Ảnh hưởng của Nho giáo đến lĩnh vực văn học, giáo dục ở Trung Quốc thời cổ trung đại. Nho gia là trường phái tư tưởng quan trọng nhất ở Trung Quốc xuất hiện từ thời cổ trung đại, chiếm vị trí vô cùng quan trọng trong lịch sử tư tưởng, ảnh hưởng sâu rộng tới nhiều lĩnh vực từ chính trị, pháp luật đến văn học, giáo dục, nghệ thuật… của Trung Hoa.
Trang 1MỞ ĐẦU
Trung Quốc trong suốt chiều dài lịch sử là một nước lớn ở Đông Á Từ một vùng nhỏ ở trung lưu lưu vực sông Hoàng Hà, qua 4000 năm hình thành và phát triển nhân dân Trung Quốc đã sáng tạo nên một nền văn minh vô cùng rực rỡ so với thế giới đương thời Một trong những thành tựu của Trung Hoa là hệ thống các trường phái tư tưởng, tiêu biểu là Nho gia, Âm Dương gia, Đạo gia, Mặc gia, Pháp gia Trong đó, Nho gia là trường phái tư tưởng quan trọng nhất ở Trung Quốc xuất hiện từ thời cổ trung đại, chiếm vị trí vô cùng quan trọng trong lịch sử tư tưởng, ảnh hưởng sâu rộng tới nhiều lĩnh vực từ chính trị, pháp luật đến văn học, giáo dục, nghệ thuật… của Trung Hoa Để tìm hiểu rõ hơn về vấn đề này, trong bài tập học
kì người viết xin trình bày đề số 3: “Ảnh hưởng của Nho giáo đến lĩnh vực văn học, giáo dục ở Trung Quốc thời cổ trung đại”.
NỘI DUNG
I.Vài nét về Nho giáo
“Nho” theo Hán tự, do chữ Nhân và chữ Nhu ghép lại Nhân là người, Nhu
là cần dùng Những người theo Nho giáo được gọi là các nho sĩ, là người đọc sách thánh hiền, được thiên hạ trọng dụng để dạy bảo người đời, ăn ở cho phù hợp với luân thường đạo lý Nho gia là trường phái tư tưởng quan trọng nhất ở Trung Quốc Người đặt cơ sở đầu tiên là Khổng Tử, sống vào thời Xuân Thu Về sau Mạnh Tử (thời Chiến Quốc), Đổng Trọng Thư (thời Tây Hán) đã phát triển học thuyết này làm cho Nho học ngày càng hoàn chỉnh
Nội dung của Nho giáo được thể hiện trong Ngũ Kinh (Kinh Thi, Kinh Thư, Kinh Dịch, Kinh Lễ và Kinh Xuân Thu) và Tứ Thư (Luận ngữ, Đại học, Trung Dung, Mạnh Tử) Học thuyết tôn giáo chia làm hai phần: Hạ học và Thượng Học
Trang 2Chủ yếu Hạ học là dạy về Nhân đạo: Người quân tử và kẻ tiểu nhân; công bình bác ái; Tam Cương, Ngũ Thường, Tam Tòng, Tứ Đức; Lễ Nhạc; chính danh định phận Nam thì Tam Cương, Ngũ Thường, nữ thì Tam Tòng, Tứ Đức Nho học quan niệm bản tính thiện của con người gồm năm đức: Nhân, Lễ, Nghĩa, Trí, Tín, gọi là Ngũ Thường Tam Cương đó là ba mối quan hệ vua - tôi, cha - con, chồng – vợ Tam Tòng là ba điều phải theo của phụ nữ: Tại gia tòng phụ, xuất gia tòng phu, phu tử tòng tử Tứ Đức là bốn đức của người phụ nữ: Công, Dung, Ngôn, Hạnh Thượng học là quan niệm về thế giới quan của Nho giáo: Thái cực và sự biến hóa của Thiên lý, Thiên mệnh, Quỷ Thần, Hồn phách, Đạo của Đức Khổng Tử
II.Ảnh hưởng của Nho giáo đến lĩnh vực văn học, giáo dục ở Trung Quốc thời cổ trung đại
1.Ảnh hưởng của Nho giáo đến lĩnh vực văn học
Thời cổ trung đại, Trung Quốc có một nền văn học rất phong phú Từ thới Xuân Thu Chiến Quốc, văn học Trung Quốc đã bắt đầu phát triển Đến thời Tây Hán, Nho gia được đề cao Nho gia là trường phái coi trọng học tập, vì vậy từ thời Hán về sau người có thể cầm bút viết văn trong xã hội Trung Quốc rất nhiều Hầu hết các tác phẩm văn học thời kì này của Trung Quốc đều ảnh hưởng rõ nét bởi hệ thống quan điểm Nho giáo bởi đa số các tác giả văn chương đều xuất thân từ tầng lớp trí thức, được thụ hưởng nền giáo dục của Nho giáo một các đầy đủ nhất
Tác phẩm đầu tiên trong văn học Trung Quốc là Thi được Khổng Tử chỉnh
lý lại và được Nho gia đề cao thành Kinh Thi, khuyến khích mọi người học Thi
“Văn dĩ tải đạo” - văn học phải truyền bá tư tưởng Nho giáo Nho giáo coi trọng người quân tử, phê phán kẻ tiểu nhân, kẻ hèn hạ, hám danh lợi Quan niệm người quân tử thì phải “tu thân, tề gia, trị quốc, bình thiên hạ” Quan điểm ấy được thể hiện trong tác phẩm “Li Tao” của Khuất Nguyên (sống vào thời Chiến Quốc) Tác phẩm thổ lộ nỗi phẫn uất trước hiện thực đen tối của xã hội, nêu cao tinh thần đấu
Trang 3tranh bất khuất, lòng yêu nước thương dân và ý chí thà chết chứ không chịu sống hèn, sống đục Tiểu thuyết Trung Quốc có cách xây dựng nhân vật với phẩm chất theo quy chuẩn Nho giáo như nam thì có Tam Cương, Ngũ Thường, nữ có Tam Tòng, Tứ Đức Tiêu biểu như hình tượng người quân tử, có nghĩa khí, là người làm việc lớn như “Truyện Thủy hử”, “Tam Quốc chí diễn nghĩa”, “Phong thần diễn nghĩa” Ngoài ra còn có tư tưởng mệnh trời trong lời mở đầu “Tam Quốc chí diễn nghĩa”
Thơ ca thì có nội dung chủ yếu là quan điểm của các sĩ phu về xã hội, về thiên nhiên, con người, lòng trung hiếu, ái dân, khí khái của bậc trượng phu hoặc khí tiết của người phụ nữ Thời kì huy hoàng nhất của thơ ca là thời Đường với nhiều nhà thơ nổi tiếng Lý Bạch – thơ ông miêu tả vẻ đẹp thiên nhiên Trung Hoa như “Hoàng Hạc lâu tống Mạnh Hạo Nhiên chi Quảng Lăng”, “Xa ngắm thác núi Lư”, phản ánh đời sống nhân dân, nỗi lòng của người chinh phụ như “Xuân tứ”,
“Tý dạ Ngô Ca” Thơ của Đỗ Phủ lại miêu tả cảnh bất công trong xã hội, sự khốn khổ của người nông dân, phê phán thói xa hoa phè phỡn của vua chúa, quý tộc Giống như Đỗ Phủ, thơ của Bạch Cư Dị cũng nói lên nỗi khổ cực của nhân dân, lêm án giai cấp thống trị, tiêu biểu như tác phẩm “Ông già Đỗ Lăng”
2.Ảnh hưởng của Nho giáo đến lĩnh vực giáo dục
Nho giáo là trường phái rất coi trọng giáo dục Nho giáo có nhiều quan niệm cho rằng giáo dục là cần thiết cho tất cả mọi người “hữu giáo vô loại” (Luận Ngữ) Theo Nho gia, mục đích của giáo dục là để đào tạo ra những con người lý tưởng,
có sự hoàn thiện về cả nhân cách, đạo đức lẫn tri thức, lối sống Bởi vậy Nho gia chủ trương giáo dục “đạo làm người”, phương pháp giáo dục học đi đôi với hành:
“Quân tử bác học ư văn, ước chi dĩ lễ, diệc khả dĩ phất bạn hỹ phù” (Người quân tử trước học văn chương để mở rộng trí thức của mình, kế đó, người nương theo lễ giáo mà kiềm giữ lấy mình, nhờ vậy mà khỏi trái đạo lý)
Trang 4Về các trường học, thời Xuân Thu, nền quốc học của nhà Chu dần suy thoái, trường tư xuất hiện Người đầu tiên sáng lập trường tư là Khổng Tử Từ thời Hán
về sau, cùng với sự đề cao Nho gia, nền giáo dục của Trung Quốc càng phát triển mạnh Trường học cao nhất thời Hán gọi là Thái học được thành lập từ thời Hán
Vũ đế Các giáo quan dạy ở Thái học họi là Ngũ kinh bác sĩ Nội dung học tập chủ yếu là kinh điển Nho gia như Ngũ Kinh, Tứ Thư, phương thức dạy học là ở những giảng đường lớn Do ảnh hưởng từ tư tưởng trọng nam khinh nữ của Nho giáo, các trường học chỉ cho nam theo học
Về khoa cử, thời Hán, triều Hán thi hành chính sách “sát cử” để tuyển chọn nhân tài, tức là giao cho các quan địa phương khảo sát và tiến cử những người có tài có đức Thời Ngụy, Tấn, Nam Bắc triều, Trung Quốc thi hành chế độ “cửu phẩm trung chính” Triều đình cử các viên quan về địa phương căn cứ theo tài năng và đức hạnh để triều đình bổ dụng Thời Tùy – Đường, chế độ khoa cử được đặt ra, khoa thi đầu tiên gọi là khoa Tiến sĩ, nội dung thi là văn học Các triều đại
về sau, chế độ khoa cử của Trung Quốc càng hoàn bị và chặt chẽ hơn trước
3 Đánh giá
Về văn học, Nho giáo hướng văn học vào cuộc sống, ca ngợi những phẩm chất tốt đẹp của con người được gửi gắm qua các hình tượng các nhân vật, nội dung, đề tài trong các tác phẩm văn học từ đó tạo nên sự học hỏi của mọi người, khuyến khích con người hướng đến những cái đẹp Phát triển một nền văn học có nét độc đáo riêng như trong văn có đạo Nho giáo góp phần tạo nên giá trị đạo đức cao đẹp, vốn là một nét nổi trội của văn học Trung Quốc Bên cạnh đó, Nho giáo cũng có những ảnh hưởng tiêu cực: Với tư tưởng trọng nam khinh nữ trong các tác phẩm văn học càng làm cho sự bất bình đẳng trở nên gay gắt hơn; gò ép mọi người phải tuân theo những chuẩn mực nhất định; hạn chế sự sáng tạo trong các đề tài văn học chẳng hạn những chủ đề ái tình thường được coi là dâm thư; bên cạnh
Trang 5thành phần chân chính, có ý nghĩa nhân văn cao cả, vẫn có không ít nguyên lý đạo đức cứng nhắc, đen trắng lẫn lộn như trong đạo tam cương, đạo tam tòng…
Về giáo dục, Nho gia đã góp phần tạo nên một nền giáo dục phát triển ở Trung Quốc thời cổ trung đại Việc coi trọng giáo dục, đào tạo hiền tài đã thúc đẩy cho sự ra đời của chế độ khoa cử trong thời này
KẾT LUẬN
Có thể nói, Nho giáo đã có ảnh hưởng hết sức sâu sắc tới nền văn minh Trung Hoa thời cổ trung đại, trong đó có văn học và giáo dục Nho giáo ảnh hưởng đến nội dung, cách xây dựng hình tượng nhân vật trong văn học, ảnh hưởng đến việc giảng dạy trong các trường học, chế độ khoa cử của Trung Quốc thời cổ trung đại Ngoài có những ảnh hưởng tích cực như đề cao phầm chất, vẻ đẹp con người, đào tạo nhân tài thì Nho giáo cũng có những ảnh hưởng tiêu cực nhất định như tư tưởng trọng nam khinh nữ, quá đề cao danh phận làm con người có tư tưởng hám danh, ảnh hưởng tiêu cực đến khoa cử Tóm lại, Nho giáo là trường phái có ảnh hưởng rất lớn đến văn học và giáo dục của Trung Quốc thời cổ trung đại
Trang 6PHỤ LỤC
Hoàng Hạc lâu tống Mạnh Hạo Nhiên chi Quảng Lăng
Cố nhân tây từ Hoàng Hạc lâu,
Yên hoa tam nguyệt há Dương Châu
Cô phàm viễn ảnh bích không tận,
Duy kiến Trường Giang thiên tế lưu
(Lý Bạch)
Dịch nghĩa:
Bạn cũ từ biệt tại lầu Hoàng Hạc đi về phía tây,
Tháng ba hoa khói, xuống Dương Châu
Bóng chiếc buồm đơn màu xanh mất hút,
Chỉ thấy Trường Giang vẫn chảy bên trời
Xa ngắm thác núi Lư
Nhật chiếu Hương Lô sinh tử yên
Dao khan bộc bố quải tiền xuyên
Phi lưu trực há tam thiên xích
Nghi thị ngân hà lạc cửu thiên
(Lý Bạch)
Dịch thơ:
Nắng rọi Hương Lô khói tía bay
Trang 7Xa trông dòng thác trước sông này
Nước bay thẳng xuống ba nghìn thước Tưởng dải ngân hà tuột khỏi mây
Xuân tứ
Yên thảo như bích ty,
Tần tang đê lục chi
Đương quân hoài quy nhật,
Thị thiếp đoạn trường thì
Xuân phong bất tương thức,
Hà sự nhập la vi?
(Lý Bạch)
Dịch nghĩa:
Cỏ Yên giống như tơ biếc,
Dâu Tần nhánh thấp xanh
Trong lúc chàng đang mong ngày về, Cũng là lúc thiếp buồn đứt ruột
Gió xuân đã chẳng quen biết nhau,
Sao còn nhập vào màn lụa?