Phân quyền sở hữu trong giao rừng cho cộng đồng ở Tây Nguyên

TÓM TẮTTây Nguyên có diện tích rừng lớn nhất cả nước. Đây là nguồn lực quan trọng cho phát triểncủa vùng. So với các vùng khác, Tây Nguyên có đặc trưng là rừng tự nhiên còn nhiều; khuvực nhà nước đang trực tiếp nắm giữ, quản lý một tỷ lệ rất lớn diện tích rừng. Trong khi cộngđồng dân cư, hộ gia đình chỉ được giao rất ít diện tích rừng và chủ yếu là rừng nghèo, chấtlượng thấp. Trước yêu cầu của việc bảo vệ, phát triển rừng hướng đến đa mục tiêu, gắn kếtcác khía cạnh kinh tế, xã hội và môi trường sinh thái trong tổng thể phát triển. Các tỉnh TâyNguyên đang nỗ lực thu hút sự tham gia của người dân địa phương vào bảo vệ, phát triển rừngthông qua thực hiện chính sách giao đất, giao rừng.Trên cơ sở phân tích các quyền sở hữu tài sản rừng được phân bổ cho người dân trong các thíđiểm giao rừng cho cộng đồng. Giao rừng cho cộng đồng có sự phù hợp với yêu cầu, đặctrưng trong quản lý tài nguyên rừng, bối cảnh đặc thù của vùng, quan niệm của người dân vềcông bằng trong tiếp cận, dùng chung tài nguyên rừng. Mô hình này tỏ ra có ưu thế về mặtbảo vệ rừng so với giao rừng riêng lẻ cho hộ gia đình, doanh nghiệp, tạo ra cơ chế tự quản, thuhút sự tham gia người dân địa phương vào các hoạt động quản lý, bảo vệ rừng trực tiếp vàrộng rãi. Mặt khác, về phía quản lý nhà nước, giao rừng cho cộng đồng còn có những khoảngtrống trong thực hiện kiểm soát, điều tiết đối với rừng giao cho cộng đồng khi nguồn lực củachủ thể còn hạn chế, vị trí pháp lý của cộng đồng chưa rõ, năng lực và cơ chế tổ chức thực thibảo vệ, chăm sóc rừng chưa tạo độ tin cậy.Vẫn còn tồn tại sự không thống nhất giữa nhà nước và các chủ thể tham gia liên quan đến cácquyền hưởng lợi đối với rừng trao cho cộng đồng. Nhà nước xem việc giao rừng cho cộngđồng là bàn giao trách nhiệm quản lý nên phạm vi trao quyền hưởng lợi là hạn chế và khôngkèm theo cơ chế hỗ trợ hiệu quả sau giao rừng. Trong khi đó, người dân cần được hưởng lợiích kinh tế, cải thiện thu nhập từ rừng được giao. Mâu thuẫn này dẫn đến sự ngần ngại của cáccơ quan lâm nghiệp, chính quyền địa phương khi thực hiện giao rừng cho cộng đồng; cộngđồng bế tắc trong tìm kiếm sự hỗ trợ để quản lý, đầu tư vào rừng được giao.Để các địa phương trong vùng mạnh dạn thực hiện giao và phát huy được những lợi thế, điểmmạnh của cộng đồng trong quản lý, bảo vệ rừng. Chính sách lâm nghiệp cần tập trung giải viquyết hai điểm mấu chốt hiện nay là định hình vị trí cộng đồng, nguyên tắc ứng xử đối vớirừng ở cấp địa phương trong hệ thống các chính sách quản lý lâm nghiệp của nhà nước vàhình thành cơ chế huy động tài chính đáp ứng nhu cầu hưởng lợi trước mắt cho cộng đồng.

TR NG I H C KINH T TP H CHÍ MINH

NGUY N TH THU TRANG

PHÂN QUY N S H U TÀI S N TRONG GIAO R NG

Thành ph H Chí Minh - N m 2012

TR NG I H C KINH T TP H CHÍ MINH

NGUY N TH THU TRANG

PHÂN QUY N S H U TÀI S N TRONG GIAO R NG

L IăCAMă OAN

Tôi xin cam đoan lu n v n nƠy hoƠn toƠn do tôi th c hi n Các đo n trích d n và s li u s

d ng trong lu n v n đ u đ c d n ngu n vƠ có đ chính xác cao nh t trong ph m vi hi u bi t

c a tôi Lu n v n nƠy không nh t thi t ph n ánh quan đi m c a Tr ng i h c Kinh t TP.HCM hay Ch ng trình Gi ng d y Kinh t Fulbright

Thành ph H Chí Minh, tháng 6 n m 2012

Tác gi

Nguy n Th Thu Trang

L IăC Mă N

Tr c tiên, tôi xin g i l i c m n sơu s c nh t đ n PGS-TS Ph m Duy Ngh a, ng i đư t n

tâm ch b o t ng b c vƠ h ng d n tôi trong su t quá trình l a ch n, th c hi n lu n v n nƠy

Tôi chân thành c m n GS-TS B o Huy, Ti n s Nguy n Quang Tân, Ti n s Võ ình

Tuyên, Ti n s Tr n Ng c Thanh, anh Lê V n Trung, anh Nguy n Châu Tho i, ch Tr n Ng c

an Thùy, ch Duy Th Lan H ng và nh ng cán b Chi c c, H t ki m lâm các t nh Tây

Nguyên đư nhi t tình giúp đ , cung c p thông tin, tài li u và chia s kinh nghi m nghiên c u,

các ý ki n quý giá Không có các th y, các anh ch , tôi không th hoàn thành lu n v n nƠy Tôi c ng xin g i l i bi t n chơn thƠnh nh t đ n quý Th y, Cô, Nhân viên t i Ch ng trình

Gi ng d y Kinh t Fulbright, nh ng ng i cùng v i tinh th n, trách nhi m và s n l c cao

nh t c a chính mình đư t o đi u ki n, c h i t t nh t cho tôi ti p c n đ n các l nh v c tri th c

h u ích trong su t hai n m h c t i tr ng

C m n các b n bè, đ ng nghi p đư h tr và không ng n ng i chia s v i tôi nh ng kinh

nghi m h c t p, nghiên c u, giúp tôi v t qua nh ng th i kh c khó kh n trong h c t p

Cu i cùng, tôi xin t lòng tri ơn đ n gia đình tôi – nh ng ng i luôn bên c nh tôi trên su t

nh ng ch ng đ ng khó kh n mƠ tôi đư đi qua H đư đ nh h ng và luôn cho tôi s t do l a

ch n nh ng quy t đ nh quan tr ng c a cu c đ i mình

M CăL C

L IăCAMă OAN i

L I C Mă N ii

M C L C iii

TÓM T T v

DANH M C KÝ HI U, T VI T T T vii

DANH M C B NG BI U viii

DANH M C HÌNH V ix

DANH M C CÁC H P x

CH NGă1ăăM U 1

1.1 B i c nh chính sách 1

1.2 V n đ chính sách 2

1.3 S c n thi t nghiên c u 2

1.4 M c tiêu nghiên c u, câu h i chính sách 3

1.5 Ph ng pháp nghiên c u 3

1.6 Ph m vi nghiên c u 4

1.7 C u trúc lu n v n 4

2.1 Tài nguyên r ng và t ng quan v qu n lỦ nhƠ n c đ i v i tài nguyên r ng 5

2.1.1 Tính đa d ng v tài s n c a tài nguyên r ng 5

2.1.2 C s can thi p c a nhƠ n c trong qu n lý tài nguyên r ng 6

2.2 Can thi p c a nhƠ n c b ng phân b quy n s h u 8

2.3 Can thi p c a nhƠ n c thông qua các ho t đ ng đi u ti t và bi n pháp h tr 12

3.1 S l c v vùng nghiên c u 15

3.2 Hi n tr ng qu n lý tài nguyên r ng Tây Nguyên 16

CH NGă2ăC ăS PH NGăPHỄPăLU N 5

CH NG 3 TÂY NGUYÊN VÀ TH C TR NG QU N LÝ R NG TÂY NGUYÊN 15

4.1 Giao r ng cho c ng đ ng vƠ c ch s h u đ i v i r ng 19

4.1.1 Thí đi m giao r ng cho c ng đ ng Tây Nguyên 19

4.1.2 Phân quy n s h u đ i v i tài nguyên r ng 20

4.1.3 Th c thi các quy n s h u c a c ng đ ng 22

a Ti p c n, chi m h u vƠ h ng d ng các s n ph m, ngu n l i t r ng 22

b Qu n lý r ng, ki m soát khai thác và lo i tr vi c h ng l i 24

c S linh ho t c a các quy n s h u 27

4.2 Can thi p c a nhƠ n c đ i v i qu n lý r ng c ng đ ng 28

4.2.1 Ki m soát vƠ đi u ti t h ng l i t r ng 28

4.2.2 Các bi n pháp h tr v t ch t và h tr phi v t ch t 29

4.3 ánh giá vƠ th o lu n 30

4.3.1 C ch hình thành, th c thi các quy n s h u tài s n r ng 30

4.3.2 M c đ phù h p b i c nh th ch 32

4.3.3 Hi u qu , đ b n v ng, n đ nh c a mô hình 33

4.3.4 Hình th c giao đ t, giao r ng 35

5.1 K t lu n 40

5.2 Khuy n ngh chính sách 41

5.2.1 Nhân r ng mô hình giao r ng cho c ng đ ng 41

5.2.2 Th a nh n v trí pháp lỦ vƠ nguyên t c ng x đ i v i r ng c a c ng đ ng 42

5.2.3 Tìm ki m ngu n tƠi chính đáp ng nhu c u h ng l i tr c m t cho c ng đ ng 43

TÀI LI U THAM KH O 44

CHÚ THÍCH CU I TRANG 51

PH L C 54

CH NGă4ăGIAOăR NG CHO C NGă NG VÀ S THAM GIA QU N LÝ, H NG L I T R NG C AăNG IăDỂNă AăPH NG 19

CH NGă5ăK T LU N VÀ KHUY N NGH CHÍNH SÁCH 40

TịMăT T

Tây Nguyên có di n tích r ng l n nh t c n c ơy là ngu n l c quan tr ng cho phát tri n

c a vùng So v i các vùng khác, Tơy Nguyên có đ c tr ng lƠ r ng t nhiên còn nhi u; khu

v c nhƠ n c đang tr c ti p n m gi , qu n lý m t t l r t l n di n tích r ng Trong khi c ng

đ ng dơn c , h gia đình ch đ c giao r t ít di n tích r ng và ch y u là r ng nghèo, ch t

l ng th p Tr c yêu c u c a vi c b o v , phát tri n r ng h ng đ n đa m c tiêu, g n k t

các khía c nh kinh t , xã h i vƠ môi tr ng sinh thái trong t ng th phát tri n Các t nh Tây

Nguyên đang n l c thu hút s tham gia c a ng i dơn đ a ph ng vƠo b o v , phát tri n r ng

thông qua th c hi n chính sách giao đ t, giao r ng

Trên c s phân tích các quy n s h u tài s n r ng đ c phân b cho ng i dân trong các thí

đi m giao r ng cho c ng đ ng Giao r ng cho c ng đ ng có s phù h p v i yêu c u, đ c

tr ng trong qu n lý tài nguyên r ng, b i c nh đ c thù c a vùng, quan ni m c a ng i dân v

công b ng trong ti p c n, dùng chung tài nguyên r ng Mô hình này t ra có u th v m t

b o v r ng so v i giao r ng riêng l cho h gia đình, doanh nghi p, t o ra c ch t qu n, thu

hút s tham gia ng i dơn đ a ph ng vƠo các ho t đ ng qu n lý, b o v r ng tr c ti p và

r ng rãi M t khác, v phía qu n lỦ nhƠ n c, giao r ng cho c ng đ ng còn có nh ng kho ng

tr ng trong th c hi n ki m soát, đi u ti t đ i v i r ng giao cho c ng đ ng khi ngu n l c c a

ch th còn h n ch , v trí pháp lý c a c ng đ ng ch a rõ, n ng l c vƠ c ch t ch c th c thi

b o v , ch m sóc r ng ch a t o đ tin c y

V n còn t n t i s không th ng nh t gi a nhƠ n c và các ch th tham gia liên quan đ n các

quy n h ng l i đ i v i r ng trao cho c ng đ ng NhƠ n c xem vi c giao r ng cho c ng

đ ng là bàn giao trách nhi m qu n lý nên ph m vi trao quy n h ng l i là h n ch và không kèm theo c ch h tr hi u qu sau giao r ng Trong khi đó, ng i dân c n đ c h ng l i

ích kinh t , c i thi n thu nh p t r ng đ c giao Mâu thu n này d n đ n s ng n ng i c a các

c quan lơm nghi p, chính quy n đ a ph ng khi th c hi n giao r ng cho c ng đ ng; c ng

đ ng b t c trong tìm ki m s h tr đ qu n lỦ, đ u t vƠo r ng đ c giao

các đ a ph ng trong vùng m nh d n th c hi n giao vƠ phát huy đ c nh ng l i th , đi m

m nh c a c ng đ ng trong qu n lý, b o v r ng Chính sách lâm nghi p c n t p trung gi i

quy t hai đi m m u ch t hi n nay là đ nh hình v trí c ng đ ng, nguyên t c ng x đ i v i

r ng c p đ a ph ng trong h th ng các chính sách qu n lý lâm nghi p c a nhƠ n c và

hình thành c ch huy đ ng tài chính đáp ng nhu c u h ng l i tr c m t cho c ng đ ng

DANHăM CăKụăHI U,ăT ăVI TăT T

BNN-PTNT : B Nông nghi p và Phát tri n Nông

thôn

C&E Center for Development of

Community Initiative and Environment

: Trung tâm Phát tri n Sáng ki n

IUCN International Union for

RECOFTC The Center for People and Forests : Trung tơm Vì Con ng i và R ng

DANHăM CăB NGăBI U

B ng 2-1 Các nhóm tài s n, ngu n l i r ng ch y u 6

B ng 2-2 Các quy n theo v trí ng i liên quan trong qu n lỦ, s d ng r ng 10

B ng 4-1 S c ng đ ng đ c thí đi m giao r ng tính đ n tháng 5/2011 19

B ng 4-2 Phân quy n tài s n đ i v i các tài s n, ngu n l i ch y u trong giao r ng cho c ng đ ng 21

B ng 4-3 Th c hành quy n qu n lý, ki m soát đ i v i r ng c a c ng đ ng 25

B ng 4-4 Huy đ ng ngu n tƠi chính đ u t vƠo r ng c a c ng đ ng 29

B ng 4-5 Nh ng u vƠ h n ch c a giao r ng cho c ng đ ng 36

DANHăM CăHỊNHăV

Hình 2-1 Cây quy t đ nh cho s can thi p c a chính quy n 8

Hình 3-1 K t qu giao r ng c a Tơy Nguyên tính đ n tháng 9/2007 16

DANHăM CăCỄCăH P

H p 2-1 Vai trò c a quy n s h u trong qu n lý tài nguyên 9

H p 2-2 Phân lo i các quy n trong qu n lý nh ng ngu n l c dùng chung 10

H p 2-3 Quy đ nh v quy n s h u và quy n s d ng r ng 12

H p 2-4 Các bi n pháp NhƠ n c ki m soát vi c s d ng r ng 13

H p 3-1 S nh h ng c a các hình th c qu n lý r ng Tây Nguyên 17

H p 4-1 Mô hình qu n lý r ng t i Buôn TaLy, xã Ea Sol, huy n Ea H’leo, k L k 26

H p 4-2 X lý vi ph m trong qu n lý, b o v r ng 30

H p 4-3 C ng đ ng qu n lý r ng Tây Nguyên -Ý ki n c a GS-TS B o Huy 32

H p 4-4 Qu n lý r ng Thôn BUN R (thôn 6), xư Qu ng Tâm, huy n Tuy c, tnh k Nông 37

H p 4-5 L a ch n đ i t ng giao r ng -Ý ki n c a GS-TS B o Huy 38

CH NGă1ă

1.1 B iăc nhăchínhăsách

Qu n lý, khai thác tài nguyên r ng có Ủ ngh a đ c bi t quan tr ng đ i v i b o v môi tr ng

phát tri n kinh t , v n hóa, xư h i và an ninh qu c phòng c a vùng Tây Nguyên và c n c

Nhà n c tr c ti p n m gi tài nguyên r ng h ng đ n m c tiêu b o v , gia t ng l i ích c a

r ng đ i v i qu c gia, th hi n qua vi c duy trì phát tri n di n tích che ph r ng, b o t n đa

d ng sinh h c, cân b ng h sinh thái Trên th c t , ng i dân s ng khu v c r ng, đ c bi t là

đ ng bào dân t c thi u s d i áp l c gi m nghèo, dân s gia t ng, có nhu c u đ c khai thác,

s d ng các s n ph m, ngu n l i r ng đ đáp ng các nhu c u sinh k hƠng ngƠy Xung đ t

l i ích, m c đích s d ng vƠ ch a có nh n th c chung v b o v tài nguyên r ng d n đ n tình

tr ng ng i dân tìm cách khai thác r ng “c a nhƠ n c” lƠm ngu n l i cho riêng mình Tài

nguyên r ng b khai thác quá m c và c n ki t gây ra nh ng h u qu nghiêm tr ng v môi

tr ng-sinh thái, làm m t đi th m nh đ i v i phát tri n vùng

Trong n l c tìm ki m các gi i pháp b o v và phát tri n r ng, các t nh Tây Nguyên đang s p

x p l i h th ng lơm tr ng, phân c p qu n lý, phi t p trung hóa vƠ đ y m nh th c hi n xã h i

hóa ngh r ng, t ng b c th c hi n chính sách giao đ t, giao r ng lƠm c s cho vi c xây

d ng hình th c qu n lý, h th ng các chính sách lâm nghi p

Các nghiên c u th c t cho th y th ch đ a ph ng làm cho quá trình phân b đ t r ng

không minh b ch, giao đ t, giao r ng không đem l i nhi u hi u qu cho ng i nghèo và dân

b n đ a vùng sâu và xa ( inh H u HoƠng vƠ ng Kim S n, 2009), tùy thu c vào v trí chính

tr c a h gia đình trong c ng đ ng đ a ph ng, các h có thành viên là cán b đ a ph ng hay công tác trong các đ n v lâm nghi p nhƠ n c đ c giao r ng v i di n tích, v trí, ch t

l ng t t (Nguyen Quang Tan, 2006) Các nghiên c u c ng ch ra giao r ng Tây Nguyên

t o ra chuy n bi n tích c c nh ng ch a đem l i l i ích rõ nét v m t kinh t , công b ng xã

h i Phân b r ng có th cung c p l i ích kinh t th c s cho ng i dơn đ a ph ng, nh ng

d i các nh h ng c a th ch c p đ a ph ng, l i ích đó phơn ph i không công b ng gi a

các h gia đình (Nguyen Quang Tan, 2005) Có s khác bi t l n v các quy n trên th c t c a

ng i dân d n đ n ng x khác nhau đ i v i r ng (Thanh, Tan và Sikor, 2004; Nguyen

Quang Tan, 2006; Tan và Sikor, 2007; inh H u HoƠng vƠ ng Kim S n, 2009) B n thân

chính sách giao đ t có kh n ng th c thi nh ng hi u qu không cao ( inh H u Hoàng và

ng Kim S n, 2009), có th c i thi n hi u qu qu n lý r ng ho c t ng sinh k cho ng i dân

nh ng khó đ t đ c c hai (Nguyen Quang Tan, 2005) Nh ng v n đ trên đ t ra thách th c

l a ch n phân b các tài s n r ng cho ai và th c hi n quá trình chuy n giao ngu n l c nh th

nào đ qu n lý, b o v r ng hi u qu

1.2 V năđ ăchínhăsách

qu n lý và b o v r ng, r ng c n ph i có ch th c s , ch đ s h u đ i v i các tài s n

r ng ph i đ c minh đ nh rõ ràng Nhà n c đư ban hành nhi u v n b n pháp lu t và quy ch

qu n lý r ng nh m thu hút s tham gia b o v r ng c a ng i dơn đ a ph ng Tây Nguyên,

nh ng quy n tài s n ch a th t rõ, ch a giúp th c thi các quy ch qu n lỦ đư ban hƠnh Gi i

quy t v n đ này c n có m t c ch quy n tài s n phù h p nh m h tr c ch qu n lý, c i

thi n hi u qu ki m soát ngu n l i trên toàn b h th ng vƠ đáp ng các nhu c u s d ng r ng

c a dơn c đ a ph ng

1.3 S ăc năthi tănghiênăc u

Giao r ng cho c ng đ ng Tây Nguyên m i ch lƠ thí đi m quy mô r t h p Chính quy n

c p đ a ph ng nhi u n i còn e ng i th c hi n giao r ng cho c ng đ ng; lo ng i v hi u qu

và kh n ng n u m r ng khi ch a đánh giá đ c tính b n v ng c a hình th c c ng đ ng

qu n lý r ng M t khác, n u vi c nhơn r ng giao r ng cho c ng đ ng b trì hoưn s “lƠm gi m thi u nghiêm tr ng nhu c u v s h tr tƠi chính bên ngoƠi vƠ không th đi u ch nh trong giai đo n xơy d ng ph ng pháp lu n hoƠn ch nh hi n nay” (B oern ode vƠ B o Huy,

2009)

Hình thành và đ m b o th c thi các quy n s h u đ i v i tài nguyên r ng đóng vai trò n n

t ng cho thi t k các chính sách trong lâm nghi p L a ch n “ai” qu n lý, s d ng r ng và

nh th nƠo có Ủ ngh a quan tr ng đ i v i ho ch đ nh chính sách vùng Tây Nguyên Nhi u

nghiên c u v giao đ t, giao r ng, lâm nghi p c ng đ ng Vi t Nam và Tây Nguyên v n

ch a cung c p đ y đ nh ng hi u bi t v v n hành các quan h s h u trong qu n lý, s d ng

r ng; còn thi u các nghiên c u phân tích v quy n s h u đ i v i r ng đ xác đ nh c ch s

h u nào phù h p v i đi u ki n, b i c nh c th đ a ph ng

1.4 M cătiêuănghiênăc u,ăcơuăh iăchínhăsách

Lu n v n tìm hi u kh n ng đ t đ c các m c tiêu b o v , phát tri n r ng c a chính sách giao

đ t, giao r ng cho c ng đ ng, t đó đ xu t v n d ng th c hi n phân quy n đ i v i r ng phù

h p đi u ki n đ c thù vùng Tơy Nguyên tài t p trung tr l i các câu h i chính sách: Có

nên m r ng th c hi nă giaoă đ t, giao r ng cho cho c ngă đ ngă dơnăc ă Tây Nguyên

không? N uăcó,ăNhƠăn c c n làm gì đ giao r ng cho c ngăđ ng thành công?

1.5 Ph ngăphápănghiênăc u

Lu n v n s d ng ph ng pháp nghiên c u đ nh tính, ti p c n ph ng pháp nghiên c u tình

hu ng Phân tích vi c qu n lý, khai thác tài nguyên r ng c a Tây Nguyên trong đó cho th y

có xung đ t m c tiêu, l i ích và s l a ch n c a các bên tham gia ti p c n, s d ng r ng Các đánh giá c a lu n v n đ c d a trên c s d li u th c p bao g m:

- Báo cáo cáo đi u tra lâm nghi p c ng đ ng c a T ng c c lâm nghi p n m 2008, Báo cáo đi u tra hi n tr ng r ng t 2007- 9/2010 c a T ng c c ki m lâm; s li u giao r ng, ti n đ

th c hi n c p GCNQSD n m 2007 công b t i website www.kiemlam.org.vn S li u th ng

kê liên quan đ n vùng Tây Nguyên c a T ng c c th ng kê

- Các tài li u nghiên c u lâm nghi p c ng đ ng c a các t ch c GTZ, RECOFTC; Báo cáo qu c gia v Lâm nghi p c ng đ ng c a C c lâm nghi p; tài li u “H i th o qu c gia v

r ng c ng đ ng c a Vi t Nam” do C c Lâm nghi p và IUCN Vi t Nam t ch c n m 2009;

“H i th o Qu n lý r ng t nhiên d a trên quy n c a ng i dơn” do C&E ph i h p v i

CEACE và H i khoa h c k thu t Lâm nghi p t nh Th a Thiên-Hu tháng 8/2010; Báo cáo

đánh giá hi n tr ng qu n lý r ng c ng đ ng c a t nh k L k Thông tin, tài li u t quan sát

th c t vƠ trao đ i v i nh ng ng i công tác trong l nh v c có liên quan

- Ngoài ra, lu n v n có trao đ i, tham kh o ý ki n m t s nhà nghiên c u trong l nh v c lâm nghi p Th c hi n kh o sát ý ki n v l a ch n hình th c qu n lý r ng đ i v i 27 cán b

c p c s là cán b ki m lơm đ a bàn, cán b công an tr c ti p x lý các v vi ph m v qu n

lý, b o v r ng, cán b lâm nghi p công tác trong chính quy n c p xã; đ i di n 32 h dân sinh

s ng nh ng vùng r ng t nhiên thu c b n tnh Gia Lai, k L k, k Nông vƠ Lơm ng

1.6 Ph măviănghiênăc u

Lu n v n tìm hi u c ch s h u đ i v i tài nguyên r ng th hi n qua giao đ t, giao r ng

c ng đ ng dơn c đ a ph ng vùng Tây Nguyên (g m các t nh Kon Tum, Gia Lai, k L k,

k Nông và Lơm ng) Các phân tích c a lu n v n t p trung vào các khía c nh phân b

quy n s h u tài s n r ng trong tr ng h p giao r ng t nhiên cho c ng đ ng Tr ng tâm là đánh giá vi c giao r ng cho c ng đ ng dơn c đang đ c thí đi m ch y u hai t nh k

L k, k Nông

Nghiên c u d a trên quan đi m:

- C ng đ ng bao g m t t c các h trong thôn, buôn do c ng đ ng th a nh n

- Giao đ t, giao r ng bao g m: c p gi y ch ng nh n quy n s d ng đ t lâm nghi p;

giao r ng b ng quy t đ nh hành chính c a NhƠ n c

1.7 C uătrúcălu năv n

Lu n v n g m 5 ch ng Ch ng 1 gi i thi u v đ tƠi vƠ ph ng pháp nghiên c u Ch ng

2 khái quát v ph ng pháp lu n làm c s cho phân tích tình hu ng Ch ng 3 trình bƠy s

l c đ c đi m vùng nghiên c u và th c tr ng qu n lý r ng Tây Nguyên N i dung tr ng tâm

c a lu n v n là Ch ng 4, phân tích tình hu ng giao r ng cho c ng đ ng Tây Nguyên và s

tham gia qu n lỦ, h ng l i t r ng c a ng i dơn đ a ph ng Ch ng 5 trình bày k t lu n

và khuy n ngh chính sách

CH NGă2

2.1 TƠiănguyênăr ngăvƠăt ngăquanăv ăqu nălỦănhƠăn c đ iăv iătƠiănguyênăr ng

2.1.1 Tínhăđaăd ngăv ătƠiăs năc aătƠiănguyênăr ng

Lu t BV-PTR đ nh ngh a “R ng là m t h sinh thái bao g m qu n th th c v t r ng, đ ng v t

r ng, vi sinh v t r ng, đ t r ng và các y u t môi tr ng khác” ( i u 3) H sinh thái r ng có

nhi u ch c n ng (s n xu t, phòng h , b o t n đa d ng sinh h c, ), quan h tác đ ng ch t ch

v i các b ph n tài nguyên khác (sông h , đ t, không khí,…) V i các khía c nh đóng góp đa

d ng, tài nguyên r ng g m nhi u lo i tài s n có tính ch t khác nhau, g n k t ch t ch Trong

đó có nh ng tài s n có th chia nh đ chi m h u dùng riêng nh đ t r ng có th phân thành

lô giao cho các ch r ng qu n lý Có nh ng tài s n mà vi c ti p c n, s d ng ph i g n li n v i

s xác l p quy n trên đ t r ng, tuân th các quy đ nh pháp lu t, quy t c công c ng v khai

thác Ví d : g , thú v t có lo i ch ch r ng đ c phép ho c nh ng ng i khác cùng khai

thác, có lo i quý hi m c n đ c b o t n, b c m khai thác cho dù nó g n li n đ t r ng thu c

v i quy n s d ng c a t nhơn Trong khi đó, m t s khía c nh đóng góp c a r ng c n đ c

đ m b o nh tƠi s n công mà m i ng i có quy n ti p c n nh giá tr c nh quan, b o v môi

tr ng sinh thái, n i sinh ho t v n hóa, tín ng ng,…

Trong phân tích qu n lý, s d ng r ng, Gibson, McKean vƠ Ostrom (2000) đ ngh không nên

xem r ng là ngu n l c ch s n xu t ra m t s n ph m duy nh t là g ho c ch ph c v cho m t

nhóm ng i; mƠ h n th , r ng đ c g n v i các s n ph m s d ng ph c h p và nh ng nhóm

s d ng ph c h p C n c nh ng đ c tính phân lo i hƠng hóa công vƠ hƠng hóa t 1

có th phân tài s n r ng thành các nhóm (B ng 2-1)

B ng 2-1 Các nhóm tài s n,ăngu năl iăr ng ch y u

Nhóm (1): t r ng TƠi s n chi m h u

dùng riêng

Có tính lo i tr , tính tranh giƠnh m nh

Ngu n: Phơn lo i c a tác gi d a trên phơn lo i kinh t đ i v i tƠi s n r ng

theo Bouriaud và Schimithuesen (2005)

qu n lý tài nguyên dùng chung nh r ng, Ostrom (1990) cho r ng c n phân bi t gi a h

th ng ngu n l c vƠ các đ n v ngu n l c H th ng r ng lƠ đ i t ng dùng chung nh ng các

đ n v s n ph m đ c khai thác t r ng có th đ c chi m h u dùng riêng Khai thác quá

m c các s n ph m t r ng làm h th ng r ng gi m kh n ng t o ra các s n ph m, th m chí b

phá h y Vì v y, trong cùng th i gian, không gian xác đ nh, ti p c n s d ng r ng nên đ c

gi i h n ng th i, xây d ng c ch hi u qu đ ki m soát khai thác nh ng đ n v tài nguyên

d ng v t ch t (c i, g , các lo i cây, th c v t, ) là r t c n thi t

2.1.2 C ăs ăcanăthi păc aănhƠăn cătrongăqu nălỦătƠiănguyênăr ng

D i góc đ kinh t h c, h th ng r ng là hàng hóa công không thu n túy (ngu n l c chung),

khó lo i tr vi c s d ng, trong khi vi c khai thác các s n ph m r ng c a m t ch th có th làm h n ch h ng l i t r ng c a ch th khác N u không t n t i nh ng th ch có tính lo i

tr , h th ng r ng tr thành ngu n tài nguyên ti p c n m 2 cho b t c ai Khi đó, m i ng i

c nh tranh s d ng, khai thác r ng theo h ng t i đa hóa l i ích c a mình không tính đ n chi

phí và l i ích cho toàn xã h i, không ai có đ ng c đ u t duy trì, b o v r ng Tình tr ng bi

k ch c a chung3 x y ra, r ng b suy gi m, gơy ra tác đ ng tiêu c c lên h sinh thái

M t khác, r ng không ch là tài s n, ngu n tài nguyên mƠ h n th , r ng lƠ môi tr ng s ng,

có vai trò, Ủ ngh a v chính tr , v n hóa, kinh t , an ninh qu c phòng, Tùy khía c nh đóng

góp mà nh ng tài s n đa d ng đ c g n k t trong h th ng r ng có m t s đ c xem là tài s n

công thu n túy, m t s khác là tài s n t thu n túy và còn l i là tài s n công không thu n túy

i u này d n đ n th t b i th tr ng

R ng mang l i nhi u ngu n l i bao g m l i ích kinh t và l i ích khác Các s n ph m kinh t

c a r ng có th d nh n bi t vƠ l ng giá nh ng các l i ích khác là nh ng giá tr phi v t ch t (nh cơn b ng sinh thái, môi tr ng, c nh quan, tín ng ng, ) khó l ng giá vƠ th ng là

hàng hóa công Tính ph c t p c a vi c đo l ng giá tr s d ng tài nguyên r ng làm cho th

tr ng không th phân b hi u qu ngu n l c này

H n n a, b t c s can thi p nào đ i v i r ng (đ u t , khai thác, s d ng,…) đ u tác đ ng

đ n các giá tr l i ích c a r ng NhƠ n c c n h n ch các nh h ng có h i vƠ thúc đ y các tác đ ng tích c c Khi r ng b tàn phá c ng đòi h i ph i tiêu t n ngu n l c đ kh c ph c h u

qu i u nƠy th ng v t quá kh n ng c a ch th s d ng riêng l , có th xem nh m t

d ng hƠng hóa công Thêm vƠo đó, qu n lý và s d ng r ng c n đ n h th ng chính sách đa

ngành, s ph i k t h p ki n th c c a nhi u l nh v c Nh ng v n đ trên cho th y nhƠ n c có

c s can thi p vào phân b , s d ng ngu n l c r ng Tuy nhiên, l a ch n can thi p nh th

nào là tùy thu c th c ti n c th c a v n đ và b i c nh (Hình 2-1)

Hình 2-1 Cây quy tăđ nh cho s can thi p c a chính quy n

2.2 Canăthi păc aănhƠăn căb ngăphơnăb ăquy năs ăh u

gi i quy t “bi k ch c a chung” c n đ n nh ng th ch có tính lo i tr Th ch quy n s

h u có th đáp ng đi u đó (H p 2-1) Vì v y, cách th c ph bi n đ NhƠ n c can thi p đ i

v i qu n lý, s d ng r ng là phân b quy n s h u đ i v i các lo i tài s n r ng, xác đ nh ai là

ng i cung c p các s n ph m, d ch v , ai đ c h ng gì, nh th nào và ai ph i tr ti n cho

vi c h ng l i

Quan ni m v quy n s h u trong kinh t h c có th đ c hi u v i nh ng đi m nh n m nh

khác quy n s h u trong pháp lu t Quy n s h u v kinh t là l i ích cu i cùng mƠ ng i s

h u tìm ki m, mong mu n đ t đ n; đ c ph n ánh, th a nh n vƠ đ m b o th c thi b i pháp

lu t hay nh ng th ch khác (ví d : t p quán v n hóa) Trong đó, các quy n s h u v m t

pháp lý d nh n bi t h n c , lƠ ph ng ti n h tr ch y u đ ch th đ t đ c quy n kinh t

(Barzel, 1997) Ph m vi và n i dung các quy n đ i v i các tài s n r ng không ch th hi n qua các quy đ nh c a nhƠ n c mà còn ch u s chi ph i, đi u ch nh c a nh ng chu n m c v n

hóa, ng x c a c ng đ ng qu n lý, s d ng r ng

H p 2-1 Vai trò c a quy n s h u trong qu n lý tài nguyên

Quy n s h u là m t nhóm các quy n và l i ích nh t đ nh đ c phân b cho

nh ng ng i n m gi nh ng quy n này (Demsetz, 1967) Các quy n s h u đ m

b o cho ng i n m quy n đ c h ng l i ích, đ c u đưi đ làm vi c nƠo đó liên quan đ n tài s n, t đó chi ph i cách s d ng tài s n c a ch th n m quy n

M i quy n và l i ích trong quy n s h u có Ủ ngh a khác nhau đ i v i nh ng ch

th liên quan trong vi c ki m soát, chi ph i, h ng l i t các tài s n S phơn đ nh

k t h p v i s chuy n giao các quy n s t o đi u ki n cho nhi u ch th cùng tham gia khai thác l i ích, chi ph i tài s n, thúc đ y vi c s d ng tài s n hi u qu Quy n s h u ch a đ c đi m quan tr ng lƠ đ c quy n lo i tr kh n ng s d ng

c a ng i khác N u tài s n thu c s h u c a m t ng i, lo i tr s d ng đ i v i

ng i khác và quy n đ i v i tài s n có th chuy n giao cho ng i nào s d ng

hi u qu h n, giá tr s d ng tài s n s đ c t i đa hoá

Quy n s h u có th cung c p đ ng c khuy n khích đ duy trì và b o t n, c i thi n, tái t o nguôn l c b ng cách cho phép ch s h u có nh ng đ c quy n, hành

đ ng theo cách riêng bi t trong ph m vi xác đ nh (Ostrom,1990) Khi ch th

nh n ra có th s đ c t t h n t vi c s h u s có đ ng c s d ng ngu n l c

hi u qu nh m mang l i l i ích cho mình Vì v y, phân tích v s h u trong qu n

lỦ tƠi nguyên chung đ t tr ng tâm vào cách th c xác l p các quy n, v n hành ch

đ s h u phù h p v i đ c tính tài s n, ch th và b i c nh th ch

Ngu n: T ng h p c a tác gi theo Demsetz (1967) và Ostrom (1990)

R ng cung c p đa d ng các s n ph m, d ch v , đáp ng các nhu c u c a nh ng ng i s d ng

nh ng m c đ khác nhau i u nƠy đòi h i phân b l i ích t r ng không ch là phơn đ nh

ranh gi i v t ch t trên đ t r ng mà c n quan tơm đ n xác đ nh c p đ , gi i h n các quy n s

h u đ i v i các tài s n, l i ích c a r ng Trong qu n lý, s d ng tƠi nguyên dùng chung nh

r ng, Ostrom và Schlager (1992) cho r ng nên t p trung vào 5 quy n (H p 2-2).

H p 2-2 Phân lo i các quy n trong qu n lý nh ng ngu n l c dùng chung

(1) Quy n ti p c n: Quy n đi vƠo m t khu v c v t ch t xác đ nh vƠ h ng th nh ng

l i ích không lo i tr (ví d : vào r ng đ leo núi, ng m c nh,…)

(2) Quy n chi m h u: Giành l y nh ng đ n v ngu n l c hay s n ph m t h th ng

ngu n l c

(3) Quy n qu n lý: Quy n đi u ch nh, quy đ nh nh ng mô hình m u s d ng ch y u

và bi n đ i ngu n l c b ng cách phát tri n, c i ti n ngu n l c

(4) Quy n lo i tr : Xác đ nh ai đ c phép ti p c n các quy n, n m gi và chuy n giao các quy n

(5) Quy n chuy n giao: là quy n bán hay cho thuê các quy n lo i tr

Ngu n: Ostrom và Schlager (1992), [53]

D a trên t p h p các quy n có th phân lo i nh ng ng i có liên quan đ n s d ng ngu n l c

dùng chung (h th ng r ng) v i m c đ , ph m vi s h u khác nhau (B ng 2-2) Hai quy n

ti p c n, chi m h u là nh ng quy n s h u c p đ v n hƠnh đ i v i tài s n, ba quy n còn l i

(qu n lý, lo i tr và chuy n giao) là nh ng quy n c p đ ra quy t đ nh (Ostrom, 1990) S

phân lo i trên cho th y không ch nh ng thay đ i v lu t pháp mà s đi u ch nh các quy t c s

d ng đ c thi t l p b i nh ng ng i s d ng r ng c ng nh h ng đ n quy n c a m i ch

th

B ng 2-2 Cácăquy nătheoăv ătríăng iăliênăquanătrongăqu nălỦ,ăs ăd ngăr ng

Quy n Ch ăs ăh u chi măh u Ng iă Ng iăcóă quy n

Ng iă

đ căchoă phépăs ă

d ng

Ng iă

đ căphépă giaănh p

S phân lo i các quy n nh trên đ a đ n s c n thi t ph i xem xét khác bi t gi a ti p c n và

quy n s h u, quy n danh ngh a vƠ quy n th c t Theo quan đi m c a Ribot và Peluso

(2003), ti p c n đ c hi u là kh n ng h ng l i ích t th gì đó; s h u ch đ n quy n trong

khi ti p c n ch đ n kh n ng; ch có quy n là ch a đ , ng i n m gi quy n c n có kh n ng (lao đ ng, v n, k thu t, ) đ h ng l i ích t ngu n l c Do đó, phơn b các quy n s h u

tài s n r ng cho đ i t ng s d ng c th ph i phù h p v i đ c tính c a các tài s n, ngu n l i

r ng và nhu c u, kh n ng ti p c n, th c thi quy n trên th c t c a nh ng ch th liên quan

Trên th gi i v n t n t i các b ng ch ng thành công và th t b i trong v n d ng s h u t

nhân, s h u nhƠ n c, s h u t p th hay c ng đ ng trong qu n lý tài nguyên r ng Nh ng quan đi m nghiên c u g n đơy c a Bromley và Cernea (1989), Ostrom và Schlager (1992)

cho r ng không nh t thi t là ch nhƠ n c hay ch t nhơn n m gi quy n chi m h u, qu n lý,

s d ng r ng mà t n t i c ch chia s các quy n đ ng s h u gi a nh ng ng i s d ng

(Ph l c 1) Tùy t ng s k t h p khác nhau gi a các quy n, đ i t ng tài s n và ch th liên quan đ n r ng t o ra các c ch s h u khác nhau

i v i Vi t Nam, chính sách s h u đ i v i r ng d a trên quan đi m r ng c ng nh đ t đai

đ c xem là ngu n tài nguyên qu c gia thu c s h u toàn dân do nhà n c làm đ i di n

( i u 15, Hi n pháp 1992) Vì th , khi xác đ nh các quy n đ i v i r ng, đ c bi t là r ng t

nhiên, pháp lu t có s phân bi t gi a quy n s h u và quy n s d ng (H p 2-3) NhƠ n c

tr c ti p n m gi , qu n lỦ, khai thác vƠ đ nh đo t tài nguyên r ng ho c trao quy n s d ng, khai thác, h ng l i cho các đ i t ng khác Khung pháp lỦ xác đ nh s h u tài s n r ng t p

trung vào các quy n đ i v i đ t r ng và lâm s n ch y u (g ) H ng l i t r ng c a các ch

th s d ng tùy thu c s phân lo i r ng và hình th c giao r ng (Ph l c 2)

H p 2-3 Quyăđ nh v quy n s h u và quy n s d ng r ng

Quy đ nh pháp lu t Vi t Nam liên quan đ n s h u tài s n r ng th hi n quan đi m Nhà

n c n m quy n ki m soát toàn di n đ i v i r ng vƠ đ t đai, phân tách quy n s h u

r ng t nhiên và quy n s h u r ng tr ng R ng t nhiên cùng v i các loƠi đ ng th c

v t, c nh quan vƠ môi tr ng r ng đ c NhƠ n c th ng nh t qu n lỦ vƠ đ nh đo t Nhà

n c giao r ng t nhiên cho nh ng ch th khác (h gia đình, c ng đ ng doanh

nghi p, ) đ s d ng, h ng l i Ch có r ng s n xu t là r ng tr ng thu c quy n s h u

c a ch r ng

Quy n s h u r ng s n xu t là r ng tr ng là quy n c a ch r ng đ c chi m h u, s

d ng, đ nh đo t đ i v i cây tr ng, v t nuôi, tài s n g n li n v i r ng tr ng do ch r ng t

đ u t trong th i h n đ c giao, đ c thuê đ tr ng r ng theo quy đ nh c a pháp lu t v

b o v và phát tri n r ng vƠ các quy đ nh khác c a pháp lu t có liên quan Quy n s

d ng r ng là quy n c a ch r ng đ c khai thác công d ng, h ng hoa l i, l i t c t

r ng; đ c cho thuê quy n s d ng r ng thông qua h p đ ng theo quy đ nh c a pháp lu t

v b o v và phát tri n r ng và pháp lu t dân s (Kho n 5 vƠ 6, đi u 3, Lu t BV-PTR)

Ngu n: Tác gi

2.3 Canăthi păc aănhƠăn căthôngăquaăcácăho tăđ ngăđi uăti tăvƠăbi năphápăh ătr

V i chính sách phân b quy n s h u tƠi s n r ng, m c tiêu c a nhƠ n c là thông qua vi c

các ch th đ c phân b s d ng r ng hƠnh đ ng đ t đ n nh ng l i ích kinh t c a mình có

th t o ra các hàng hóa, d ch v công (d ch v môi tr ng r ng, b o t n h sinh thái, ), gi m

tác đ ng tiêu c c đ i v i xã h i Và “Ch s h u đ c th c hi n m i hành vi theo ý chí c a mình đ i v i tài s n nh ng không đ c gây thi t h i ho c làm nh h ng đ n l i ích c a Nhà

n c, l i ích công c ng, quy n, l i ích h p pháp c a ng i khác” ( i u 165, B lu t dân s

2005) Do đó, quy n s h u không ph i là quy n tuy t đ i c a ch th , mà luôn có s đi u

ti t, ki m soát c a NhƠ n c b ng các quy đ nh c a lu t pháp, lu t t c, chu n m c xã h i khác

(H p 2-4)

Ngoài ra, nhƠ n c có th nh h ng đ n qu n lý, s d ng tài nguyên r ng qua các bi n pháp

đa d ng khác Tr c h t, quy n s h u ch th c s có Ủ ngh a đ i v i các ch th quy n khi chúng đ c th a nh n và b o đ m th c thi, đ c bi t là kh n ng th c thi quy n lo i tr Nh

v y, mu n đ t đ c m c tiêu, NhƠ n c ph i b o đ m an toàn s h u cho ch th b ng s c

m nh c ng ch c a mình, thông qua ho t đ ng c a c quan thi hƠnh pháp lu t

M t khác, b n thân các quy n không ph i là ngu n l c mà là m t trong nh ng c ch đ ch

th ti p c n vƠ h ng l i t ngu n l c M c đ h ng l i còn ph thu c kh n ng th c thi các

quy n c a chính ch th NhƠ n c không ch trao quy n mà ph i giúp ch th có kh n ng

th c thi các quy n trên th c t , t đó đ c h ng l i đ có đ ng c b o v và s d ng r ng

b n v ng NhƠ n c th c hi n các h tr bao g m: (1) Các tr c p tài chính: các kho n tr

c p, mi n thu , ti p c n v n, phân b ngơn sách vƠ các u đưi khác đ các ch th cung c p

các s n ph m, d ch v công mƠ nhƠ n c y quy n (2) Các kho n h tr phi v t ch t: h tr

k thu t, ki n th c lâm nghi p, k n ng qu n lý,

Ti u k t

H th ng r ng là m t kh i ph c h p nhi u tài s n liên h ph thu c ch t ch , có đ c tính và

nhu c u s d ng khác nhau Vì v y, phân b s d ng r ng ph i xem xét hi u qu , tính th ng

nh t trên toàn h th ng, đáp ng đa m c tiêu ch không ch khía c nh l i ích kinh t ho c gi i

h n ki m soát s d ng đ t r ng Can thi p c a nhƠ n c vào qu n lý r ng ph i l u Ủ đ n

yêu c u ki m soát khai thác đ n v s n ph m, có tính đ n nhu c u ti p c n và kh n ng th c

thi các quy n c a ng i s d ng các c p đ liên h v i r ng

Tùy đ i t ng tài s n, ch th s d ng vƠ các đi u ki n, b i c nh s c n đ n c ch s h u

thích h p i u này d n đ n có s t n t i đan xen, nhi u hình th c s h u đ i v i m t h

th ng r ng c th C ch s h u tài nguyên r ng ch hi u qu khi nó hài hòa quan h l i ích

gi a các bên tham gia s d ng r ng và phù h p đi u ki n b i c nh Do đó xác đ nh rõ ràng,

đ n gi n ai đ c quy n gì, h ng l i ích gì t vi c n m gi quy n và chi phí xác l p vƠ c ng

th c thi quy n ph i th p h n l i ích mà ch th nh n đ c M t khác, c ch s h u đ m b o

Nhà n c không m t ki m soát, chi ph i h th ng r ng nh m qu n lý r ng b n v ng4đ đ t

đ n các m c tiêu l i ích c a qu c gia Giao đ t, giao r ng không ph i là chính sách duy nh t song lƠ chính sách trung tơm, đ nh khung đ xác l p các quy n s h u đ i v i h u h t các tài

s n r ng vƠ lƠm c s xây d ng, th c thi các chính sách lâm nghi p

CH NGă3 TỂYăNGUYểNăVÀăTH CăTR NGăQU NăLụăR NGă ăTỂYăNGUYểN

3.1 S ăl căv ăvùngănghiênăc u

Tây Nguyên v i n m t nh Kon Tum, Gia Lai, k L k, k Nông vƠ Lơm ng có t ng di n

tích 54.640,6 km2, chi m kho ng 1/6 di n tích c n c T ng dân s toàn vùng 5.124.900

ng i c đi m dơn c đa c u trúc là y u t đ c bi t, chi ph i m nh đ n quá trình phát tri n

m i m t c a vùng Theo Nguy n Tu n Tri t (2007), dân t c Kinh chi m đa s dân c trong

vùng (69%), 12 dân t c thi u s b n đ a chi m 24% dân s , còn l i là 34 dân t c thi u s nh p

c (7%) Các dơn t c có xu h ng s ng c ng c vƠ xen c ngƠy cƠng t ng T đ u th k 20,

g n li n v i l ch s , dân s vùng t ng nhanh v s l ng l n thành ph n các dân t c5 T ng

dân s ch y u lƠ t ng c h c, di dân t do l n đư t o áp l c l n đ n nhu c u s d ng tài nguyên đ t, r ng c a vùng

B t bình đ ng vƠ nghèo đói đang là thách th c phát tri n c a Tây Nguyên Toàn vùng hi n có

đ n 72,2% dơn c s ng khu v c nông thôn T l h nghèo cao (24,1%), thu nh p bình quân

đ u ng i c a nhóm thu nh p cao nh t b ng 8,2 l n c a nhóm th p nh t (kho ng cách chênh

Tuy nhiên, tài nguyên r ng ch a đóng góp t ng x ng vào phát tri n c a vùng Tính đ n n m

2008 ch 0,15% s h gia đình nông thôn Tơy Nguyên có thu nh p chính t lâm nghi p (Ph

l c 5)

Bên c nh đó, đ ng bào dân t c thi u s c a vùng s ng ch y u nông thôn, mi n núi và

chi m t l l n trong s h nghèo i v i các dân t c b n đ a Tây Nguyên, r ng g n bó, liên

quan m t thi t đ n t p quán s n xu t, ngu n l i kinh t và còn là m t y u t v n hóa, tín

ng ng c a đ ng bào Qu n lý r ng c a vùng ph i l ng ghép v i chính sách gi m nghèo,

chính sách dân t c i v i Tơy Nguyên, giao đ t, giao r ng còn là b ph n c a h th ng

chính sách n đ nh chính tr -xã h i, u tiên “t o đi u ki n n đ nh và c i thi n đ i s ng c a

đ ng bào dân t c thi u s t i ch …”7

3.2 Hi nătr ngăqu nălỦătƠiănguyênăr ngă ăTơyăNguyên

So v i các vùng khác trong c n c, đ c tr ng l n nh t c a r ng Tây Nguyên là di n tích

r ng t nhiên còn nhi u và r ng do khu v c nhƠ n c qu n lý chi m t l l n n n m 2010,

toàn vùng còn 703.237 ha r ng ch a giao do UBND các c p qu n lý v m t nhƠ n c8

M t

di n tích l n r ng không th c s có ch trên th c t Dân c đ a ph ng (c ng đ ng dơn c ,

h gia đình vƠ cá nhơn) ch đ c giao qu n lý r t ít di n tích r ng, ch 2,7% t ng di n tích đ t

lâm nghi p đư giao

Hình 3-1 K t qu giao r ng c aăTơyăNguyênătínhăđ n tháng 9/2007

Ngu n: T ng h p c a tác gi t d li u công b t i www.kiemlam.org.vn

T n m 1995 đ n nay, Tây Nguyên th c hi n phân c p m nh quy n qu n lỦ, đ y nhanh xã h i

hóa ngh r ng Hai đ i t ng đ c quan tơm đ c bi t là h gia đình vƠ c ng đ ng các dân t c

thi u s Theo inh H u HoƠng vƠ ng Kim S n (2007), đ n tháng 9/2007, Tơy Nguyên đư

giao cho h gia đình, cá nhơn 53.415 ha di n tích đ t lâm nghi p t ng ng v i 60.800 gi y

ch ng nh n, chi m 3,4% t ng di n tích đ t lâm nghi p đư c p gi y ch ng nh n9

H p 3-1 S nhăh ng c a các hình th c qu n lý r ng Tây Nguyên

R ng Tơy Nguyên đư tr i qua nhi u hình th c qu n lý khác nhau Nh ng th t b i trong quá kh có nh h ng đ n s hình thành các cách th c qu n tr r ng m i, chi ph i đ ng c ti p c n r ng c a các bên liên quan Tr c n m 1975, r ng Tây Nguyên ch y u đ c qu n lý theo quy ch c ng đ ng Sau n m 1975, thông qua thi t l p h th ng các lơm tr ng và các t ch c kinh t , nhƠ n c can thi p m nh

m vào qu n lý r ng trên toƠn vùng theo h ng khai thác g T n m 1995, Tơy Nguyên th c hi n s p x p l i lơm tr ng qu c doanh, chuy n đ i thành các công

ty lâm nghi p nhƠ n c và ban qu n lý r ng Các đ n v lâm nghi p nhƠ n c Tây Nguyên trên th c t ti p t c chi ph i đ n phân b r ng, đ t lâm nghi p (Tran Ngoc Thanh và c ng s , 2003; Nguyen Quang Tan, 2006; Sikor và Thanh, 2007)

vƠ có đ ng c duy trì vi c n m gi , qu n lý r ng di n tích có ch t l ng, v trí thu n l i Trong khi đó, các c p qu n lỦ đ a ph ng lo ng i “cha chung không ai khóc” nên có xu h ng ng h giao đ t, giao r ng cho ch th nào mà có th đòi

h i trách nhi m rõ ràng Bên c nh đó, th c ti n quá trình l ch s phát tri n c a vùng Tây Nguyên, c ng đ ng dân t c b n đ a vùng sâu, vùng xa s ng g n v i

r ng, t qu n lý, s d ng chung r ng nh l t nhiên

Ngu n: Tác gi

Các t nh Tây Nguyên hi n v n chú tr ng vào vi c phân chia qu r ng, chuy n giao cho các

ch th ngoƠi nhƠ n c qu n lý, b o v Quá trình này m i ch là phân b tài s n h u hình g n

v i đ t r ng mƠ ch a chú Ủ đ n h ng l i ti m tƠng và không đi li n v i xơy d ng c ch duy trì hi n tr ng r ng, ch a quan tơm đ n ki m soát hi u qu khai thác các đ i t ng di đ ng vƠ

các ngu n l i ngoƠi g (đ ng v t r ng, khoáng s n, ngu n n c, ) i u nƠy d n đ n s c nh tranh gay g t đ chi ph i, khai thác các di n tích r ng có tr l ng t t, v trí thu n l i Trong vùng th ng x y ra tranh ch p gi a các c quan nhƠ n c, doanh nghi p vƠ ng i dơn đ a

ph ng trong khai thác, s d ng tài nguyên r ng, đ t bi t lƠ đ t r ng i n hình g n đơy là v

phá r ng t p th t i khu v c qu n lý c a Ban qu n lý r ng phòng h đ u ngu n Krông N ng,

huy n Buôn H , t nh k L k T tháng 10/2010, ng i dân đ a ph ng có nhu c u qu n lý,

s d ng nh ng không đ c giao r ng nên liên ti p t ch c phá di n tích l n r ng t nhiên đ

d ng r ng th c t nh ng không đ c trao quy n pháp lý đư làm n y sinh s c nh tranh, mâu

thu n gi a các đ i t ng ti p c n, s d ng r ng NhƠ n c không đ ngu n l c ki m soát các

ho t đ ng khai thác r ng xét trên bình di n t ng th H gia đình, doanh nghi p NhƠ n c

đ c giao r ng nh ng không có kh n ng chi ph i đ n tài s n r ng, lo i tr khai thác, s d ng

c a ng i khác vƠ đ m b o an toàn quy n h ng d ng, vì th không có đ ng c đ qu n lý,

b o v vƠ đ u t dƠi h n vào r ng

CH NGă4

4.1 Giaoăr ngăchoăc ngăđ ngăvƠăc ăch ăs ăh uăđ iăv iăr ng

4.1.1 Thíăđi măgiaoăr ngăchoăc ngăđ ngă ăTơyăNguyên

Kh i đ u t sáng ki n giao r ng cho c ng đ ng n m 1998 huy n E’Hleo, t nh k L k, các

tnh Tơy Nguyên đư th c hi n thí đi m giao r ng cho c ng đ ng v i s h tr c a các ch ng

trình, d án n nay, toƠn vùng đư th c hi n giao r ng v i t ng di n tích giao 32.650 ha10

B ng 4-1 S c ngăđ ng đ c thíăđi m giao r ngătínhăđ n tháng 5/2011

T nh Sôăcôngăđông Sôănhomăhô Tôngădiênătốch (ha)

Nguôn: Tông h p d a trên sô liêu cua Chi cuc Lơm nghiêp cac tốnh Tơy

Nguyên va TƠi li u ch ng trốnh, d an lơm nghiêp công đông

Quy đ nh pháp lỦ xác đ nh ch th c ng đ ng lƠ “toƠn b các h gia đình, cá nhơn s ng trong

cùng m t thôn, làng, b n, p, buôn, phum, sóc ho c đ n v t ng đ ng” ( i u 30, Lu t

BV-PTR) Th c t thí đi m, c ng đ ng đ c giao r ng là các thôn, bon, buôn, nhóm h gia đình

đ ng bào dân t c thi u s Lo i r ng giao cho c ng đ ng là r ng s n xu t (tuy t đ i đa s là

r ng t nhiên), tr ng thái khi giao ch y u là r ng nghèo, trung bình vƠ đ t n ng r y, t p

trung vùng sâu, xa, trên đ a bƠn c trú ho c g n đ a bƠn c trú c a c ng đ ng (Ph l c 6)

C ng đ ng đ c giao r ng đư đ c h tr , h ng d n thi t l p, v n hƠnh c c u t ch c qu n

lý r ng (Ban qu n lý, t tu n tra), xây d ng các quy c qu n lý, s d ng r ng th hi n quy

c, k ho ch qu n lý b o v và phát tri n r ng i u đáng l u Ủ lƠ, các c ng đ ng đư tri n

khai th c hi n các th a thu n, quy c trên th c t : t ch c tu n tra b o v r ng, phòng ch ng

cháy r ng, ki m soát khai thác lâm s n, M t s c ng đ ng Tơy Nguyên còn thí đi m khai thác g th ng m i

K t qu thí đi m đánh giá giao r ng cho c ng đ ng đư có ch th c s , r ng đ c b o v t t

h n (B o Huy, 2009), lơm nghi p c ng đ ng t p trung đư đ t nh ng k t qu đáng k , t l nghèo đói gi m (B oern ode vƠ B o Huy, 2009) Sau khi giao cho c ng đ ng, m t r ng v n

x y ra nh ng m c đ gi m so v i tr c khi giao (Hà Công Bình, 2010; Nguy n Tu n Ki t,

2010; B oern ode vƠ B o Huy, 2009)

4.1.2 Phơnăquy năs ăh uăđ iăv iătƠiănguyênăr ng

C n c các quy đ nh v giao đ t, r ng, c ng đ ng lƠ ch s d ng r ng có toàn quy n ho c

m t s quy n s h u đ i v i r ng (Ph l c 7) R ng đ c ch n giao là nh ng khu r ng mà

c ng đ ng dơn c đang qu n lỦ, s d ng có hi u qu , nh ng khu r ng gi ngu n n c ph c

v tr c ti p cho c ng đ ng, r ng ph c v l i ích chung khác c a c ng đ ng11

Toàn th c ng

đ ng có chung các quy n (ti p c n, chi m h u, qu n lý, lo i tr ) đ i v i di n tích r ng xác

đ nh i v i nh ng tài s n g n li n v i r ng do c ng đ ng t b v n đ u t trong th i gian

đ c giao r ng thì c ng đ ng có c quy n đ nh đo t C ng đ ng ch đ c s d ng r ng cho

m c đích công c ng và nhu c u gia d ng c a thành viên So v i h gia đình, c ng đ ng đ c giao r ng v i th i h n lơu dƠi, di n tích giao không h n ch 12

Trong ph m vi di n tích r ng giao cho c ng đ ng, h th ng r ng là ngu n tài nguyên dùng

chung mà t t c thƠnh viên đ u có quy n s d ng vƠ h ng l i13

Tính ch t “c a chung” đ a

đ n thi t l p c ch s h u h n h p đ i v i tài s n r ng, t n t i đ ng th i các hình th c s

h u nhƠ n c, t p th , cá nhân và ti p c n m (B ng 4-2) Quy n s h u đ i v i r ng có s

phân t ng gi a c ng đ ng và các thành viên c ng đ ng n nay pháp lu t ch a quy đ nh rõ

quy n c a thành viên c ng đ ng, vì v y thành viên tham gia qu n lý, b o v vƠ h ng l i t

r ng trên c s các quy n chung và nh ng quy c, cam k t c a c ng đ ng

B ng 4-2 Phân quy n tài s năđ i v i các tài s n, ngu n l i ch y u

trong giao r ng cho c ngăđ ng

Tài nguyên/ ngu năl i Ti păc năvƠăChi măh uă ( thuăho ch) Qu nălỦ Lo iătr Chuy năgiao C ăch ăquy nătƠiăs n

S ăd ngăđ tăr ngăchoăcanhă

tácănôngănghi p, nhƠă

+ Gi i h n di n tích theo s phơn b c a c ng đ ng vƠ

hi n tr ng r ng;

+ Gi i h n di n tích theo quy ch qu n lỦ r ng (t l

%);

+ V trí n đ nh

+ Tham gia vƠo qu n lỦ đ t

r ng c a c ng đ ng thông qua xơy d ng k ho ch qu n

lỦ r ng;

+ Tr c ti p qu n lỦ đ t r ng trong gi i h n di n tích

+ Th c hi n quy n khai thác cho nhu c u gia d ng theo quy đ nh chung v khai thác

g gia d ng vƠ quy c

Quy n tƠi s n chung n u khai thác th ng m i đ bán; Quy n tƠi s n riêng n u khai thác cho m c đích gia

d ng;

Lơmăs năngoƠiăg

+ Ti p c n m đ i v i các thƠnh viên trong c ng đ ng;

+ Không h n ch s l ng quy mô n u tiêu dùng cá nhân;

+ Ti p c n cá nhơn n u khai thác quy mô l n, có tính

th ng m i

Ki m soát đ i v i ho t đ ng khai thác, s d ng c a thƠnh viên c ng nh ng i bên ngoƠi c ng đ ng

Ti p c n m theo t p quán

s d ng c a t ng vùng đ a

ph ng; ho c lo i tr ng i không ph i lƠ thƠnh viên

c ng đ ng

+ Ti p c n m

+ c trao đ i gi a các thành viên

+ Ti p c n m theo t p quán s d ng;

+ Quy n tƠi s n riêng theo quy c c a c ng đ ng

Cácăho tăđ ngătrongăr ng

v ngu n l i;

+ H n ch v i ng i không

ph i lƠ thƠnh viên;

+ Ti p c n m tùy theo lo i hình ho t đ ng vƠ t p quán

đ a ph ng.

Giám sát vi c ti p c n r ng

ph c v công b o v , qu n lý

+ Quy n tƠi s n riêng đ c trao cho cá nhân theo quy

c phơn b c a c ng đ ng; + Quy n tƠi s n công c ng

Các quy c, th a thu n,… c a c ng đ ng đi u ch nh ph n l n các quan h bên trong c ng

đ ng liên quan đ n s d ng t ng lo i tài s n, ngu n l i M i thành viên c ng đ ng là ch th

chi m h u, có các quy n s h u riêng đ i v i nh ng s n ph m, l i ích t r ng c th Liên quan đ n các tài s n, ngu n l i t r ng, c ng đ ng xác l p các quan h v i các ch th bên ngoƠi thông qua c ch đ i di n Do đó, xác đ nh ph m vi c ng đ ng vƠ ng i đ i di n có ý ngh a quan tr ng đ c ng đ ng th c thi vi c lo i tr h ng l i vƠ đòi h i trách nhi m trong

qu n lỦ r ng

Nh ng ng i không là thành viên c ng đ ng v n có m t s quy n không th lo i tr đ i v i

r ng đư giao cho c ng đ ng NhƠ n c đ m b o các quy n c a ng i không đ c giao r ng

qua vi c th c thi quy ch , tiêu chu n qu n lý, khai thác r ng M t khác, b i c nh s d ng

nh ng hoàn toàn có c s xác đ nh rõ c ng đ ng v i t cách lƠ ch th các quy n đ i v i

r ng, phơn đ nh đ i t ng tài s n mà c ng đ ng chi ph i, qu n lý, s d ng v m t pháp lý

c ng nh trên th c t

4.1.3 Th căthiăcácăquy năs ăh uăc aăc ngăđ ng

a Ti păc n,ăchi măh uăvƠăh ngăd ngăcácăs năph m,ăngu năl iăt ăr ng

Thí đi m Tây Nguyên cho th y c ng đ ng đ c xác đ nh c th ngay khi giao r ng, là các

thôn, buôn có không gian đ a lý nh t đ nh, có quá trình g n bó vƠ m c đ nƠo đó đư th c t

chi m h u, s d ng r ng Khu v c r ng đ c ch n giao có ph m vi ranh gi i phù h p v i s phơn đ nh t nhiên, đi u ki n s ng, c ng c a c ng đ ng Vì v y, giao r ng đ ng ngh a v i

vi c Nhà n c th a nh n, trao thêm quy n đ c ng đ ng s d ng h p pháp vùng r ng C ng

đ ng hoƠn toƠn có đi u ki n, kh n ng đ th c hi n các quy n ti p c n, chi m h u đ i v i tài

xu t nông nghi p14 C ng đ ng phân chia di n tích đ t đ c ph p canh tác cho các h thành

viên và giám sát vi c s d ng đ t r ng Các quy n đ i v i đ t r ng có Ủ ngh a l n khi sinh k

c a các nhóm dân t c thi u s t i ch hi n v n ph thu c r t nhi u vào các ngu n l c đ t đai

(IUCN, 2008) Canh tác nông nghi p trên di n tích r ng c ng có th là đ ng c chính y u đ

ng i dân ti p c n r ng i u này ph n ánh qua nhi u nghiên c u, kh o sát th c t t i vùng:

h u h t các h tham gia ch ng trình giao đ t đ u mong mu n chuy n đ i m c đích s d ng

di n tích r ng sang đ t canh tác nông nghi p (Tr n Ng c Thanh và c ng s , 2007); ng i dân

ch a quan tơm nhi u đ n t l h ng l i t s n ph m khai thác chính (g ) mà chú ý đ n di n tích đ t có th s n xu t nông nghi p (Nguyen Quang Tan, 2005; Ph m Xuơn Ph ng vƠ

Anh Minh, 2005; Võ ình Tuyên, 2010)

Nhu c u s d ng t ng lo i lâm s n15 c th có th khác nhau tùy theo t p quán, kinh nghi m,

hi u bi t c a c ng đ ng và m c đ ph thu c vƠo r ng c a thành viên G là m t ngu n

h ng l i ch y u t r ng c a c ng đ ng T ng s n l ng g đ c phép khai thác là tài s n chung đ c c ng đ ng phân b , trao quy n đ các thành viên chi m h u s d ng riêng theo quy c và các th t c khai thác theo quy đ nh (Ph l c 8) Nh ng tr ng h p thí đi m khai thác g th ng m i, c ng đ ng bán và phân chia giá tr thành ti n c a lâm s n sau khi th c

hi n ngh a v n p ngơn sách nhƠ n c C ng đ ng c ng quy c nh ng tiêu chu n khai thác

(s l ng, th i gian, v trí) đ i v i các lo i lâm s n khác nh m ng, l ô,…

S d ng r ng làm n i ch n th gia súc, b o v ngu n n c, duy trì, b o t n và phát tri n các

t p t c truy n th ng và b n s c c a các dân t c là nh ng giá tr , l i ích quan tr ng cho c ng

đ ng và thành viên C ng đ ng duy trì các l i ích này thông qua ki m soát vi c s d ng r ng,

yêu c u các thành viên tuân th các quy t c s d ng chung Do đ c tr ng sinh ho t mang tính

c ng đ ng cao c a các dân t c thi u s Tây Nguyên, s d ng r ng cho các m c đích gi i trí, tín ng ng, sinh ho t v n hóa,…lƠ các quy n đ ng nhiên, không lo i tr đ i v i các thành

viên c ng đ ng nh ng có gi i h n nh t đ nh đ i v i ng i bên ngoài

D a trên đ c đi m dân t c, đ a ph ng, đi u ki n r ng… c ng đ ng xác đ nh nhu c u, trao

quy n và áp ch ngh a v đ i v i thành viên trong vi c ch m sóc, b o v r ng S phân b

h ng l i bên trong c ng đ ng là quá trình th ng l ng, đƠm phán d a trên các nguyên t c

đ c đ ng thu n Ví d các h thành viên t th a thu n, nh ng nhau quy n khai thác g đ

làm nhƠ Nh v y, c ng đ ng tr thƠnh c ch đ nh giá tr , đi u ti t các nhu c u s d ng r ng

b Qu nălỦăr ng, ki măsoátăkhaiăthácăvƠălo iătr ăvi căh ngăl iă

Khác v i các ch th đ c giao r ng khác, NhƠ n c đòi h i c ng đ ng ph i tuân th ch t

ch vi c xây d ng, trình c p có th m quy n phê duy t quy c, k ho ch qu n lý, b o v

r ng ơy là nh ng th t c b t bu c nh m xác đ nh chi ti t, c th các ho t đ ng khai thác;

phân công trách nhi m tu n tra, b o v ; qu n lý tài chính; gi i quy t xung đ t; x lý vi

ph m, Quy c qu n lỦ r ng do c ng đ ng xây d ng và th a nh n, đ c chính quy n phê

duy t lƠ c n c đ thành viên th c thi các quy n vƠ đòi h i trách nhi m c a các bên liên quan

(B ng 4-3)

C ng đ ng t thi t l p b máy đi u hành và t ch c th c hi n qu n lý r ng (ch m sóc, phòng

ch ng cháy, ng n ch n khai thác trái phép,…) có s tham gia c a thành viên Trong đó quan

tr ng nh t c ch ra quy t đ nh và duy trì t qu n Thành viên c ng đ ng có ngh a v tuân th

các th a thu n, quy t c đư đ c th ng nh t và ch u s giám sát c a c ng đ ng

Hi u qu c a vi c ki m soát khai thác các s n ph m r ng có tác đ ng l n đ n h ng l i c a

c ng đ ng So v i các ch th khác, c ng đ ng có nhi u l i th th c hi n ki m soát khai thác

Nh hi n di n th ng xuyên t i khu v c r ng, ph ng th c qu n lý, ki m soát ch y u s

d ng lao đ ng t i ch , g n bó lâu dài, am hi u sâu s c vùng r ng và đ c t ch c linh ho t theo đi u ki n c th nên c ng đ ng có đi u ki n, kh n ng t ki m soát s d ng c a thành

viên và lo i tr ng i bên ngoài Quan ni m s h u c ng đ ng truy n th ng còn nh h ng

nh t đ nh đ n nh n th c, thói quen đ ng bƠo dơn t c b n đ a h tr th c thi hi u qu các quy

đ nh qu n lý, s d ng r ng (Ph l c 10)

B ng 4-3 Th c hành quy n qu n lý, ki măsoátăđ i v i r ng c a c ngăđ ng

iăăt ngătƠiăs n,ă

ho tăđ ng Ch ăth ănhƠăn c Ch ăth ăc ngăđ ng Ch ăth ăcáănhơn,ă h ăgiaăđình

hi n c a các thƠnh viên Phơn chia vùng r ng,

phơn chia nhóm h

H ng d n quy trình, k thu t th c hi n thông qua ho t đ ng c a c quan nhƠ n c

T ch c phơn chia Tham gia th o lu n, đóng góp Ủ ki n

Qu n lỦ khai thác g Quy đ nh khai thác đ i v i t ng lo i r ng L p k ho ch khai thác trình c p có th m quy n

phê duy t

Th c hi n k ho ch khai thác; tuơn th các quy đ nh, quy c c a

c ng đ ng

Qu n lỦ khai thác LSNG Quy đ nh danh m c h n ch , c m khai thác Xơy d ng Quy c

+ Th c hi n quy đ nh khai thác c a nhƠ n c

c c ng đ ng

Ph i h p chính quy n

đ a ph ng vƠ c quan lơm nghi p

Th c hi n các quy đ nh, quy c c a c ng đ ng

vƠ c a t t qu n, nhóm h

lỦ r ng c a c ng đ ng

Tham gia xơy d ng,th c

hi n vƠ giám sát vi c

th c hi n các quy đ nh, quy c

NgoƠi ra, c ng đ ng có nh ng công c riêng, nh lu t t c, quy t c ng x , nh n th c chung

v tín ng ng, v n hóa, ni m tin, và s ràng bu c xã h i gi a các thƠnh viên đ đi u ch nh

hành vi c a nh ng ng i tr c ti p s d ng r ng C ch qu n lỦ, quy t đ nh t p th , có s

ph i h p vƠ áp ch các quy đ nh đư đ c c ng đ ng th ng nh t giúp h n ch nh h ng tiêu

c c do thƠnh viên riêng l khai thác quá m c (H p 4-1)

H p 4-1 Mô hình qu n lý r ng t i Buôn TaLy,

xã Ea Sol, huy năEaăH’leo,ă kăL k

C ng đ ng Buôn Taly đ c giao di n tích r ng lƠ 214,6 ha

- V ăC ăc uăt ăch c:ăThôn thƠnh l p 3 t b o v , m i t 9 nhóm, m i nhóm t 10-12 ng i,

thay nhau tu n tra th ng xuyên (đi tu n tra h ng ngƠy) T t c thanh niên lƠ nam gi i trong buôn đ u tham gia t b o v r ng Các thƠnh viên trong c ng đ ng b u ch n nh ng ng i có

uy tín trong buôn, có kh n ng đi u hƠnh đ thƠnh l p ban qu n lỦ r ng c ng đ ng buôn M i ban th ng có kho ng 5-7 ng i có trách nhi m t ch c, ch đ o qu n lỦ vƠ đi u hƠnh các ho t

đ ng qu n lỦ, b o v r ng Nh ng thi t ch trong n i b c ng đ c t ch c xơy d ng nh quy

c qu n lỦ b o v r ng vƠ quy đ nh các quy n đ c h ng l i theo quy đ nh c a buôn

th c hi n vi c tu n tra, qu n lỦ r ng các c ng đ ng thƠnh l p các t qu n lỦ b o v r ng M i

t có t 5 đ n 10 gia đình luơn phiên đi ki m tra r ng theo l ch trình công tác do Ban qu n lỦ

r ng c a buôn phơn công B c đ u cho th y các Ban qu n lỦ r ng đư phát huy đ c tác d ng, công tác qu n lỦ, b o v r ng đư đ c tri n khai trên th c t

- Tìnhăhìnhăqu nălỦăb oăv ăr ngăc aăBuôn: Cho t i nay Buôn đư b t đ c 48 v v n chuy n

g trái ph p, đ a v Phơn tr ng c a Công ty lơm nghi p Ea Hleo lƠ 14 v , đ a v UBND xư

Ea Sol lƠ 19 v đ x lỦ, gi i quy t t i buôn 15 v , thu đ c 5 tri u i v i các v v n chuy n

g trái ph p qua buôn, v nh buôn b t ngay t i ch , ph t t 100.000 - 150.000/v , có nhi u v buôn đư t ch thu g , đem bán đ thu kinh phí ph c v cho vi c qu n lỦ b o v r ng NgoƠi các

ho t đ ng tu n tra, t i buôn Ta Ly, thôn tr ng còn t ch c các bu i h p dơn hƠng tháng (2

l n/tháng ho c 1 l n /tháng) vƠ nh c nh các t tu n tra b o v r ng cho t t Nh vi c t ch c

t tu n tra b o v r ng ho t đ ng th ng xuyên vƠ ch t ch nên r ng c ng đ ng c a buôn Ta

Ly đ c b o v r t t t

Các ho t đ ng trái v i quy c nh phá r ng lƠm r y l n chi m vƠo khu r ng không đ c ph p

đ u b khi n trách Buôn c ng đư xơy d ng k ho ch b o v vƠ phát tri n r ng trong đó quy

đ nh các khu r ng đ c phát n ng lƠm r y theo truy n th ng, khu v c tr ng r ng đ phát tri n

v n r ng, khu v c cho ph p khai thác vƠ nh ng n i dung khác M c dù sau khi nh n r ng, di n tích r ng c a Buôn Ta Ly có gi m, tuy nhiên theo đánh giá c a ng i dơn di n tích r ng gi m

do phát n ng lƠm r y lƠ ki m soát đ c, ng i dơn có quy ho ch, k ho ch vi c phát n ng

c ng nh ki m soát đ c các vùng khai thác g , s n l ng đ c ph p khai thác

- V ăh ngăl i: Theo quy đ nh c a pháp lu t, toƠn b thƠnh viên trong c ng đ ng có quy n l i

ngang nhau đ i v i nh ng l i ích khai thác t khu r ng N m 2006, buôn Ta Ly đ c UBND

t nh cho khai thác 368m 3 thu đ c 616 tri u đ ng, sau khi tr các kho n chi phí khai thác, v n chuy n, thu tƠi nguyên, còn l i 236 tri u đ ng

Ngu n: HƠ Công Bình (2010)

S v n hành c a th ch c ng đ ng giúp ng i dơn đ a ph ng gia t ng kh n ng chi ph i,

ki m soát tài nguyên r ng trên th c t Tuy nhiên, kh n ng th c hi n lo i tr ng i bên ngoài

c a c ng đ ng ch hi u qu n u có tr giúp c a NhƠ n c Quy c qu n lý r ng c a c ng

đ ng đ u đ c p đ n x lý vi ph m nh ng c ng đ ng ch đ c th a nh n áp d ng các bi n

pháp x lý r t h n ch 16 N u c ng đ ng không th x lý vi ph m hi u qu thì Quy c qu n

lý r ng thi u đ tin c y, c ng đ ng không duy trì đ c c ch qu n lý chung đ i v i r ng

Th t b i trong qu n lý r ng c ng đ ng t i xư k Ph i, huy n L k, t nh k L k lƠ b ng

ch ng cho đi u này (Tr n Ng c Thanh, Tr n Ng c an Thùy vƠ Nguy n ng Khoa, 2007)

Nh v y, c ng đ ng s d ng quy c chung làm công c xác đ nh ai đ c ti p c n, khai thác,

h ng l i các tài s n r ng gì và ph m vi nào Bên c nh các quy đ nh c a NhƠ n c, c ng

đ ng có quy n không cho phép ho c cho phép ng i bên ngoài ti p c n, s d ng C ng đ ng

t ch c, giám sát vi c ti p c n mà không lo i tr quy n ti p c n h p pháp c a ch th không

ph i là thành viên Chính ph ng th c ho t đ ng qu n lý, b o v r ng c a c ng đ ng, n u

hi u qu , lƠm gia t ng kh n ng th c hi n các quy n qu n lý, lo i tr h ng l i c a t ng

thành viên Khi t ch c t qu n vƠ quy c c a c ng đ ng lƠ đáng tin c y, không ch s

h ng l i t vi c n m gi quy n c a thành viên đ c đ m b o an toàn mà còn t o c h i t ng

các giao dch liên quan đ n tài s n r ng, đi u mà h th ng lu t pháp và th tr ng hi n không lƠm đ c

c S ălinhăho tăc aăcácăquy năs ăh uă

So v i các ch r ng khác, c ng đ ng b h n ch m t s quy n chuy n giao đ i v i r ng C ng

đ ng không đ c phân chia r ng cho các thƠnh viên; không đ c chuy n đ i, chuy n

nh ng, t ng cho, cho thuê, th ch p, b o lãnh, góp v n kinh doanh b ng giá tr quy n s

d ng r ng đ c giao ( i u 30, Lu t BV-PTR) S h n ch này tuy không c n tr c ng đ ng

s d ng, h ng l i t r ng cho các m c đích ch y u làm n i c trú, khai thác s n ph m r ng

cho tiêu dùng nh ng có th c n tr c ng đ ng h p tác, huy đ ng ngu n l c đ u t vƠo r ng NhƠ n c công nh n Quy c qu n lỦ r ng c a c ng đ ng t c th a nh n t p quán s d ng

r ng đ a ph ng, bao g m nh ng th a thu n chuy n giao quy n gi a các thƠnh viên Cùng

v i vi c c ng đ ng cho phép gia nh p ho c lo i tr thƠnh viên, l a ch n phân chia l i ích,

th a nh n s trao đ i quy n gi a các thƠnh viên lƠm t ng đ linh ho t bên trong c ng đ ng

c a quy n mà thành viên n m gi Chuy n giao các quy n tài s n r ng ch y u (phân chia s

d ng đ t r ng, khai lâm s n) trong ph m vi c ng đ ng d th c hi n17

giúp đi u ti t đ c nhu

c u ti p c n và m c đ tham gia c a các thành viên c a c ng đ ng

4.2 Canăthi păc aănhƠăn căđ iăv iăqu nălỦăr ngăc ngăđ ng

4.2.1 Ki măsoátăvƠăđi uăti tăh ngăl iăt ăr ngă

Xét góc đ qu n lỦ nhƠ n c, giao r ng cho c ng đ ng là mô hình m i c n xem x t đ n kh

n ng ki m soát vi c s d ng r ng vì các m c tiêu l i ích qu c gia i v i r ng đư giao cho

c ng đ ng, Ch th nhƠ n c không m t mà ch chia s các quy n chi m h u, qu n lý, lo i

tr v i các ch th khác NhƠ n c v n n m quy n chuy n giao và quy t đ nh các v n đ ch

ch t nh : quy ho ch, m c đích s d ng r ng, gi i h n di n tích đ t đ c phép canh tác nông

nghi p; qu n lý khai thác lâm s n, C ch giám sát chung c a nhƠ n c hi n m i ch t p

trung vào m c đích s d ng đ t, đ che ph r ng, ch a chú tr ng đ n duy trì ch t l ng r ng

Giao r ng cho c ng đ ng không ph i ch có c ng đ ng qu n lý r ng mà còn có s tham gia

c a nhi u ch th (Ph l c 9) C ng đ ng ch a có v trí pháp lý rõ ràng trong các giao d ch,

quan h v i nhƠ n c và ch th khác i u này n y sinh yêu c u xem xét l i ch c n ng,

nhi m v v qu n lý lâm nghi p c a c quan NhƠ n c, chính quy n đ a ph ng và phơn đ nh

trách nhi m các bên trong quan h ph i h p, h ng d n c ng đ ng B oern ode vƠ B o Huy

(2009) đánh giá b máy hƠnh chính hi n nay có đ n ng l c vƠ ngu n nhơn l c đ h tr c ng

đ ng dơn c đ a ph ng tham gia vƠo công tác qu n lỦ, b o v lơm nghi p c ng đ ng, tuy

nhiên chính quy n c p huy n, xư không có đ quy n h n ra quy t đ nh đ có th h tr , giám

sát và x lý vi ph m trong giao r ng cho c ng đ ng

i v i c quan lơm nghi p, giao r ng còn nh m san s gánh n ng trách nhi m qu n lý, b o