u qu …m t b ph n không
nh các h dân đư không đóng phí đ đ c thu gom rác Thay vào đó, các h này s v t rác b a bưi kh p n i
Th hai, d ch v thu gom CTRSH là m t trong các lo i d ch v khuy n d ng Tuy nhiên
m i cá nhân, m i h gia đình d u đ u bi t n u rác đ c thu gom đúng quy đ nh, ch t
l ng s ng c a b n thân và c a nh ng ng i xung quanh s đ c c i thi n, nh ng vì
đ ng c cá nhân, nh ng ng i này đư không hành đ ng đúng Lãng tránh vi c đóng phí thu gom hàng tháng có th mang l i cho h m t l i ích v t ch t l n h n ho c b ng m c phí Tuy nhiên, cái l i cho b n thân h và cho c ng đ ng- n u h đóng phí đ đ c thu gom đ y đ - s l n h n nhi u so v i cái l i v t ch t nói trên Theo Joseph E.Stiglitz20, khi cá nhân không làm cái vì l i ích t t nh t c a h thì khi đó nhà n c ph i can thi p-
b t bu c m i ng i ph i s d ng d ch v , hàng hóa- vì l i ích tr c h t cho b n thân h
Th ba, do đ c thù b n ch t d ch v nên d ch v thu gom CTRSH d dàng d n đ n tình
tr ng đ c quy n trong cung ng Ngu n g c đ c quy n có th do hi u ng m ng l i
Vì các h dân th ng t p trung trong m t khu v c nh t đ nh nên d ch v thu gom
CTRSH ch có tác đ ng tích c c khi h u nh t t c m i ng i đ u s d ng d ch v M t
m t, nhà cung ng d ch v - l c l ng thu gom, ch th c hi n vi c cung ng khi có đ c
s l ng h t i thi u nh t đ nh nào đó, đáp ng chi phí t ng thêm khi h đ u t thu gom thêm m t tuy n đ ng/m t con h m M t khác, nh là h qu c a v n đ nêu trên, đ thu n l i cho ho t đ ng thu gom và c ng đ có th t i đa l i nhu n thu đ c, các dây rác21 đư có s th a thu n ng m v đ a bàn thu gom M i dây rác là m t đ a bàn riêng
bi t
Nh v y, không gi ng nh các d ch v tiêu dùng thông th ng khác- đó m i ng i tiêu dùng có th ch n các nhà cung ng khác nhau, v i m t h tiêu dùng d ch v thu gom CTRSH, h không có nhi u h n hai s l a ch n: ho c là h p đ ng v i nhà cung
ng d ch v đang cung ng cho c khu mình sinh s ng, ho c là t x lỦ
Th t , n u xem x t t giác đ hàng hóa công- v i hai đ c đi m là không có tính tranh
Trang 20thu n túy- khi có đ y đ c tính lo i tr (thông qua thu phí) và tính c nh tranh (trong
đi u ki n ngu n l c h n ch , vi c thu gom CTRSH t i h này s làm h n ch kh n ng thu gom CTRSH t i h khác) Tuy nhiên, do y u t ngo i tác tích c c mang l i cho xã
d ch v mà nhà n c có trách nhi m đ m b o cung ng cho xư h i (Lê Chi Mai, 2003)
B n đ c đi m ch y u đ c phân tích trên cho th y th tr ng d ch v thu gom CTRSH
đư xu t hi n d u hi u c a th t b i th tr ng Nhà n c có c s đ can thi p vào th
tr ng này
Trang 212.2.Các hình th c can thi p có th
Hình 2.1: Cây quy t đ nh cho s can thi p c a chính quy n23
Khi can thi p vào b t c th tr ng nào, nhà n c có hai ph ng th c c b n: duy trì th m quy n ho c y quy n
Can thi p theo ph ng th c duy trì th m quy n:
H th ng các quy đ nh: Nhà n c s d ng các quy đ nh đ đi u ti t vi c cung ng d ch v
c a các ch th trên th tr ng nh m đ m b o th tr ng h n ch đ c các th t b i v n có,
v n hành theo đ nh h ng c a nhà n c Ví d nh giáo d c- m t lo i hàng hóa t thu n túy, nhà n c ban hành các quy đ nh v tiêu chu n tr ng l p, giáo viên, các quy đ nh v thi tuy n…đ đ m b o m t ch t l ng t i thi u cung ng đ n ng i tiêu dùng
Tài chính: Nhà n c s d ng công c tài chính cho hai nhóm đ i t ng ch y u: nhà cung
ng d ch v ho c ng i tiêu dùng V i nhà cung ng, nhà n c có th mi n, gi m thu
ho c tr c p M c tiêu nhà n c là chuy n m t ph n các l i ích t nhà cung ng sang
23 R.G Laking (1996), Th c ti n qu n lý hi u qu trong l nh v c công, Ngân hàng th gi i, trích t Salvatore
Schiavo- Campo và Pachampet Sundaram (2003), Ph c v và duy trì: C i thi n hành chính công, Ngân hàng phát tri n Châu Á
Trang 22ng i tiêu dùng V i ng i tiêu dùng, nhà n c có th tr c p tr c ti p b ng ti n ho c hi n
v t ho c tr c p gián ti p qua thu
Tr c ti p cung ng: Thông qua các doanh nghi p nhà n c ho c các đ n v s nghi p do nhà n c t ch c thành l p và v n hành, nhà n c có th tr c ti p cung ng d ch v cho
th tr ng
Can thi p theo ph ng th c y quy n:
y quy n cho chính quy n c p d i: Tùy t ng lo i d ch v , chính quy n c p cao h n có
th y quy n cho chính quy n c p d i l a ch n chính sách trên c s phân c p, phân quy n hi n h u
y quy n cho các th c th có m c đích xác đ nh: Nhà n c có th y quy n cho các ch
th khác cung ng d ch v , các doanh nghi p thu c khu v c t nhân ch ng h n “Nhà n c
có th dùng bi n pháp ký h p đ ng tr c ti p v i các doanh nghi p t nhân đ mua l i các
d ch v đó và gi quy n phân ph i d ch v Ho c Nhà n c ký h p đ ng v i các doanh nghi p t nhân đ cho các doanh nghi p này t cung ng các d ch v theo các đi u kho n
nh t đ nh 24
Tóm t tăch ngă2:
Tác gi trình bày các c s đ nhà n c can thi p vào th tr ng d ch v thu gom CTRSH
Tr c h t, d ch v thu gom CTRSH là m t lo i d ch v n u đ c cung ng t t s mang l i ngo i tác tích c c cho xã h i Do đó, d ch v thu gom CTRSH c ng là m t lo i d ch v khuy n d ng Tuy nhiên, xu t phát t nhi u nguyên nhân khác nhau mà d ch v này có xu
h ng đ c tiêu dùng quá m c trong khi cung ng h n ch H n n a, do đ c thù b n ch t nên th tr ng d ch v thu gom CTRSH có th d n đ n đ c quy n trong cung ng Chính
vì các l trên nên m c dù là m t lo i hàng hóa t thu n túy nh ng th tr ng d ch v thu gom CTRSH c n đ c nhà n c can thi p nh m gi m thi u các h n ch nêu trên c a th
tr ng
can thi p, nhà n c có hai ph ng th c c b n là duy trì th m quy n ho c y quy n
Dù can thi p d i b t c ph ng th c nào, Nhà n c v n ph i đ m b o th tr ng cung
Trang 23CH NGă3
D CH V THU GOM CH T TH I R N SINH HO T
TRÊNă A BÀN THÀNH PH H CHÍ MINH
3.1 C ăs phápălỦăđi u ti t ho tăđ ng cung ng
Chính quy n TPHCM đi u ti t ho t đ ng cung ng d ch v thu gom CTRSH d a vào m t
Ngh đ nh 59/2007/N -CP ngày 09/4/2007 c a Chính ph v qu n lý ch t th i r n Ngh đ nh 174/2007/N -CP ngày 29/11/2007 c a Chính ph v phí b o v môi
tr ng đ i v i ch t th i r n
3.1.2 V n b n c a TPHCM
3.1.2.1 Quy t đ nh s 5424/Q -UB-QL T ngày 15/10/1998 ban hành Quy ch v
t ch c và ho t đ ng c a l c l ng làm d ch v thu gom rác dân l p
Quy ch xác đ nh thu gom rác là bao g m: “qu t d n đ gom rác vào m t ch và “chuy n rác đi đ n n i quy đ nh (Kho n a, đi u 1) L c l ng thu gom rác dân l p đ c t ch c thành các đ n v , g i là “T l y rác dân l p Ph ng/xư c n c tình hình th c t mà quy t
đ nh s l ng các t LRDL trên đ a bàn Quy ch c ng quy đ nh chi ti t t ch c c a các t LRDL M i t có t 3 đ n 9 ng i, có 1 t tr ng và 1 ho c 2 t phó T tr ng và t phó
đ c b u t i h i ngh toàn th c a T do UBND ph ng/xã ch trì, có nhi m k 12 tháng Khi c n thay đ i t tr ng, t phó ph i t ch c h i ngh c a T đ b u T tr ng, t phó
là ng i “ch u trách nhi m tr c UBND s t i trong vi c th c hi n các ch đ o c a UBND
s t i và ch u trách nhi m tr c c quan qu n lý v sinh công c ng qu n, huy n trong vi c
ch p hành các quy đ nh v sinh đô th c a nhà n c ban hành Bên c nh đó, t tr ng, t
25
Ph l c 7
Trang 24phó là ng i đ xu t khen th ng ho c k lu t đ i v i t viên lên UBND đ a ph ng s
t i ( i u 8)
L c l ng thu gom rác dân l p “ch đ c ho t đ ng sau khi đ c c p gi y ch ng nh n v
vi c hành ngh l y rác (đi u 11) Cá nhân n u có đ đi u ki n thì UBND ph ng/xã ra quy t đ nh ch p nh n và b trí vào T LRDL t i đ a ph ng
T LRDL không đ c ho t đ ng d ch v nh ng n i đư có ng i thu c l c l ng DVCI
n u không có s ch p thu n c a c quan qu n lý chuyên ngành v sinh công c ng c a
qu n/huy n Ch đ c ho t đ ng khi “đư có s ký k t h p đ ng d ch v b ng v n b n gi a mình ho c t v i ch h ho c n i có yêu c u thu gom rác (kho n 2, đi u 13) Khi làm
vi c ph i m c qu n áo BHL Quy ch nghiêm c m vi c thuê m n l i, làm ch th u vi c thu gom rác (Kho n 3, kho n 6, đi u 13)
Nhìn chung, quy ch đư đ a ra m t s quy đ nh c b n sau:
Th nh t, thu gom ph i bao g m quét d n đ gom rác và v n chuy n rác đi đ n n i khác
Th hai, ph i có h p đ ng b ng v n b n gi a l c l ng thu gom và ch ngu n th i
Th ba, nghiêm c m hành vi thuê m n l i, làm ch th u vi c thu gom
3.1.2.2 Quy t đ nh 130/2002/Q -UB ngày 18/11/2002 c a UBND Thành ph v
vi c ban hành quy ch qu n lỦ CTR thông th ng trên đ a bàn thành ph
Quy đ nh trách nhi m c a các ch ngu n th i và các l c l ng liên quan đ n công tác qu n
lý, thu gom, v n chuy n và x lỦ CTR thông th ng26
- trong đó có CTRSH
M t là, ch ngu n th i tùy đi u ki n ph i trang b t 2 đ n 3 thùng đ ng rác đ phân lo i rác t ngu n; có ngh a v đóng phí v sinh theo quy đ nh c a nhà n c (đi m a, kho n 1
và kho n 2, đi u 5)
Hai là, các t ch c thu gom, v n chuy n, ti p nh n và x lỦ CTR thông th ng ph i t
ch c và ho t đ ng theo đúng Lu t lao đ ng và các quy đ nh hi n hành, đ m b o các đi u
ki n c b n cho NL v d ng c , v sinh, an toàn lao đ ng Rác ph i đ a ra kh i thành
ph tr c 6 gi sáng m i ngày (kho n 3, 4, 5 đi u 8) Ch t l ng v sinh sau th i gian tác nghi p ph i đ t yêu c u theo tiêu chu n v sinh do S Giao thông Công chánh và S khoa
h c và công ngh quy đ nh (kho ng 5, đi u 9)
26 Bao g m: Các S - ngành, UBND c p qu n và c p ph ng, các t ch c, đ n v và cá nhân có ch c n ng
Trang 25Ba là, UBND ph ng/xã có trách nhi m “tuyên truy n v n đ ng, ki m tra và yêu c u t t c các h dân kỦ h p đ ng giao rác cho các đ n v thu gom, v n chuy n rác (kho ng 4, đi u 11)
3.1.2.3 Quy t đ nh 88/2008/Q -UBND ngày 20/12/2008 c a UBND Thành ph v phí v sinh và phí b o v môi tr ng đ i v i ch t th i r n thông th ng
Khi quy t đ nh này đ c ban hành, S TNMT ph i h p cùng S Tài chính và C c Thu
h ng d n th c hi n c th thông qua Công v n 7345/LCQ-TNMT-TC-CT ngày 07/10/2009
Các h gia đình ph i đóng phí hàng tháng M c phí dao đ ng t 10000đ đ n 20000đ, khác nhau gi a h khu v c n i thành và h khu v c ngo i thành, h m t ti n đ ng và h trong các con h m Các đ n v hi n đang th c hi n thu gom, có t cách pháp nhân đ c
ti p t c th c hi n thu phí Riêng v i t LRDL, tùy theo tình hình th c t đ a ph ng,
UBND ph ng/xã tr c ti p t ch c b ph n thu phí ho c y quy n cho cá nhân, t ch c
khác thu phí Tuy nhiên, dù đ n v nào thu phí v n ph i s d ng biên lai thu phí do c
quan thu phát hành ho c t in theo m u đ c c quan thu ch p nh n
C n c t ng s phí thu đ c, c quan thu phí đ c trích gi l i 10% t ng s thu27
S còn
l i chi cho thu gom t i ngu n và trích n p ngân sách Ph n phí đ l i ph c v công tác thu phí không ph i ch u thu n v thu gom có ngh a v n p thu c n c trên doanh thu Riêng đ i v i các h l y rác dân l p thì đ c mi n thu
Nh v y, Quy t đ nh 88/2008/Q -UBND và Công v n 7345/LCQ-TNMT-TC-CT quy
đ nh nh ng đi m c b n sau:
Th nh t: Các đ n v có t cách pháp nhân đ c ti p t c thu phí Riêng đ i v i các t LRDL, UBND ph ng/xã có th tr c ti p thu phí ho c y quy n cho cá nhân, t ch c khác thu phí
Th hai: Vi c thu phí ph i s d ng biên lai thu phí do c quan thu phát hành ho c t in theo m u đ c c quan thu ch p nh n
Th ba: M i cá nhân, t ch c có ho t đ ng làm phát sinh CTR ph i n p phí thu gom, v n chuy n và x lý CTR
Th t : Các t ch c thu gom CTRSH có ngh a v n p thu theo quy đ nh đ i v i t ng lo i
hình t ch c Riêng các h l y rác dân l p thì đ c mi n thu
27
T l 10% này là t m th i Trong quá trình th c hi n s có đi u ch nh sau
Trang 26Phòng Qu n lý
ch t th i r n
Các b ph n, phòng ban khác
UBND
ph ng/xã
Phòng Qu n lý môi tr ng
tr ng
Phòng Tài chính k ho ch
Các Phòng Ban khác
H ND
Thành
ph
3.2.T ch c b máy th c hi năđi u ti t ho tăđ ng thu gom CTRSH
Hình 3.1: S đ b máy đi u ti t ho t đ ng thu gom CTRSH t i TPHCM
Thành ph t ch c b máy th c hi n đi u ti t ho t đ ng thu gom CTRSH t i 3 c p: thành
ph , qu n/huy n và ph ng/xư Các c quan sau đây có vai trò ch y u v i các ch c n ng, nhi m v chính s đ c trình bày t i ph l c 8:
3.2.1 H i đ ng nhân dân (H ND) thành ph
3.2.2 y ban nhân dân Thành ph
3.2.3 S Tài nguyên Môi tr ng:
3.2.3.1.Phòng qu n lý ch t th i r n
3.2.3.2.Phòng qu n lỦ môi tr ng
Trang 273.3.1.1.T ch c ho t đ ng cung ng c a công ty d ch v công ích
Thu gom CTRSH là m t trong nh ng nhi m v c a các công ty DVCI Ng i lao đ ng trong các công ty DVCI đ c trang b đ y đ các ph ng ti n BHL , đ c tham gia các
t ch c đoàn th , xây d ng th a c lao đ ng t p th …
NL đ c tr l ng theo thang b ng l ng c a công ty, bình quân dao đ ng t 3.5 tri u
đ ng đ n 10 tri u đ ng/tháng đ c tuy n d ng, NL ph i t t nghi p Trung h c ph thông và ph i qua th vi c 1 đ n 6 tháng
3.3.1.2 ánh giá t ch c ho t đ ng cung ng c a các công ty d ch v công ích
i m m nh: L c l ng thu gom t i các công ty DVCI v n đ c t ch c thành b máy quy
c t trên 20 n m (ti n thân là các xí nghi p công trình đô th qu n/huy n), đ c nhà n c
đ u t , trang b các ph ng ti n thu gom, v n chuy n rác g n nh hoàn ch nh
Là doanh nghi p có t cách pháp nhân đ y đ nên công ty có nhi u thu n l i trong ký k t các h p đ ng thu gom v i các ch ngu n th i có kh i l ng phát th i l n
Công ty th c hi n đ y đ các th t c pháp lỦ liên quan đ n quy n l i NL NL làm vi c
t i các công ty DVCI nhìn chung có ti n l ng t ng đ i khá (60% lao đ ng có m c l ng trên 3 tri u đ ng/tháng)
Trang 28i m y u: B máy nhi u t ng n c trung gian ( i, t , nhóm) i u ki n tuy n d ng đòi
h i m t s tiêu chu n nh t đ nh, gây khó kh n cho m t b ph n lao đ ng
V m t t ch c, các công ty DVCI v n mang n ng tính hành chính Các sinh ho t đoàn th ,
h i h p v i s truy n t i thông tin m t chi u c ng có th gây tâm lý e ng i cho NL
3.3.2 Khu v c t nhân:
Trong giai đo n 10 n m tr l i đây, l c l ng thu gom CTRSH khu v c t nhân có nhi u
mô hình t ch c ho t đ ng khác nhau bao g m: l c l ng ho t đ ng thu gom riêng l , HTX và các lo i hình doanh nghi p
3.3.2.1.L c l ng thu gom ho t đ ng riêng l :
S hình thành
L c l ng thu gom ho t đ ng riêng l - đ c g i là các dây rác, các đ ng rác dân l p28hay “l c l ng làm d ch v thu gom rác dân l p 29
- đ c hình thành t sau n m 1975 Ban
đ u ch s d ng lao đ ng gia đình, sau thuê m n thêm lao đ ng
Có m t th c t đáng quan ng i mà m t s nghiên c u g n đây đư đ c p đ n là s xu t
hi n c a các đ u n u trong thu gom rác Nghiên c u c a Tr n Nh t Nguyên (2008) khái quát hình nh các đ u n u nh sau: H là “ch các đ ng rác v i quy mô l n, khai thác
đ ng rác th c s nh m m c đích kinh doanh” H thuê m n lao đ ng các t nh v i giá
r , không đ m b o các quy n l i c a NL “Th m chí có khu v c không tr l ng cho
Theo b c l ng Không tr l i
Trang 29NL mà ch đ h thu nh t ph li u trên đ ng dây rác đó (đi n hình qu n 10)” B n
thân h không tr c ti p thu gom ho c thu phí, không đ ng kỦ ngành ngh C ng theo Tr n
Nh t Nguyên, “v n đ đáng quan tâm đây là hình th c đ u n u ho t đ ng nh m t t
ch c ng m, chính quy n không th can thi p và không n m đ c thông tin c a các đ u
ch đ ng rác thu phí nh ng không tr công thu gom, ch cho ph p ng i thu gom s d ng
ph ng ti n thu gom c a ch đ ng rác và đ c “quy n bán các ph li u thu gom đ c
C th , ch đ ng rác trang b m t xe t i nh thu gom, có tài x đi cùng Ng i thu gom theo xe (2 ng i) không đ c tr phí thu gom nh ng h đ c tùy nghi s d ng s ph li u thu đ c trên toàn b tuy n thu gom Tài x xe t i ngoài nhi m v lái xe còn có nhi m v giám sát, đ m b o nh ng ng i thu gom thu gom s ch rác, tránh tình tr ng h ch l y ph
li u mà không thu gom các lo i rác khác
Nh v y, tình tr ng “đ u n u trong thu gom CTRSH t tr c đ n nay là hi n t ng có t n
t i V n đ ch c n nhìn nh n th c tr ng này nh th nào Thi t ngh , b t c ho t đ ng kinh t nào c a con ng i đ u là ho t đ ng nh m m c tiêu l i nhu n Vì v y, không th đánh giá đ u n u thông qua vi c h “khai thác đ ng rác th c s nh m m c đích kinh doanh 30
Các t LRDL, các HTX và các DNTN đ u khai thác đ ng rác nh m m c tiêu
l i nhu n V m t duy lý, các ch th này khi thuê m n l i lao đ ng đ u mu n tr công
m c th p nh t có th Mà giá c lao đ ng là s th a thu n c a ng i s d ng lao đ ng và
NL Vì v y, ch có th x ph t các đ u n u n u h c ng p lao đ ng ch hoàn toàn không th x ph t các đ u n u vì h thuê m n lao đ ng giá r V n đ duy nh t- n u có-
là tính ch t ng m n, không tôn tr ng lu t pháp, t ý hình thành s h u cá nhân đ i v i
m t ph n th tr ng d ch v thu gom CTRSH
T ch c và ho t đ ng:
Các dây rác dân l p có quy mô đa d ng, t hai đ n hàng ch c lao đ ng M c đ trang b
ph ng ti n, d ng c lao đ ng không gi ng nhau V c b n m i dây rác đ u có xe thu gom, ch i, ky rác K đ n, có th có trang b cho NL qu n áo đ ng ph c, giày bata ho c
ng Tuy nhiên, r t ít tr ng h p trang b áo ph n quang và nón b o h Riêng kh u trang,
ph n l n NL cho bi t h t trang b
30
Tr n Nh t Nguyên, 2008
Trang 30Do ch tr ng chuy n đ i ph ng ti n v n t i thô s c a thành ph t n m 2009, các dây rác hi n thu gom ch y u b ng xe thùng đ y tay 660 lít ho c xe t i nh Tuy nhiên, th nh tho ng trên các tuy n đ ng v n còn có các ph ng ti n thô s , t c i n i31
Nguyên nhân
ch y u là do chi phí chuy n đ i cao so v i thu nh p c a m t s dây rác nh
n i thành, thông th ng các dây rác s đ n thu gom tr c t ng h gia đình ngo i thành ch có nh ng h gia đình m t ti n m i đ c thu gom t n nhà Nh ng h h m
th ng ph i chuy n rác ra đ u h m Dù các ph ng/xã có trang b thùng rác nh ng m c đ trang b h n ch 32, các thùng có dung tích nh (120 lít ho c 240 lít) Thêm vào đó, Ủ th c
gi gìn v sinh môi tr ng c a ng i dân ch a cao nên h u nh rác v n tràn lan đ u các con h m
Ng i lao đ ng
Ng i lao đ ng làm vi c cho các dây t LRDL ít khi có H L b ng v n b n, ch y u là
th a thu n b ng l i, v ti n công, s gi lao đ ng và n i dung công vi c
Trang 31C 3 lo i BH Ch có BHYT Ch có BHTN Ch có BHXH
17.1% 7.3% 7.3% 0.0%
NL c ng không có các kho n phúc l i nh th m h i m đau, hi u h , tr c p thai
s n…27% lao đ ng đ c ph ng v n cho bi t có đ c ch dây rác th ng t t nh ng đa s lao đ ng ph i t đ ngh các h gia đình đóng thêm m t kho n ti n t ng đ ng 1 tháng phí thu gom đ th ng t t cho h
Tham gia các t ch c đoàn th :
Ng i lao đ ng các t LRDL hi n nay là m t hình th c c a lao đ ng t do, ít n đ nh v
m t c trú nên vi c tham gia các t ch c đoàn th các ph ng/xã còn h n ch Tr c
th c tr ng này, n m 2004, Liên đoàn lao đ ng (L L ) c a m t s qu n nh : qu n 11,
qu n 10, qu n 3, qu n Bình Th nh, qu n 6 đư ti n hành v n đ ng thành l p Nghi p đoàn công nhân v sinh dân l p hay còn g i là Nghi p đoàn rác dân l p Nghi p đoàn là t ch c
c s c a công đoàn, đ c t ch c theo ngành ngh Nghi p đoàn công nhân v sinh dân
l p khi thành l p có quy ch t ch c và ho t đ ng riêng Ban đ u, Liên đoàn lao đ ng qu n
ch đ nh ban ch p hành (BCH) lâm th i, duy trì ho t đ ng theo nhi m k 2.5 n m ( i h i
2 l n/5 n m) có kinh phí ho t đ ng, m i đoàn viên đóng phí 10000đ/n m oàn viên nghi p đoàn sinh ho t đ nh k hàng tháng ho c hàng quỦ Qua đó, BCH ph bi n các quy
đ nh pháp lu t nói chung, các chính sách liên quan đ n v sinh môi tr ng nói riêng ây
c ng là d p đ đoàn viên và BCH, L L qu n trao đ i các v n đ xung quanh công vi c thu gom rác trên đ a bàn qu n
Tuy đ c t p h p m t cách quy c nh th nh ng th c t m i k sinh ho t ch thu hút kho ng t 20% đ n d i 50% đoàn viên tham gia khuy n khích đoàn viên tham d sinh ho t đ y đ , m t s L L (L L qu n 10, qu n 3) đư h tr m t vài kho n chi nh : chi ti n tham d sinh ho t cho m i đoàn viên1, chi h tr quà T t Ngoài ra, L L còn đ
xu t v i UBND qu n chi h tr cho thi u nhi con em đoàn viên nghi p đoàn có hoàn c nh khó kh n vào các d p T t thi u nhi, T t nguyên đán
3.3.2.2.Mô hình h p tác xã:
Các HTX thu gom CTRSH ho c b sung thêm ch c n ng thu gom CTRSH hình thành t
đ u nh ng n m 2000 Nghiên c u c a Tr n Nh t Nguyên (2008) đư kh o sát c th 5
Trang 32HTX33 trên đ a bàn TPHCM th i đi m đó cho th y quy mô, n ng l c t ch c đi u hành
c a các HTX còn nhi u h n ch Ch có 1/5 HTX ho t đ ng thu gom CTRSH trên toàn
qu n, còn l i ch y u ho t đ ng trong ph m vi m t ph ng c a qu n Theo đi u l HTX,
m i xư viên đ c chia l i nhu n theo t l v n góp ban đ u Tuy nhiên, do s v n góp ban
đ u th p (t 300.000đ đ n 20.000.000đ), qu n lỦ đi u hành còn nhi u h n ch , quy mô
nh …nên h u nh HTX ch a có l i nhu n 2/5 HTX có đóng BHXH, BHYT và BHTN cho NL Tuy s l ng còn h n ch nh ng đây c ng là m t tín hi u đáng m ng
3.3.2.3.Mô hình doanh nghi p
ho t đ ng ngày càng chuyên nghi p và mang tính đ c l p h n, m t s dây rác dân l p
đư l a ch n mô hình thành l p doanh nghi p- ch y u là doanh nghi p t nhân ho c công
ty TNHH m t thành viên Khi thành l p doanh nghi p, các t rác dân l p v n gi l i g n
nh nguyên tr ng t ch c và ho t đ ng tr c đó
So v i gia nh p HTX, thành l p doanh nghi p s t ch h n trong v n đ kinh doanh, tránh
đ c các khó kh n do ph i phân công, ph i h p th c hi n, tránh các xáo tr n v m t t
ch c So v i các t LRDL, các doanh nghi p có th có đ c h p đ ng thu gom v i các ch ngu n th i là t ch c vì gi đây h đư có th xu t hóa đ n H n n a, các doanh nghi p có
th d dàng ti p c n ngu n v n t các t ch c tín d ng Tuy nhiên, các doanh nghi p ph i đóng nhi u kho n thu h n34
các t LRDL
Qua kh o sát 4 doanh nghi p đang cung ng d ch v trên đ a bàn huy n Bình Chánh, ch
có 1 doanh nghi p có t ch c công đoàn35
Ch các doanh nghi p đư th c hi n kỦ H L , trang b BHL và mua BHYT, BHXH cho đa s NL
3.3.2.4 ánh giá t ch c ho t đ ng cung ng c a khu v c t nhân
i m m nh: Có t ch c đ n gi n, gi m thi u chi phí hành chính, đ m b o tính nhanh
chóng trong đi u hành
i u ki n tuy n d ng ít ràng bu c- ch y u là lao đ ng có s c kh e có th đ m đ ng công vi c- nên đư cung c p vi c làm cho nh ng NL th i v , lao đ ng có trình đ h c v n
th p V i đ c đi m này, khu v c t nhân đư góp ph n quan tr ng trong vi c c i thi n thu
nh p c a m t b ph n dân c 70% l ng c a NL khu v c t nhân m c trên 3 tri u
33
HTX Tr ng Th nh (Q9); HTX Th o i n (Q2); HTX Hi p Thành (Q4); HTX oàn K t (Q6); HTX Nông
nghi p d ch v Ph ng Linh Xuân (Q.Th c)
34 Bao g m: 10% thu VAT, 25% thu thu nh p doanh nghi p và thu môn bài (th ng là 1 tri u đ ng/n m-
thu môn bài b c 4 do có v n đi u l d i 2 t đ ng)
Trang 33đ ng/tháng, c ng v i ti n bán ph li u thu gom đ c t ng thu nh p c ng m c x p x 4 tri u đ ng/tháng
i m y u: a s các đ n v còn t ch c và ho t đ ng manh mún, nh l Các t LRDL
không có t cách pháp nhân nên không th ký h p đ ng thu gom v i các ch ngu n th i
l n T đó, doanh thu không nhi u nên ít đ u t trang b , đ i m i ph ng ti n thu gom d n
đ n ch t l ng thu gom h n ch
Ng c v i tình tr ng trên là hi n t ng đ u n u trong thu gom Tuy không th x ph t các
đ u n u vì h thuê m n lao đ ng giá r nh ng c n ph i x lý các hành vi không tôn tr ng
lu t pháp, t ý hình thành s h u cá nhân đ i v i m t ph n th tr ng d ch v thu gom CTRSH
Tùy s phí đ c Không tr l i
Hìnhă3.5:ăThuănh păbìnhăquơnăhƠngăthángăc aăng iălaoă
đ ngt ăbánăph ăli uăthuăgom
Trang 34H n ch th ba là các v n đ liên quan đ n đ m b o quy n l i c a NL i u này th hi n
ba đi m ch y u sau:
M t là, ch có 51,2% NL đ c kh o sát tr l i có H L Theo quy đ nh t i B Lu t lao
đ ng hi n hành, ch có m t s công vi c có tính ch t t m th i, d i ba tháng ho c lao đ ng giúp vi c nhà, gi a ng i s d ng lao đ ng và NL có th có giao k t b ng mi ng Còn l i
t t c H L ph i đ c ký k t b ng v n b n (đi u 28, B Lu t lao đ ng)
Hai là, ch a đ m b o đi u ki n an toàn, v sinh lao đ ng
Ba là, đa s các đ n v thu gom t nhân không có t ch c Công đoàn
3.4 ánhăgiáăk t qu v năhƠnhăc ăch đi u ti t
ho t đ ng qu n lý CTRSH
3.4.1.3.V k t qu cung ng d ch v
H th ng cung ng c a thành ph đư góp ph n đ m b o m t di n m o đô th t ng đ i cho thành ph tr c áp l c kh i l ng CTRSH phát sinh hàng ngày i u này th hi n rõ nét qua k t qu đi u tra ch s hi u qu qu n lý hành chính công c p T nh (PAPI) Vi t Nam (2010)36, TPHCM có ch s hài lòng v d ch v công (trong đó có d ch v thu gom rác) cao
, cu c s ng c a các lao đ ng ph thông có ph n đ c c c h n
36 CECODES (2010), Ch s hi u qu qu n lý hành chính công c p t nh Vi t Nam, Trung tâm công tác lý
lu n MTTQVN, UNDP
37 S li u t ng h p t Phòng QLCTR, bình quân m i qu n/huy n có 50 la o đ ng t i các công ty DVCI và
150 lao đ ng thu c các đ n v , t ch c t nhân
Trang 353.4.2 M t h n ch và nguyên nhân c a nh ng h n ch :
3.4.2.1.V xây d ng b máy
N ng l c chuyên môn c a t ng c p không đ ng đ u Trong đó, c p ph ng/xã- c p giám
sát ho t đ ng thu gom đ ng th i là c p qu n lý ho t đ ng c a các t LRDL- là đáng quan
ng i nh t M i ph ng/xã ch có 01 nhân viên môi tr ng ho c 01 nhân viên kiêm nhi m39 Nhân l c m ng trong khi đ a bàn r ng l n, c ng thêm áp l c c a vi c th c hi n nhi m v khác, các nhân viên th ng khó đ m b o giám sát ho t đ ng cung ng d ch v
K lu t hành chính ch a nghiêm M i ph ng/xã th c thi các các quy đ nh c a thành ph
khác nhau V i quy đ nh v t l trích n p đ l i, có n i gi trích n p 10%, có n i gi trích
n p 7%, n i khác là 5% Có ph ng/xã quy t toán biên lai thu phí hàng tháng, có
ph ng/xã quy t toán hàng n m c bi t trong khi quy đ nh các l c l ng thu gom khi thu phí ph i c p biên lai thu phí nh ng có ph ng ch th c hi n quy t toán và c p biên lai thu phí cho n m đó vào cu i n m V i cách làm này, các t l y rác trên đ a bàn ph ng này không th có biên lai thu phí đ c p cho các h dân khi h thu phí hàng tháng Song song đó là th c tr ng các ph ng/xư đ u bi t t l không phát biên lai c a các t LRDL đ i
v i các h dân chi m t 20% đ n 30% Tuy nhiên, m t s ph ng/xư đư không nghiêm túc giám sát, ki m tra tình tr ng này H cho r ng lao đ ng thu gom làm vi c khá n ng nh c nên t l không phát biên lai x p x 20% là “ch p nh n đ c H n n a, s ti n c ng không quá l n Tuy nhiên, v n đ không ph i s tuy t đ i trích n p b b qua là l n hay
nh V n đ là vi c th c thi chính sách có nghiêm túc hay không Chính quy n c s ng
x nh th v i chính sách thì khó mà bu c m i ch th trong xã h i có s tôn tr ng, ch p hành chính sách đ c
Qua kh o sát c ng cho th y quy t tâm th c thi chính sách, n l c thay đ i cách làm c
Trang 36Th nh t, các t LRDL đ c hình thành t s t ch c c a UBND các ph ng/xã40
là mong
mu n ch quan c a các nhà ho ch đ nh chính sách Th c t , đ v n đ ng h ho t đ ng theo t , nhóm đư khó kh n; yêu c u h ph i có gi y ch ng nh n hành ngh , ph i ho t đ ng
nh m t t ch c n ng tính hành chính nh trên là m t thách th c v i ph ng/xã
Th hai, các quy đ nh v t ch c t LRDL khá ch t ch nh ng ch a c th , do đó, khó có tính th c thi cao C th , quy đ nh t tr ng, t phó ch u trách nhi m tr c UBND
ph ng/xã- nh ng đó là trách nhi m gì, ch u trách nhi m m c nh th nào Ho c quy
đ nh t có th đ xu t khen th ng ho c k lu t nh ng c n c nào, tiêu chu n nào đ đ
xu t khen th ng ho c k lu t thì ch a quy đ nh
T ng t , quy ch c ng quy đ nh ng i thu gom ph i đ c c p gi y ch ng nh n hành ngh nh ng n i dung c th , hình th c c a gi y ch ng nh n đó nh th nào v n còn đ ngõ
Công v n 7345/LCQ-TNMT-TC-CT:
Th nh t, quy đ nh các đ n v hi n đang thu gom có t cách pháp nhân đ c ti p t c th c
hi n thu phí Quy đ nh này ch a x t đ n lo i hình doanh nghi p thu gom CTRSH là doanh nghi p t nhân- v n không có t cách pháp nhân
Th hai, quy đ nh UBND ph ng/xã ho c tr c ti p thu phí ho c y quy n thu phí đ i v i các t LRDL và c quan thu phí s là đ n v đ c gi l i 10% t ng s thu Trên th c t phí
đ u do các t LRDL thu nh ng v n ph i n p l i cho ph ng/xã t 5% đ n 10% t ng s thu
đ c C c u chi đ i v i t ng phí thu đ c nh sau:
- 90% chi cho t LRDL
- 4% đ n 9% chi cho công tác qu n lý thu phí 41 c a ph ng/xã
- 1% chi cho công tác qu n lý thu phí c a Phòng Tài chính k ho ch và Phòng Tài nguyên môi tr ng qu n/huy n
V phía t LRDL, các t đ c c p phát biên lai thu phí (lo i có m nh giá in s n)
Nhìn vào c c u t l đi u ti t gi l i khó có th thuy t ph c các t LRDL v tính h p lý
c a nó b i th c t h ch có ngh a v đóng phí mà quy n l i nh n đ c g n nh không rõ ràng
NL đ đi u ki n, quy t đ nh ch p thu n và b trí vào t l y rác đ a ph ng, ch trì h i ngh toàn th c a t
Trang 37V quy t đ nh 130/2002/Q -UB: T i kho n 5, đi u 9 c a quy ch ban hành kèm theo
quy t đ nh này quy đ nh: “l c l ng v sinh sau th i gian tác nghi p ph i đ t yêu c u theo tiêu chu n v sinh do S Giao thông Công chánh và S khoa h c và công ngh quy đ nh Tuy nhiên t th i đi m ban hành cho đ n nay c hai S v n ch a ban hành b tiêu chu n
v sinh nào42
3.4.2.3.V k t qu cung ng d ch v 43
Qua kh o sát cho th y ng i s d ng d ch v ch a hài lòng v i s cung ng c a c nhà
n c ho c t nhân Trong ba nguyên nhân c b n thì nguyên nhân l c l ng thu gom b ngày l y rác chi m t l cao h n h t K đ n là do thu gom không đúng gi quy đ nh làm các h t n rác, m t s ng i thu gom yêu c u m t vài kho n thu ngoài phí- tuy nh
nh ng gây tâm lỦ không t t cho ng i s d ng d ch v - vào các d p l , T t, ngày r m…
V ký h p đ ng thu gom: Có h n 80% h đang s d ng d ch v do các công ty DVCI
cung ng tr l i có h p đ ng cung c p d ch v T l này các h s d ng d ch v c a khu
v c t nhân là 70.4% Nh v y, dù đư có nhi u c i thi n so v i th i đi m tr c khi quy t
đ nh 88 ra đ i44nh ng t l không ký h p đ ng thu gom v n còn khá cao
42
Ch đ n n m 2009, UBND thành ph m i ban hành tiêu chu n v sinh- v n minh n m 2009 (ban hành kèm
theo quy t đ nh s 2607/Q -UBND ngày 27/5/2009) làm c s thi đua cho ch đ n m “n m 2009- n m
Hình 3.6: Các nguyên nhân ch a hài lòng
v ăch tăl ngăd chăv ăc aăcácăh ăgiaăđình
Trang 38Trong s các h có ký h p đ ng thu gom, có trên 70% h cho bi t l c l ng thu gom có
th c hi n đúng các đi u kho n c a h p đ ng Ch y u là sai s l n l y rác trong tu n, th i gian l y rác
V vi c c p biên lai thu phí: Trên 90% các công ty DVCI có c p biên lai thu phí Khu v c
t nhân, đ c bi t các t LRDL, t l c p biên lai thu phí còn th p Các t LRDL báo v
ph ng/xã t l th t thu th ng t 20% đ n 30% Ch v i 1000 h dân trong khu ph , có
đ n 200 ho c 300 h không đóng phí là đi u không h p lý Qua kh o sát các h dân, có
x p x 35% h ph n ánh khu v c mình sinh s ng có h gia đình không đóng phí thu gom hàng tháng Tuy nhiên khi đ c h i s tuy t đ i là bao nhiêu h , trên 85% h tr l i t 1
Hìnhă3.8:ăTh căhi năđúng các đi uăkho nă
c aăh păđ ng thu gom
Trang 39đ n d i 10 h , không có h nào ph n ánh có trên 20 h không đóng phí Nh v y, t l
th t thu- n u có- ch h p lý m c d i 10%
V l ch thu gom: Lch thu gom đ c ghi rõ trong h p đ ng thu gom Tuy nhiên r t ít đ n
v thu gom th c hi n đúng theo h p đ ng i v i các h không đ c ký h p đ ng thu gom, vi c bi t lch thu gom càng khó h n
V s l n thu gom trong tu n: đa s thu gom 7 l n/tu n ( n i thành), trong đó các công ty DVCI chi m t l cao h n (trên 60.9%), trong khi các đ n v t nhân là 40.7% S còn l i thu gom 2 đ n 3 l n/tu n ( ngo i thành)
62.96%
37.04%
91.30%
8.70%
Hìnhă3.9:ăT ăl ăh ăgiaăđình đ căphátăbiênălaiăsvăt ă
l ăh ăgiaăđình không đ c phát biên lai khi thu phí
Hìnhă3.10:ăCácăch ăth ăthôngăbáoăl chăthuăgomă
choăh ăgiaăđình
Trang 40V đ s ch sau thu gom, x p x 20% h đ c h i c m nh n vi c thu gom hi n nay ch a
s ch áng l u Ủ là t l thu gom ch a s ch c a các công ty DVCI l i cao h n so v i các
đ n v t nhân
3.4.2.4.Các can thi p nh m b o đ m quy n l i cho NL còn h n ch
Nh phân tích t i m c 3, v n còn m t b ph n không nh NL hi n lao đ ng trong đi u
ki n an toàn v sinh lao đ ng th p, ít trang b BHL , không đ c đóng b t c lo i b o
hi m nào Ngay c m t s doanh nghi p c ng vi n d n lỦ do lao đ ng thu gom không n
Hìnhă3.11:ăS ăl năthuăgomătrongăm tătu n
Hìnhă3.12:ă ánhăgiáăv ăđ s chătrongăthuăgomă
ch tăth iăr năsinhăho tă
