(LUẬN văn THẠC sĩ) điều TRA vụ án HÌNH sự DO NGƯỜI dưới 18 TUỔI THỰC HIỆN từ THỰC TIỄN THÀNH PHỐ BIÊN hòa, TỈNH ĐỒNG NAI

Do đó, đòi hỏi các cơ quan tiến hành tố tụng và người tiến hành tố tụng phải nắm vững và vận dụng chính xác các quy định của pháp luật đối với người phạm tội là người dưới 18 tuổi, đặc b

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

- -

NGUYỄN HOÀNG YẾN

ĐIỀU TRA VỤ ÁN HÌNH SỰ DO NGƯỜI DƯỚI 18 TUỔI THỰC HIỆN TỪ THỰC TIỄN THÀNH PHỐ BIÊN HÒA,

TỈNH ĐỒNG NAI

LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HÌNH SỰ VÀ TỐ TỤNG HÌNH SỰ

Hà Nội, năm 2021

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

- -

NGUYỄN HOÀNG YẾN

ĐIỀU TRA VỤ ÁN HÌNH SỰ DO NGƯỜI DƯỚI 18 TUỔI THỰC HIỆN TỪ THỰC TIỄN THÀNH PHỐ BIÊN HÒA,

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các số liệu nêu trong luận văn là trung thực, có nguồn gốc rõ ràng Những kết luận khoa học của luận văn chưa từng được ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác

Tác giả

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1 Chương 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ ĐIỀU TRA VỤ ÁN HÌNH SỰ

DO NGƯỜI DƯỚI 18 TUỔI THỰC HIỆN 7

1.1 Một số khái niệm cơ bản và đặc điểm điều tra vụ án hình sự do người dưới 18 tuổi thực hiện 7 1.2 Quy định chung về điều tra vụ án hình sự người chưa thành niên theo hướng dẫn của Liên Hợp Quốc 18

Chương 2: NHỮNG QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT VIỆT NAM VỀ ĐIỀU TRA VỤ ÁN HÌNH SỰ DO NGƯỜI DƯỚI 18 TUỔI THỰC HIỆN 26

2.1 Những quy định chung khi tiến hành tố tụng đối với người dưới 18 tuổi 26 2.2 Những quy định của Bộ luật tố tụng hình sự 2015 về thủ tục điều tra

vụ án hình sự do người dưới 18 tuổi thực hiện 32

Chương 3: THỰC TIỄN THI HÀNH PHÁP LUẬT TỐ TỤNG HÌNH SỰ

VỀ ĐIỀU TRA VỤ ÁN HÌNH SỰ DO NGƯỜI DƯỚI 18 TUỔI THỰC HIỆN TRÊN ĐỊA BÀN THÀNH PHỐ BIÊN HÒA, TỈNH ĐỒNG NAI VÀ MỘT SỐ GIẢI PHÁP NÂNG CAO HIỆU QUẢ 47

3.1 Thực tiễn thi hành pháp luật tố tụng hình sự về điều tra vụ án hình sự đối với người dưới 18 tuổi thực hiện tại thành phố Biên Hòa 47 3.2 Giải pháp nâng cao hiệu quả điều tra vụ án hình sự do người dưới 18 tuổi thực hiện 66

KẾT LUẬN 78 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 80

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Trong những năm gần đây, tình hình tội phạm do người dưới 18 tuổi thực hiện ở nước ta đã và đang diễn biến phức tạp, các đối tượng phạm tội ngày càng đa dạng hơn về tính chất hành vi phạm tội, phương thức thủ đoạn

và hậu quả gây ra ngày càng nghiêm trọng, nguy hiểm hơn Xuất phát từ đặc điểm tâm sinh lý, lứa tuổi của người dưới 18 tuổi phạm tội đó là những người chưa thật sự trưởng thành về cả nhận thức và hành động, có những hạn chế nhất định về thể chất và tâm lý Do đó, nhằm tạo môi trường và điều kiện tốt nhất cho sự phát triển của người dưới 18 tuổi, việc tiến hành tố tụng đối với người bị buộc tội dưới 18 tuổi phải đảm bảo tính thân thiện, sự tiếp xúc của

cơ quan có thẩm quyền với họ phải mang tính tích cực, hỗ trợ vượt qua khó khăn, nhận thức được hành vi sai lầm của bản thân từ đó tránh mắc phải sai lầm tương tự trong tương lai, trở thành người có ích cho xã hội

Quá trình tiến hành TTHS nói chung và điều tra VAHS do người dưới

18 tuổi thực hiện nói riêng luôn là vấn đề được quan tâm trong cơ chế ban hành và áp dụng pháp luật của các quốc gia, trong đó có Việt Nam Trong thời gian qua, Đảng và Nhà nước đã có những nỗ lực và thành công nhất định trong việc nội luật hóa những quy định pháp luật quốc tế vào pháp luật quốc gia, đồng thời luôn cố gắng xây dựng và hoàn hiện các quy định của pháp luật hiện hành, hoàn thiện nền tư pháp vừa đảm bảo trật tự, an toàn và công bằng nhưng vẫn tạo cơ hội để người dưới 18 tuổi phạm tội được tham gia vào quá trình tố tụng thân thiện Qua nghiên cứu, đánh giá thì việc tiến hành điều tra VAHS do người dưới 18 tuổi thực hiện còn mang nặng tính hình thức, tồn tại một số bất cập, thiếu sót nhất định, ảnh hưởng đến hiệu quả, chất lượng của quá trình tố tụng như: quy định pháp luật liên quan đến điều tra VAHS do người dưới 18 tuổi thực hiện còn thiếu thống nhất, chưa rõ ràng, gây khó khăn cho quá trình áp dụng; khó khăn trong đánh giá tiêu chuẩn của chủ thể tiến

hành hoạt động điều tra đối với người dưới 18 tuổi phạm tội, chưa đảm bảo được quyền lợi cho họ, …

Thành phố Biên Hòa thuộc tỉnh Đồng Nai là một trong những thành phố có vị trí kinh tế cửa ngõ của khu vực Đông Nam Bộ, giáp ranh với các tỉnh, thành phố phát triển nhanh như thành phố Hồ Chí Minh, Bình Dương,… nên trên địa bàn cũng xuất hiện nhiều hành vi phạm tội với số lượng vụ và người phạm tội lớn, thủ đoạn ngày càng tinh vi và liều lĩnh hơn, trong đó đáng chú ý là phạm tội có xu hướng trẻ hóa Do đó, đòi hỏi các cơ quan tiến hành tố tụng và người tiến hành tố tụng phải nắm vững và vận dụng chính xác các quy định của pháp luật đối với người phạm tội là người dưới 18 tuổi, đặc biệt trong điều tra VAHS nhằm đảm bảo cao nhất quyền lợi cho người dưới

18 phạm tội Tuy nhiên, qua thực tiễn giải quyết các VAHS do người dưới 18 tuổi thực hiện trên địa bàn thành phố Biên Hòa còn nhiều bất cập, hạn chế của các cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng trong quá trình điều tra VAHS,

sự thiếu thốn về cơ sở vật chất và nhân lực,… để đảm bảo thực hiện thủ tục điều tra VAHS do người dưới 18 tuổi thực hiện theo đúng quy định của pháp luật Từ những bất cập, hạn chế trên, đặt ra yêu cầu cần tiếp tục nghiên cứu, hoàn thiện quy định pháp luật liên quan điều tra VAHS do người dưới 18 tuổi thực hiện, tháo gỡ những khó khăn, vướng mắc hoạt động này trong thực tiễn

Vì những lí do trên, tôi đã chọn đề tài “Điều tra vụ án hình sự do

người dưới 18 tuổi thực hiện từ thực tiễn thành phố Biên Hòa, tỉnh Đồng Nai” làm luận văn thạc sĩ

2 Tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài

Thủ tục TTHS đối với người bị buộc tội dưới 18 tuổi nói chung và điều tra VAHS do người dưới 18 tuổi thực hiện nói riêng đã được khai thác ở khá nhiều các công trình nghiên cứu khoa học, chủ yếu thể hiện dưới dạng các luận văn và sách chuyên khảo cũng như trong các bài viết ở các tạp chí chuyên ngành Có thể kể đến một số công trình nổi bật như: Lê Thị Mỹ Vân

(2017), “Thủ tục tố tụng đối với bị cáo là người dưới 18 tuổi trong Luật tố

tụng hình sự Việt Nam”, Luận văn thạc sĩ Luật học, trường Đại học Luật

TP.HCM, Thủ tục tố tụng đối với bị can dưới 18 tuổi trong giai đoạn điều tra

vụ án hình sự từ thực tiễn quận Bình Thạnh, Thành phố Hồ Chí Minh của

Nguyễn Tuấn Dũng, Học viện Khoa học xã hội bảo vệ năm 2020 Đây là luận văn ở cấp độ thạc sĩ nghiên cứu về thủ tục tố tụng hình sự đối với người dưới

18 tuổi theo quy định của BLTTHS 2015; Phạm Văn Hùng (2008), “Hệ thống

điều tra thân thiện với người chưa thành niên”, Nghiên cứu lập pháp; Lê

Minh Thắng (2011), “Quá trình phát triển của pháp luật Việt Nam về bảo

đảm quyền của người chưa thành niên trong tố tụng hình sự”, Nhà nước và

pháp luật; Lê Minh Thắng (2011), “Chính sách hình sự đối với người chưa

thành niên phạm tội – Nhìn từ phương diện tội phạm học và trách nhiệm xã hội”, Dân chủ và pháp luật; Lê Huỳnh Tấn Duy (2016), “Quy định về thủ tục

tố tụng đối với người dưới 18 tuổi trong bộ luật tố tụng hình sự năm 2015”,

Tạp chí Khoa học pháp lý; Nguyễn Hữu Thế Trạch (2013), “Thủ tục tố tụng

thân thiện đối với bị can, bị cáo là người chưa thành niên”, Tạp chí khoa học

pháp lý, “Đình chỉ và tạm đình chỉ điều tra vụ án hình sự theo pháp luật tố

tụng hình sự Việt Nam” của Lư Kế Trường, Học viện Khoa học xã hội bảo vệ

năm 2020, “Cơ chế kiểm soát quyền lực trong hoạt động điều tra vụ án hình

sự” của Lê Trọng An; Tạp chí Tạp chí Quản lý Nhà nước (2021), “ Kinh nghiệm thực hiện quyền yêu cầu của Viện kiểm sát trong thực hành quyền công tố và kiểm sát điều tra của Lê Xuân Quang”; (2021), “Những vướng mắc trong đối chất và thực nghiệm điều tra vụ án hình sự” của Lê Đình

Nghĩa; Tạp chí Kiểm sát - 2021 - no.7 - tr.36-40, “Bảo đảm quyền của bị can

chưa thành niên trong giai đoạn điều tra vụ án hình sự” của Bùi Hạnh Phúc;

Tạp chí Tạp chí Công Thương - 2020 - no.12 - tr.23-28, “Về mối quan hệ giữa

Viện kiểm sát và Cơ quan điều tra trong giai đoạn điều tra vụ án hình sự” của

Hoàng Anh Tuyên; // Kiểm sát - 2019 - no.24 - tr.9-14, “Một số vướng mắc về

thực nghiệm điều tra vụ án hình sự” của Lê Văn Quang; Tạp chí Kiểm sát -

2019 - no.18 - tr.45-47…

Các công trình khoa học nói trên phần nào đã đưa ra các quan điểm khoa học, nghiên cứu và phân tích các quy định của pháp luật liên quan đến thủ tục tố tụng hình sự đặc biệt đối với người dưới 18 tuổi, trong đó nhấn mạnh thủ tục điều tra thân thiện Trên thực tiễn, tình hình tội phạm trên thành phố Biên Hòa, tỉnh Đồng Nai có xu hướng trẻ hóa, đòi hỏi cần có một quá trình tố tụng đặc biệt nhằm đảm bảo quyền lợi ích hợp pháp của họ Do đó, việc tìm hiểu, nghiên cứu các quy định của pháp luật tố tụng hình sự đối với người dưới 18 tuổi phạm tội nhất là giai đoạn điều tra VAHS trên địa bàn thành phố Biên Hòa là một vấn đề quan trọng và cần thiết trên địa bàn góp

phần trong công cuộc đấu tranh, phòng chống tội phạm Do vậy, đề tài “Điều

tra vụ án hình sự do người dưới 18 tuổi thực hiện từ thực tiễn thành phố Biên Hòa, tỉnh Đồng Nai” là đề tài mới, lần đầu được nghiên cứu ở cấp độ luận

văn thạc sĩ luật học, chuyên ngành luật hình sự và tố tụng hình sự

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Mục đích nghiên cứu: Trên cơ sở làm rõ quy định pháp luật TTHS

Việt Nam về điều tra VAHS do người dưới 18 tuổi thực hiện và thực tiễn áp dụng tại thành phố Biên Hòa, tỉnh Đồng Nai, từ đó tác giả đề xuất một số giải pháp nâng cao hiệu hoạt động này trong thời gian tới

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Để đạt được mục tiêu nghiên cứu, luận văn cần giải quyết một số nhiệm

vụ cụ thể sau:

- Khái quát một số khái niệm cơ bản về điều tra VAHS do người dưới

18 tuổi thực hiện, tìm hiểu mô hình điều tra thân thiện theo hướng dẫn của Liên Hợp quốc

- Phân tích làm rõ quy định pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam về điều tra VAHS do người dưới 18 tuổi thực hiện và một số vấn đề có liên quan

- Khảo sát làm rõ thực tiễn áp dụng quy định pháp luật về điều tra VAHS do người dưới 18 tuổi thực hiện trên địa bàn thành phố Biên Hòa, tỉnh Đồng Nai

- Đề xuất một số giải pháp góp phần nâng cao hiệu quả áp dụng quy định pháp luật về điều tra VAHS do người dưới 18 tuổi thực hiện

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu: Quy định của pháp luật TTHS và thực tiễn

áp dụng các quy định trong điều tra các VAHS do người dưới 18 tuổi thực hiện

4.2 Phạm vi nghiên cứu:

- Về không gian: thành phố Biên Hòa, tỉnh Đồng Nai

- Về thời gian: từ năm 2016 đến năm 2020

5 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

Luận văn nghiên cứu dựa trên cơ sở phương pháp luận của chủ nghĩa Mác Lê-Nin, tư tưởng Hồ Chí Minh và quan điểm, chủ trương, chính sách, nghị quyết, chỉ thị của Đảng, Nhà nước về điều tra VAHS do người dưới 18 tuổi thực hiện

Triển khai thực hiện luận văn, tác giả sử dụng kết hợp các phương pháp nghiên cứu như:

- Phương pháp nghiên cứu tài liệu: Phương pháp nghiên cứu tài liệu nhằm hệ thống những vấn đề có liên quan đến đối tượng nghiên cứu của Luận văn như: quy định của pháp luật TTHS Việt Nam liên quan đến điều tra VAHS do người dưới 18 tuổi thực hiện, văn bản báo cáo, thực tiễn áp dụng quy định pháp luật về điều tra VAHS do người dưới 18 tuổi thực hiện trên địa

bản thành phố Biên Hòa, tỉnh Đồng Nai…

- Phương pháp thống kê so sánh: Đây là phương pháp rất quan trọng, phục vụ cho việc đưa ra nhận định, kết luận trong luận văn, từ đó có phương hướng xử lý, giải quyết thích hợp Trên cơ sở những báo cáo thống kê, những

số liệu thực tế đã thu thập được, tác giả tiến hành so sánh với thực tiễn để đối chiếu, phân tích và đưa ra nhận định, đánh giá phù hợp với vấn đề đã lựa chọn nghiên cứu của luận văn

- Phương pháp phân tích tổng hợp: Tác giả phân tích, tổng hợp các công trình khoa học có liên quan đến đề tài luận văn; tài liệu, số liệu từ nhiều nguồn khác nhau liên quan điều tra VAHS do người dưới 18 tuổi thực hiện để xây dựng các luận cứ về lý luận, luận chứng trong nghiên cứu thực trạng, từ

đó rút ra nhận xét, đánh giá làm căn cứ để đưa ra giải pháp nâng cao hiệu quả

6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận văn

7 Kết cấu của luận văn

Nội dung của luận văn bao gồm lời nói đầu, nội dung chính, kết luận chung, danh mục tài liệu tham khảo và bảng phụ lục Phần nội dung chính được kết cấu thành 03 chương, cụ thể như sau:

Chương 1 Những vấn đề lý luận về điều tra vụ án hình sự do người dưới 18 tuổi thực hiện

Chương 2 Những quy định pháp luật Việt Nam về điều tra vụ án hình sự do người dưới 18 tuổi thực hiện

Chương 3 Thực tiễn thi thành pháp luật tố tụng hình sự về điều tra vụ án hình

sự do người dưới 18 tuổi thực hiện trên địa bàn thành phố Biên Hòa, tỉnh

Đồng Nai và một số giải pháp nâng cao hiệu quả

Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ ĐIỀU TRA VỤ ÁN HÌNH SỰ

DO NGƯỜI DƯỚI 18 TUỔI THỰC HIỆN

1.1 Một số khái niệm cơ bản và đặc điểm điều tra vụ án hình sự do người dưới 18 tuổi thực hiện

1.1.1 Một số khái niệm cơ bản

1.1.1.1 Điều tra vụ án hình sự

Khởi tố, điều tra, truy tố và xét xử là những giai đoạn trong quá trình tiến hành tố tụng của một VAHS được thực hiện bởi các cơ quan/người có thẩm quyền theo quy định của BLTTHS Mỗi một giai đoạn đều có những giá trị pháp lý và ý nghĩa khác nhau trong việc giải quyết VAHS, giúp các cơ quan/người có thẩm quyền nhanh chóng phát hiện, ngăn chặn và xử lý tội phạm và người phạm tội

Theo khoa học pháp lý định nghĩa: điều tra VAHS là giai đoạn của TTHS Trong đó, cơ quan có thẩm quyền tiến hành hành các hoạt động tìm kiếm, phát hiện, thu giữ, bảo quản nguồn chứng cứ theo quy định của pháp luật TTHS để xác định tội phạm và người thực hiện hành vi phạm tội làm cơ

sở cho việc truy tố của Viện kiểm sát và xét xử của Tòa án [29]

Từ định nghĩa trên có thể rút ra một số đặc điểm của điều tra VAHS như: đây là một giai đoạn TTHS độc lập của quá trình tố tụng bắt đầu từ khi

ra quyết định khởi tố vụ án và kết thúc khi CQĐT ra quyết định đình chỉ điều tra hoặc bản kết luận điều tra đề nghị truy tố; chủ thể chính tiến hành là các CQĐT và các cơ quan được giao tiến hành một số hoạt động điều tra; nội dung của điều tra VAHS là áp dụng mọi biện pháp điều tra cần thiết trong TTHS để thu thập chứng cứ làm rõ mọi vấn đề để xử lý đúng đắn và khách quan vụ án

Giai đoạn điều tra VAHS có những nhiệm vụ chính: thu thập chứng cứ

để xác định tội phạm và người thực hiện hành vi phạm tội làm cơ sở cho việc truy tố, góp phần đảm bảo cho việc xét xử đúng người, đúng tội, đúng pháp luật; xác định chính xác tính chất, mức độ thiệt hại do tội phạm gây ra tạo cơ

sở cho Tòa án xét xử và quyết định mức bồi thường thiệt hại được xác định; áp dụng các biện pháp tố tụng cần thiết để ngăn chặn tội phạm, kịp thời khắc phục hậu quả do tội phạm gây ra và phát hiện kịp thời những nguyên nhân và điều kiện phát sinh tội phạm để từ đó đưa ra các biện pháp phòng ngừa thích hợp

Điều tra VAHS có vai trò trực tiếp chứng minh hành vi phạm tội và xác định người thực hiện hành vi phạm tội thông qua các chứng cứ đã thu thập được, đồng thời góp phần loại trừ một số tiêu cực khác trong hoạt động tư pháp hình sự, ngăn chặn kịp thời việc thông qua quyết định khởi tố bị can một cách không thận trọng, thiếu chính xác và do vậy, có thể sẽ kéo một loạt hậu quả tiêu cực xảy ra trong việc truy cứu trách nhiệm hình sự ở các giai đoạn TTHS tiếp theo Đây là một giai đoạn TTHS cơ bản và quan trọng thể hiện nguyên tắc pháp chế xã hội chủ nghĩa, bảo vệ nhân quyền, các quyền lợi ích hợp pháp của người tham gia tố tụng, góp phần có hiệu quả vào cuộc đấu tranh phòng và chống tội phạm trong toàn xã hội

1.1.1.2 Người dưới 18 tuổi

Hiện nay, người CTN phạm tội là một hiện tượng, một thực tế tồn tại ở các quốc gia trên thế giới Tuy nhiên, trong pháp luật hình sự quốc tế chưa có khái niệm chính thức về “Người chưa thành niên”, thuật ngữ “Người chưa thành niên” là một thuật ngữ có nhiều cách hiểu khác nhau trong các văn bản pháp lý quốc tế, chẳng hạn như:

Theo Điều 2 Quy tắc Bắc Kinh [19] quy định:

“Người chưa thành niên là trẻ em hoặc thanh thiếu niên mà tùy

theo từng hệ thống pháp luật có thể bị xử lý khi phạm tội, theo một phương thức khác với người lớn”

Trong khi đó, Điều 1 Công ước về Quyền trẻ em [13] lại định nghĩa:

“Trong phạm vi công ước này, trẻ em có nghĩa là những người

dưới 18 tuổi, trừ trường hợp luật pháp áp dụng đối với trẻ em đó quy định tuổi thành niên sớm hơn”

Tại Điều 11(a) trong văn bản “Những quy tắc của LHQ về việc bảo vệ người CTN bị tước quyền tự do 1990 (Quy tắc Havana)” quy định:

“Người chưa thành niên là người dưới 18 tuổi Giới hạn tuổi

dưới mức này cần phải được pháp luật xác định và không được tước quyền tự do của người chưa thành niên” [18]

Như vậy, thuật ngữ “người chưa thành niên” theo hướng dẫn này lại

tương đồng với thuật ngữ “trẻ em” trong Công ước về quyền trẻ em, theo đó,

“người chưa thành niên” là người dưới 18 tuổi

Ngoài ra, Công ước về quyền dân sự và chính trị năm 1966 (ICCPR)

cũng xác định“tất cả người dưới 18 tuổi nên được xử lý như người chưa

thành niên” [14]

Tóm lại, pháp luật quốc tế chưa có khái niệm thống nhất về người CTN Thông qua việc nghiên cứu các văn bản quốc tế về người CTN có thể thấy khi xây dựng khung pháp lý cho đối tượng đặc biệt này pháp luật quốc tế dựa vào đặc điểm tâm – sinh lý của họ, đồng thời đưa ra giới hạn độ tuổi đối với người CTN ở mức dưới 18 tuổi nhất định nhằm đảm bảo tối đa quyền lợi của họ trong hệ thống tư pháp hình sự Các quốc gia thành viên có thể dựa vào khung pháp lý này nội luật hóa thành các quy định pháp luật quốc gia để xác định độ tuổi phù hợp cho khái niệm người CTN tùy thuộc vào điều kiện kinh tế - chính trị, văn hóa - xã hội của quốc gia mình

Ở nước ta, khái niệm người CTN được quy định trong một số văn bản

quy phạm pháp luật như: Điều 18 Bộ luật dân sự năm 2005 quy định “Người

từ đủ mười tám tuổi trở lên là người thành niên Người chưa đủ mười tám

tuổi là người chưa thành niên.” Bộ luật dân sự 2015 tiếp tục kế thừa quy định

này khẳng định người CTN là người chưa đủ mười tám tuổi [22]

Bên cạnh đó, tại Điều 161 Bộ luật lao động 2012 cũng quy định

“Người lao động chưa thành niên là người lao động dưới 18 tuổi”

BLTTHS năm 2015 sửa đổi, bổ sung năm 2017 (BLTTHS 2015), nhà làm luật không sử dụng thuật ngữ “người chưa thành niên” mà trực tiếp thay thế bằng thuật ngữ “người dưới 18 tuổi” Như vậy, trong pháp luật TTHS Việt Nam xác định người CTN là người dưới 18 tuổi Việc thay đổi này về bản chất không có gì thay đổi song với việc khẳng định người CTN là người dưới

18 tuổi giúp việc áp dụng pháp luật đối với đối tượng này được xác định cụ thể, rõ ràng, áp dụng pháp luật thống nhất

Phạm vi áp dụng thủ tục TTHS đối với người dưới 18 tuổi bao gồm người bị buộc tội, người bị hại và người làm chứng là người dưới 18 tuổi [27] Như vậy, thuật ngữ người CTN được sử dụng “kép” vừa là chủ thể của tội phạm (người bị buộc tội), vừa là đối tượng tác động của tội phạm (người

bị hại, người làm chứng) Dưới góc độ là chủ thể của tội phạm, độ tuổi của người 18 tuổi bị buộc tội có phạm vi hẹp hơn so với các ngành luật khác Bởi

vì pháp luật hình sự quy định tuổi tối thiểu chịu trách nhiệm hình sự là 14 tuổi [24], do đó, với tư cách là chủ thể của tội phạm thì người dưới 18 tuổi có độ tuổi từ đủ 14 tuổi đến dưới 18 tuổi

Qua nghiên cứu các quy định của văn bản pháp lý khác nhau từ quốc tế cho đến pháp luật Việt Nam, tuy đưa ra nhiều khái niệm khác nhau, không quy định thống nhất nhưng tóm lại trong TTHS, thuật ngữ “người chưa thành niên” nên được hiểu là người dưới 18 tuổi

1.1.1.3 Điều tra thân thiện

Quá trình giải quyết VAHS, việc bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của những người tham gia tố tụng nói chung và người phạm tội là người dưới 18 tuổi nói riêng là một trong những nhiệm vụ quan trọng của các cơ quan/người

có thẩm quyền tiến hành tố tụng Trong đó, giai đoạn điều tra VAHS cũng là một giai đoạn tố tụng hình sự mà quyền con người nói chung và những quyền đặc biệt của người dưới 18 tuổi nói riêng dễ bị xâm phạm nhất Xuất phát từ yêu cầu đó, quá trình điều tra điều tra VAHS do người dưới 18 tuổi thực hiện được đặc biệt chú trọng, đòi hỏi các nhà làm luật cần xây dựng trình tự và cách thức thực hiện các hành vi và hoạt động tố tụng hình sự đặc biệt đối với VAHS do người dưới 18 tuổi thực hiện

Trên thực tế, trong các văn bản pháp lý của LHQ và pháp luật TTHS

Việt Nam không có khái niệm cụ thể thế nào là “điều tra thân thiện” hay

“điều tra nhạy cảm” Tuy nhiên, khái niệm này ngày càng phổ biến và được

nhắc đến nhiều trong đời sống pháp lý quốc tế Theo đó, ĐTTT được hình thành dựa trên các chuẩn mực quốc tế được quy định trong các văn bản pháp

lý như: Công ước của LHQ về quyền trẻ em (1989), Quy tắc tiêu chuẩn tối thiểu của LHQ về Tư pháp người chưa thành niên (1985), Bộ quy tắc ứng xử cho các nhân viên thực thi pháp luật (1979), Hướng dẫn phòng, chống tội phạm ở người CTN (1990), Quy tắc về bảo vệ người CTN bị tước đoạt quyền

tự do (1990), Hướng dẫn của LHQ về các vấn đề tư pháp liên quan tới nạn nhân và nhân chứng trẻ em (2005), Qua các văn kiện và thông lệ quốc tế, các quan điểm khoa học nêu ra hai hướng tiếp cận về khái niệm ĐTTT như sau:

“Thứ nhất, ĐTTT được tiếp cận như một thiết chế tố tụng tiền xét xử

với yếu tố bộ máy, nhân lực, cơ sở vật chất và phương thức làm việc với người CTN trong quá trình điều tra, thu thập chứng cứ;

Thứ hai, ĐTTT là phương thức tiến hành tố tụng bảo đảm quyền và lợi

ích hợp pháp của người CTN tham gia tố tụng với sự ghi nhận quyền của họ đồng thời với việc ghi nhận trách nhiệm, nghĩa vụ của các cơ quan tiến hành

tố tụng” [11]

Theo cả hai cách tiếp cận thì mô hình ĐTTT chỉ được đặt ra khi có sự tham gia tố tụng của người CTN Trong cách tiếp cận thứ nhất coi ĐTTT là

quá trình điều tra VAHS, trong đó các cơ quan/người có thẩm quyền tiến hành tố tụng thu thập chứng cứ, đề ra các phương thức xử lý các vấn đề trong

vụ án phù hợp dựa vào các yếu tố như hệ thống pháp luật, người tiến hành tố tụng, cơ sở vật chất để trên cơ sở nguyên tắc tôn trọng tối đa các quyền của người CTN, làm tiền đề phục vụ cho giai đoạn xét xử được chính xác và khách quan Trong khi cách tiếp cận thứ hai xem ĐTTT là phương thức đối

xử với người CTN, phương thức xử lý các vấn đề trong vụ án người CTN, chính tên gọi ĐTTT đã quy định nội hàm, bản chất của mô hình điều tra này Tuy nhiên, để thực hiện được những phương thức cần đòi hỏi các điều kiện về

hệ thống pháp luật, bộ máy nhà nước, con người tiến hành tố tụng, cơ sở vật chất… mà cách tiếp cận thứ nhất đưa vào nội dung khái niệm Đây được xem

là những yếu tố điều kiện để bảo đảm cho mô hình ĐTTT

Như vậy, có thể thấy mô hình ĐTTT xuất phát từ nguyên tắc cơ bản về

quyền trẻ em: “Mọi trẻ bị cáo buộc, buộc tội hoặc bị coi là vi phạm luật hình

sự đều có quyền được đối xử phù hợp với sự phát triển ý thức về nhân phẩm

và phẩm chất của trẻ Sự phát triển ý thức đó giúp tăng thêm ý thức tôn trọng các quyền con người và quyền tự do cơ bản của người khác, và giúp xem xét khía cạnh lứa tuổi của trẻ và mong muốn của chúng về sự tái hòa nhập cộng đồng” [13] Trong đó, nhấn mạnh đến phương thức đối xử của các cơ quan có

thẩm quyền tiến hành tố tụng với người CTN theo hướng tôn trọng danh dự, nhân phẩm cho họ Trong mối quan hệ này, đặt ra yêu cầu trước hết trách nhiệm, nghĩa vụ đối xử của các cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng chính là phương thức cho các quyền, lợi ích hợp pháp của người CTN được bảo đảm

Qua nghiên cứu nhiều quan điểm khác nhau, tác giải nhất trí với khái

niệm sau: “Điều tra thân thiện là phương thức điều tra được tiến hành theo

những nguyên tắc, chuẩn mực quốc tế, cân nhắc nhu cầu và quan điểm của

người chưa thành niên, cân bằng quyền được bảo vệ của họ với luật pháp quốc gia và lợi ích của cộng đồng” [10]

1.1.1.4 Điều tra vụ án hình sự do người dưới 18 tuổi thực hiện

Từ những phân tích nêu trên có thể đưa ra định nghĩa về điều tra VAHS

do người dưới 18 tuổi thực hiện như sau: Điều tra vụ án hình sự do người

dưới 18 tuổi thực hiện được hiểu là một giai đoạn của tố tụng hình sự, trong

đó các cơ quan/người có thẩm quyền tiến hành các hoạt động điều tra theo quy định của pháp luật tố tụng hình sự để xác định hành vi phạm tội của người từ đủ 14 tuổi đến dưới 18 tuổi thực hiện làm cơ sở cho việc truy tố và xét xử nhằm giải quyết khách quan, đúng đắn vụ án hình sự và đảm bảo quyền, lợi ích hợp pháp của họ

Thông qua định nghĩa này sẽ cung cấp cho chúng ta một cái nhìn rõ ràng hơn về nội hàm của điều tra VAHS do người dưới 18 tuổi thực hiện góp phần tạo điều kiện thuận lợi cho việc nghiên cứu các vấn đề phía sau

1.1.2 Đặc điểm điều tra vụ án hình sự do người dưới 18 tuổi thực hiện

Điều tra VAHS do người dưới 18 tuổi thực hiện là quá trình điều tra VAHS được áp dụng đối với chủ thể đặc biệt thực hiện hành vi phạm tội người dưới 18 tuổi, do đó quá trình điều tra này có những đặc điểm riêng so với điều tra VAHS thông thường:

Thứ nhất, các quy định pháp luật về điều tra VAHS do người dưới 18

thực hiện có mối quan hệ chặt chẽ, gắn liền và không thể tách rời với những quy định chung về điều tra VAHS Tại Điều 413 BLTTHS năm 2015, sửa đổ

bổ sung năm 2017 (BLTTHS 2015) quy định thủ tục tố tụng đối với người dưới 18 tuổi được áp dụng theo quy định của Chương XXVIII BLTTHS, đồng thời theo những quy định khác của Bộ luật nhưng không trái với quy định của Chương XXVIII Như đã phân tích ở trên điều tra VAHS nói chung

và điều tra VAHS do người dưới 18 tuổi nói riêng là một giai đoạn của quá trình tố tụng Do đó, khi thực hiện các hoạt động điều tra VAHS do người

dưới 18 tuổi thực hiện trước hết phải đảm bảo được tiến hành theo các quy định chung giống nhau như: thẩm quyền điều tra, thời hạn điều tra, các hoạt động điều tra, các biện pháp ngăn chặn…Tuy nhiên, đối tượng của hoạt động điều tra này khá đặc biệt là người dưới 18 tuổi phạm tội nên ngoài áp dụng các quy định chung nêu trên khi tiến hành hoạt động điều tra còn tuân theo một số quy định đặc trưng, riêng biệt so với điều tra VAHS thông thường Như vậy, điều tra VAHS do người dưới 18 tuổi thực hiện có mối quan hệ gắn

bó và không thể tách rời với điều tra VAHS thông thường Điều này có nghĩa khi điều tra các VAHS do người dưới 18 tuổi thực hiện ngoài việc phải tuân thủ các quy định về thủ tục đặc biệt còn bắt buộc phải tuân theo quy định điều tra thông thường

Thứ hai, đối tượng áp dụng điều tra VAHS do người dưới 18 tuổi thực

hiện là người từ đủ 14 tuổi đến dưới 18 tuổi thực hiện hành vi phạm tội Tuy nhiên không phải người nào từ đủ 14 tuổi cũng chịu trách nhiệm hình sự, mà còn phụ thuộc vào loại tội phạm, cụ thể: người từ đủ 14 tuổi đến dưới 16 tuổi chỉ chịu trách nhiệm hình sự về tội phạm rất nghiêm trọng, tội phạm đặc biệt nghiêm trọng quy định tại một trong các điều 123, 134, 141, 142, 143, 150,

151, 168, 169, 170, 171, 173, 178, 248, 249, 250, 251, 252, 265, 266, 286,

287, 289, 290, 299, 303 và 304 của Bộ luật hình sự [25]

Việc xác định tuổi của người phạm tội dưới 18 tuổi căn cứ vào một trong các giấy tờ, tài liệu như giấy chứng sinh; giấy khai sinh; chứng minh nhân dân; thẻ căn cước công dân; sổ hộ khẩu; hộ chiếu Trong trường hợp các giấy tờ, tài liệu này có mâu thuẫn, không rõ ràng hoặc không có giấy tờ, tài liệu này thì cơ quan/người có thẩm quyền tiến hành tố tụng phối hợp với gia đình, người đại diện, người thân thích, nhà trường, Đoàn thanh niên Cộng sản

Hồ Chí Minh hoặc tổ chức, cá nhân khác có liên quan nơi người dưới 18 tuổi học tập, lao động, sinh hoạt trong việc hỏi, lấy lời khai, xác minh làm rõ mâu

thuẫn hoặc tìm các giấy tờ, tài liệu khác có giá trị chứng minh về tuổi của người đó

Trường hợp đã áp dụng các biện pháp hợp pháp nhưng chỉ xác định được khoảng thời gian tháng, quý, nửa đầu hoặc nửa cuối của năm hoặc năm sinh thì tùy từng trường hợp cụ thể để xác định tuổi của họ [27]:

- Trường hợp xác định được tháng nhưng không xác định được ngày thì lấy ngày cuối cùng của tháng đó làm ngày sinh

- Trường hợp xác định được quý nhưng không xác định được ngày, tháng thì lấy ngày cuối cùng của tháng cuối cùng trong quý đó làm ngày, tháng sinh

- Trường hợp xác định được nửa của năm nhưng không xác định được ngày, tháng thì lấy ngày cuối cùng trong nửa năm đó làm ngày, tháng sinh

- Trường hợp xác định được năm nhưng không xác định được ngày, tháng thì lấy ngày cuối cùng trong năm đó làm ngày, tháng sinh

- Trường hợp không xác định được năm sinh thì phải tiến hành giám định để xác định tuổi Trường hợp kết quả giám định tuổi chỉ xác định được khoảng độ tuổi của người bị buộc tội, người bị hại thì cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng, người có thẩm quyền tiến hành tố tụng lấy tuổi thấp nhất trong khoảng độ tuổi đã xác định được để xác định tuổi của họ

Theo quy định của pháp luật TTHS, việc xác định độ tuổi của người tham gia tố tụng nói chung và người phạm tội nói riêng làm cơ sở xác định thời điểm áp dụng các thủ tục tố tụng Điều này được hiểu là, tại thời điểm áp dụng các quy định về điều tra VAHS mà người phạm tội từ đủ 14 tuổi đến dưới 18 tuổi thì được áp dụng các quy định điều tra đặc thù so với người đủ

18 tuổi phạm tội

Thứ ba, với đối tượng điều tra đặc biệt là người dưới 18 tuổi đòi hỏi

cần có cách thức điều tra riêng biệt, đặc biệt là trong tiến hành các hoạt động

tố tụng Chính vì vậy, điều tra VAHS do người dưới 18 tuổi thực hiện có

những điểm khác biệt so với điều tra VAHS do người đủ 18 thực hiện, cụ thể như sau:

Về người tiến hành tố tụng: khi tiến hành điều tra các VAHS do người dưới 18 tuổi thực hiện, người tiến hành tố tụng bên cạnh tuân thủ các quy định chung về điều kiện, thẩm quyền, nhiệm vụ, quyền hạn và trách nghiệm

do BLTTHS 2015 quy định, họ còn phải đáp ứng một số điều kiện như đã được đào tạo hoặc có kinh nghiệm điều tra, truy tố, xét xử vụ án liên quan đến người dưới 18 tuổi, có hiểu biết cần thiết về tâm lý khoa học, khoa học giáo dục đối với người dưới 18 tuổi [27]

Về các vần đề cần được chứng minh: người tiến hành tố tụng điều tra VAHS do người dưới 18 tuổi ngoài chứng minh các vấn đề được quy định tại Điều 85 BLTTHS 2105 thì cần phải xác định rõ một số vấn đề: Tuổi, mức độ phát triển về thể chất và tinh thần, mức độ nhận thức hành vi phạm tội của người dưới 18 tuổi; điều kiện sinh sống và giáo dục của họ; có hay không có người đủ 18 tuổi trở lên xúi giục phạm tội; nguyên nhân, điều kiện, hoàn cảnh phạm tội [27]

Về biện pháp giám sát, biện pháp ngăn chặn: người tiến hành tố tụng có thể ra quyết định giao người bị buộc tội là người dưới 18 tuổi cho người đại diện của họ giám sát để bảo đảm sự có mặt khi có giấy triệu tập của cơ quan

có thẩm quyền [27] Trong các trường hợp thật cần thiết người bị buộc tội là người dưới 18 tuổi mới bị áp dụng biện pháp ngăn chặn, biện pháp áp giải Đồng thời, luật quy định trong thời hạn 24 giờ kể từ khi ra quyết định áp dụng các biện pháp này đối với người bị buộc tội là người dưới 18 tuổi, cơ quan điều tra phải thông báo cho người đại diện của họ biết Và việc áp dụng này tuân thủ các quy định về điều kiện áp dụng, thời gian áp dụng, các trường hợp

cụ thể được áp dụng tùy vào từng độ tuổi của người bị buộc tội [27]

Về sự tham gia của người bào chữa, người đại diện, nhà trường, tổ chức: quá trình điều tra các VAHS do người dưới 18 tuổi thực hiện, một số

hoạt động điều tra bắt buộc phải có sự tham gia của người bào chữa hoặc người đại diện hợp pháp, chẳng hạn như quá trình lấy lời khai, hỏi cung Trong trường hợp người bị bắt, tạm giữ, tạm giam, bị can là người dưới 18 tuổi không có người bào chữa hoặc người đại diện không lựa chọn được người bào chữa thì Cơ quan điều tra phải chỉ định người bào chữa

Thứ tư, quá trình điều tra VAHS do người dưới 18 tuổi thực hiện phải

được tiến hành theo những cách thức, trình tự, phương pháp ĐTTT, phù hợp với tâm lý, lứa tuổi, mức độ trưởng thành, khả năng nhận thức của họ Đặc biệt một trong những yêu cầu được đặt ra khi tiến hành điều tra đối với đối tượng này là vừa đảm bảo giải quyết đúng đắn vụ án hình sự theo quy định của pháp luật vừa bảo đảm tốt nhất quyền và lợi ích hợp pháp, bảo đảm lợi ích tốt nhất cho người dưới 18 tuổi.Theo đó, khi tiến hành tố tụng các Cơ quan/người có thẩm quyền tiến hành tố tụng cần đảm bảo các yếu tố sau:

Một là, các quy định của pháp luật về ĐTVA hình sự do người dưới 18 tuổi thực hiện phải được quy định cụ thể, rõ ràng, chặt chẽ, dễ hiểu, đồng bộ

và thống nhất, đạt trình độ kỹ thuật luật pháp khi xây dựng văn bản quy phạm pháp luật và các quy định của pháp luật phải đảm bảo tính khả thi, đảm bảo hoạt động áp dụng pháp luật thuận lợi và đạt hiệu quả cao trong thực tiễn Trong đó, cần quan tâm đến các quy định nhằm đảo bảo quyền con người, bảo

vệ công lý, nguyên tắc pháp chế xã hội chủ nghĩa, đồng thời không tiếp tục và thực thiện cải cách tư pháp để các quyền, lợi ích hợp pháp của người dưới 18 tuổi phạm tội được đảm bảo một cách có hiệu quả

Hai là, đảm bảo về nhận thức pháp luật và trình độ kỹ năng nghiệp vụ của người tiến hành tố tụng tố tụng Nhận thức pháp luật, trình độ, kỹ năng nghiệp vụ của người tiến hành tố tụng có vai trò cực kỳ quan trọng trong hoạt động điều tra VAHS nói chung và VAHS do người dưới 18 tuổi thực hiện nói riêng vì đây là các chủ thể trực tiếp việc áp dụng pháp luật, chỉ khi những chủ thể này có đầy đủ trình độ, năng lực thì việc vận dụng pháp luật vào giải

quyết VAHS mới đảm bảo chất lượng, tránh oan sai, không bỏ lọt tội phạm Bên cạnh đó, người tiến hành tố tụng phải thật sự có ý thức trách nhiệm và bản lĩnh nghề nghiệp để nắm bắt nhanh vụ án, tìm ra những vấn đề mấu chốt, những tình tiết có ý nghĩa quan trọng trong giải quyết VAHS, từ đó những hoạt động, thao tác nghề nghiệp sẽ quyết đoán, chính xác, khoa học và nâng cao chất lượng giải quyết vụ án

1.2 Quy định chung về điều tra vụ án hình sự người chưa thành niên theo hướng dẫn của Liên Hợp Quốc

1.2.1 Cơ sở quy định điều tra thân thiện đối với người chưa thành niên theo hướng dẫn của Liên Hợp Quốc

Việc xây dựng khung pháp lý điều tra thân thiện để đảm bảo cho quyền

của mọi trẻ em được đối xử theo cách thức phù hợp với việc thúc đẩy nhận

thức của trẻ về nhân cách và phẩm giá vốn có, một cách thức tăng cường sự tôn trọng của trẻ em đối với những quyền và tự do cơ bản của người khác và

có tính đến độ tuổi của trẻ em [13] Trên cơ sở đó, LHQ xây dựng các quy định về thủ tục ĐTTT đối với người CTN dựa vào các yếu tố:

Thứ nhất, là những yếu tố đặc thù về tâm - sinh lý của người CTN

Theo đó, người CTN là người đang trong giai đoạn phát triển về tâm lý, sinh

lý và nhận thức, là những người chưa phát triển đầy đủ về thể chất cũng như

về nhận thức Nhìn chung, đây là lứa tuổi thường hành động thiếu suy nghĩ, nóng nảy, dễ xúc động và thiếu quyết đoán khi quyết định những vấn đề trong cuộc sống, đồng thời lại thường dựa dẫm vào người khác Về mặt sinh lý, người CNT tuyến nội tiết hoạt động mạnh gây ra mất cân bằng trong hoạt động của hệ thần kinh trung ương, mất cân bằng cảm xúc tạm thời, đa số có tính tò mò, hiếu kỳ, thích khám phá cái mới Chính vì vậy, dễ dẫn đến việc họ manh động, hành động một cách mù quáng, khó tránh khỏi việc bị dụ dỗ, từ

đó gây ra hậu quả nguy hiểm cho xã hội Song song đó, sự hiểu biết và nhận thức về các quy định của pháp luật còn có phần hạn chế và chưa trọn vẹn,

thiếu chính xác dẫn đến hành vi vi phạm pháp luật Ngoài ra, có những người CTN trưởng thành trong điều kiện sống tiêu cực, môi trường gia đình, nhà trường, bạn bè, … có ảnh hưởng không nhỏ đến việc hình thành nhân cách của người CTN

Với những đặc điểm tâm – sinh lí của người CTN như vậy đòi hỏi phải thiết lập một hệ thống tư pháp với những quy định đặc biệt về thủ tục tố tụng trong vụ án có người CTN tham gia

phát hiện nhanh chóng và thu thập đầy đủ chứng cứ để chứng minh hành vi phạm tội để xử lý đúng người đúng tội, không để tội phạm bị bỏ lọt, mọi hành

vi đều được xử lý nghiêm minh, đồng thời không được làm oan người vô tội Thực tế cho thấy, đây cũng là giai đoạn tố tụng mà quyền con người nói chung cũng như các quyền đặc thù của người CTN khi tham gia tố tụng nói riêng dễ bị xâm phạm nhất Do đó, quá trình điều tra đối với người CTN đặt

ra những yêu cầu nhất định để phù hợp với lứa tuổi sự phát triển về thể chất

và nhận thức với người CTN đó là vừa giải quyết VAHS được hiệu quả, chính xác nhưng đồng thời đảm bảo tối đa các quyền lợi của các em, bảo vệ các em trước những bất cập của quy định pháp luật, khó khăn, hạn chế của quá trình

tố tụng Thực hiện đồng thời cả hai yêu cầu trên thì người CTN phạm tội mới nhận thức đúng về hành vi của mình, giúp các em biết chịu trách nhiệm đối với hành vi của mình gây ra, có trách nhiệm hơn đối với bản thân, tạo cơ hội nhằm tránh mắc phải những sai phạm tương tự trong tương lai

Thứ ba, ĐTTT chính là một bộ phận, cách thức góp phần tạo nên sự

toàn diện trong việc xây dựng thủ tục TTHS thân thiện ĐTTT là phương thức điều tra được tiến hành theo những nguyên tắc, chuẩn mực quốc tế, cân nhắc nhu cầu và quan điểm của người CTN, cân bằng quyền được bảo vệ của họ với luật pháp quốc gia và lợi ích của cộng đồng [10] Hơn thế nữa, hoạt động ĐTTT cần phải đạt được những tiêu chí như: Công tác quan hệ với nạn nhân,

nhân chứng được cải thiện tốt hơn sẽ khiến trẻ và gia đình sẵn sàng khai báo những vụ ngược đãi và ủng hộ hơn cho hệ thống tư pháp; cần đối xử nhạy cảm và quan tâm chăm sóc đến nạn nhân, nhân chứng trẻ em; hoặc không được ép cung trẻ em, người CTN, ép chúng nhận tội dưới bất kỳ hình thức nào Các phương pháp lừa gạt và mọi hình thức đe dọa tâm lý có thể được hoặc có thể không được cho phép trong quá trình lấy cung một nghi phạm người lớn sẽ không được sử dụng trong các vụ việc liên quan tới trẻ em, người CTN,… [10] Như vậy, ĐTTT là nhấn mạnh đến phương thức của các

cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng đối xử với người CTN nhằm đảm bảo tôn trọng danh dự, nhân phẩm của người CTN, đòi hỏi trách nhiệm và nghĩa vụ đối xử của các cơ quan này là phương thức đảm bảo cho các quyền của người CTN được thực hiện Một vấn đề được đặt ra và quan tâm là để đáp ứng đầy đủ các yêu cầu trên thì ĐTTT cần có các điều kiện về hoàn hiện hệ thống pháp luật, bộ máy nhà nước, nhân lực và cơ sở vật chất Như vậy, có thể nói ĐTTT là một cách thức góp phần tạo nên sự toàn diện trong việc thiết lập mô hình TTHS thân thiện đối với người CTN

Tóm lại, cơ sở để LHQ xây dựng các quy định về thủ tục ĐTTT đối với người CTN là từ những yếu tố đặc thù của người CTN; bản chất của giai đoạn điều tra và ĐTTT chính là một bộ phận, cách thức góp phần tạo nên sự toàn diện trong việc xây dựng thủ tục TTHS thân thiện đối với người CTN của LHQ

1.2.2 Mô hình điều tra thân thiện theo hướng dẫn của Liên Hợp Quốc

Theo nghiên cứu của UNICEF thì một hệ thống tư pháp phù hợp với trẻ

em là hệ thống thỏa mãn những điều kiện sau đây [09]: Các thủ tục điều tra, truy tố và xét xử được điều chỉnh để phù hợp với những nhu cầu cụ thể của trẻ em; trẻ em được đối xử bằng nhân phẩm, tình thương và được tôn trọng, bảo

vệ những nhu cầu cá nhân, lợi ích và sự riêng tư của mình; tất cả mọi trẻ em được đối xử công bằng, bình đẳng và không phải chịu bất kỳ hình thức phân

biệt đối xử nào; các vụ án liên quan đến trẻ em phải được xử lý nhanh chóng

và tránh mọi trì hoãn không cần thiết; các quyết định được đưa ra phải dựa trên lợi ích tốt nhất của trẻ em; thúc đẩy quyền được lắng nghe và tham gia của trẻ em trong quá trình tố tụng bằng cách cung cấp cho trẻ em thông tin về thủ tục tố tụng, sử dụng các phương pháp phù hợp với độ tuổi của trẻ em để lấy lời khai và bảo đảm trẻ em nhận được sự trợ giúp của cha mẹ hoặc người giám hộ và luật sư bào chữa; cơ quan tiến hành tố tụng được tập huấn chuyên môn về xử lý các vụ án có trẻ em tham gia và thực thi nhiệm vụ của mình một cách chuyên nghiệp, hiệu quả trên cơ sở tôn trọng các quyền của trẻ em;

Mô hình tư pháp người CTN theo định hướng của LHQ bao gồm những yếu tố: khung pháp lý; cơ quan/người tiến hành tố tụng; dịch vụ hỗ trợ; phòng ngừa tội phạm và xử lý người CTN phạm tội [08] Tuy nhiên phạm vi nghiên cứu luận văn tìm hiểu các quy định về điều tra VAHS do người 18 tuổi thực hiện, do đó, tác giả tiếp cận một số các yếu tố quan trọng góp phần hình thành nên mô hình ĐTTT theo định hướng của LHQ bao gồm: khung pháp lý; cơ quan, người tiến hành tố tụng; những dịch vụ hỗ trợ

Thứ nhất, khung pháp lý bao gồm khung pháp lý chung và khung pháp

lý riêng biệt

Khung pháp lý chung: được áp dụng cho người CTN bị tình nghi, cáo

buộc và nạn nhân, nhân chứng là người CTN Những tiêu chuẩn, quy tắc và hướng dẫn của LHQ chính để xây dựng mô hình ĐTTT bao gồm:

- Quy tắc lợi ích tốt nhất của trẻ em là mối quan tâm hàng đầu; các quy định như trẻ em được coi là vô tội đến khi bị chứng minh là đã phạm tội theo quy định của pháp luật; được thông báo nhanh chóng và trực tiếp về lời buộc tội được quy định tại Công ước về quyền trẻ em (1989);

- Các quy định về quyền cơ bản của trẻ như: không trẻ em nào bị tra tấn hay đối xử tàn bạo; trẻ em bị tước tự do phải được cách ly với người lớn; được tiếp cận nhanh chóng với trợ giúp pháp lý; sử dụng các biện pháp thay

thế cho việc giam giữ hoặc bỏ tù [13] được quy định tại Những quy tắc của LHQ về việc bảo vệ người CTN bị tước bỏ tự do [18]

- Một số quy định khác như: không ai dưới độ tuổi chịu trách nhiệm hình sự bị cáo buộc trách nhiệm hình sự [17], trẻ em bị tước tự do (bị bắt giam, phạt tù) được hưởng các quyền về giáo dục, đào tạo nghề, được chăm sóc y tế [18], ưu tiên thành lập các chương trình trợ giúp pháp lý và trợ giúp khác cho trẻ em [17], cha mẹ người giám hộ phải được thông báo về các trường hợp bắt giam người CTN [17], những người có trách nhiệm với trẻ em trong hệ thống tư pháp hình sự phải được đào tạo huấn luyện về quyền trẻ em, phải có phẩm chất tư cách chuyên môn [12] được quy định trong các hướng dẫn, quy tắc của LHQ

- Một số nguyên tắc quan trọng như: quyền giả định vô tội - một người được coi là vô tội cho đến khi hành vi của họ được chứng minh là có tội theo quy định pháp luật [14]; không bị tra tấn đối xử trừng phạt tàn ác vô nhân đạo

hạ thấp nhân phẩm [21]; việc giam giữ người CTN phải tách riêng với người trưởng thành [19]; đảm bảo các quyền cơ bản như có luật sư đại diện, cho phép các trẻ em đang bị tạm giam, bị bắt, bị tình nghi, bị cáo buộc, hoặc truy

tố về tội hình sự liên hệ với cha mẹ hoặc người giám hộ, … [20] được quy định trong các văn bản của LHQ liên quan đến nhân quyền

Khung pháp lý riêng biệt: Để thực hiện các nguyên tắc, hướng dẫn về

ĐTTT thì các quốc gia thành viên của Công ước LHQ về quyền trẻ em có

nhiệm vụ cam kết phổ biến rộng rãi những nguyên tắc và quy định của Công ước này tới công dân của quốc gia đó bằng cách trực tiếp viện dẫn các quy định từ các văn bản từ các văn bản quốc tế hoặc nội luật hóa những quy định

đó vào pháp luật quốc gia Tùy thuộc vào điều kiện kinh tế xã hội cũng như xem xét khả năng áp dụng thực hiện đồng bộ, mỗi quốc gia được khuyến khích để xây dựng một khung pháp lý riêng biệt về tư pháp người CTN gắn liền với hệ thống pháp luật quốc gia Tuy nhiên, điều quan trọng nhất vẫn là

cần phải xem xét để việc xây dựng các văn bản pháp luật quốc gia không được trái với các tiêu chuẩn và quy tắc quốc tế mà LHQ đã đề ra.

người NCT bên cạnh những quy định và nguyên tắc nói trên thì LHQ đặt đề

ra những quy định tiêu chuẩn nhất định về cơ quan tiến hành tố tụng và người tiến hành tố tụng Theo đó, các nhân viên cảnh sát, những người thường xuyên hoặc chuyên giải quyết những vấn đề liên quan tới người CTN hoặc những người chủ yếu được giao nhiệm vụ ngăn chặn tội phạm ở người CTN, phải được hướng dẫn và đào tạo một cách đặc biệt Những tiêu chuẩn chuyên môn và việc đào tạo sâu về chuyên môn là phương tiện trước hết để ngăn sự lạm quyền xảy ra trong quá trình điều tra và giúp cho những hành động, quyết định ở giai đoạn này được thực hiện một cách chính xác, bảo vệ quyền của người CTN Ở những thành phố lớn, cần thành lập những đơn vị cảnh sát đặc biệt chuyên giải quyết những trường hợp liên quan tới người CTN Quá trình điều tra không chỉ bao gồm cảnh sát mà còn những người tiến hành tố tụng khác hỗ trợ cho quá trình tố tụng, bao gồm nhưng không giới hạn những đối tượng sau: người hỗ trợ, bào chữa cho người CTN; người hành nghề dịch vụ bảo vệ trẻ em; nhân viên cơ quan phúc lợi trẻ em; công tố viên và luật sư bào chữa; nhân viên ngoại giao, lãnh sự; … [15] Bên cạnh những kiến thức về luật học, về những quyền mà LHQ cũng như quốc gia dành cho người CTN,

sự am hiểu về tâm sinh lý của trẻ em độ tuổi này, kĩ năng thuyết phục, làm việc với trẻ em cũng là những nghiệp vụ chuyên môn cần thiết Luật mẫu về

tư pháp vị thành niên 2013 cũng đã đưa ra điều luật yêu cầu về đặc điểm của cảnh sát, cán bộ điều tra, công tố viên điều tra phải được đào tạo chuyên biệt

về làm việc với trẻ em mới có thẩm quyền lấy lời khai [19] Trong các cơ quan tiến hành tố tụng, nên thành lập những bộ phận chuyên trách tiến hành điều tra các vụ án liên quan đến người CTN Trong trường hợp quốc gia không đủ điều kiện để thành lập cơ quan chuyên biệt thì trong mỗi cơ quan

tiến hành tố tụng phải có những người tiến hành tố tụng chuyên biệt để giải quyết các vụ án này[15]

pháp luật và đội ngũ tiến hành tố tụng chuyên trách thì cần thiết lập những dịch vụ đặc biệt như quản chế, tư vấn, giám sát cùng với các cơ sở chuyên dụng, ví dụ như là trung tâm điều trị ban ngày, cơ sở chăm sóc và điều trị cho người phạm tội tuổi vị thành niên [12] Bên cạnh sự hỗ trợ về mặt tình cảm để

ba mẹ, người đại diện của người CTN tham dự vào quá trình điều tra thì các quốc gia còn cần phải cung cấp cho họ sự trợ giúp về mặt pháp lý một cách miễn phí Bên cạnh sự trợ giúp từ những luật sư hay chuyên gia về pháp luật,

sự trợ giúp còn có thể đến từ những người khác (ví dụ như nhân viên xã hội)

là những người này có đầy đủ kiến thức và kĩ năng nghiệp vụ để có thể giúp

đỡ người CTN trong quá trình điều tra Ngoài ra, chăm sóc y tế cũng là một dịch vụ hỗ trợ cho người CTN được LHQ chú trọng hướng dẫn Mỗi trẻ vị thành niên được chăm sóc y tế đầy đủ, cả phòng ngừa và điều trị, bao gồm chăm sóc sức khỏe răng miệng, nhãn khoa và tinh thần, được cung cấp dược phẩm cũng như chế độ ăn uống đặc biệt theo chỉ dẫn y tế Ngay khi vào trại giam, mỗi trẻ đều có quyền được bác sĩ kiểm tra tình trạng thể chất và tinh thần Thuốc chỉ nên được dùng khi thực hiện các biện pháp điều tra cần thiết trên cơ sở y tế, bởi những nhân viên có trình độ chuyên môn sau khi có sự đồng ý của người CTN Đặc biệt, nghiêm cấm dùng thuốc như một phương tiện để thu thập thông tin cũng như thúc đẩy việc trẻ đưa ra lời khai trong quá trình điều tra Sự chăm sóc, kiểm tra sức khỏe của người CTN phải được diễn

ra một cách thường xuyên [18]

Để mô hình ĐTTT theo hướng dẫn của LHQ thật sự có hiệu quả đòi hỏi không chỉ những quy định của pháp luật ghi nhận quyền của người CTN tham gia tố tụng hay nghĩa vụ của những người tiến hành tố tụng mà còn cần đảm

bảo những yếu tố khác như cơ sở vật chất thực hiện quá trình tố tụng, đặc điểm của người tiến hành tố tụng,…

Kết luận chương 1

Xây dựng mô hình TTHS nói chung và điều tra VAHS do người dưới

18 tuổi thực hiện nói riêng là một trong những yêu cầu đặt ra được các quốc gia đặc biệt quan tâm Để thật sự hiểu đúng và đầy đủ bản chất điều tra VAHS

do người dưới 18 tuổi thực hiện cần nghiên cứu và xem xét trên nhiều mặt, đặt vấn đề vào trong tổng thể các mối quan hệ có liên quan để đưa ra cái nhìn toàn diện

Chương 1 tập trung phân tích, làm rõ nhận thức chung về điều tra VAHS do người dưới 18 tuổi thực hiện trên cơ sở nghiên cứu một số khái niệm cơ bản như điều tra VAHS, người CTN - người dưới 18 tuổi, ĐTTT, từ

đó đưa ra định nghĩa khái quát về điều tra VAHS do người dưới 18 tuổi thực hiện Thông qua định nghĩa này, luận văn nêu lên được những đặc điểm đặc trưng của điều tra VAHS do người dưới 18 tuổi thực hiện so với điều tra các VAHS thông thường, chỉ rõ mối quan hệ giữa điều tra VAHS do người dưới

18 tuổi thực hiện và điều tra VAHS do người đủ 18 tuổi thực hiện Bên cạnh

đó, chương 1 đã trình bày những quy định chung về ĐTTT đối với người CTN theo hướng dẫn của LHQ bao gồm các cơ sở quy định về ĐTTT và mô hình ĐTTT theo hướng dẫn của LHQ làm nền tảng cho pháp luật Việt Nam xây dựng khung pháp lý riêng đối người dưới 18 tuổi phạm tội, hoàn thiện các quy định của pháp luật phù hợp với các chuẩn mực và nguyên tắc quốc tế

Đồng thời, dựa vào những nhận thức chung này sẽ tạo điều kiện thuận lợi trong việc tiếp cận và phân tích các quy định của pháp luật TTHS Việt Nam về điều tra VAHS do người dưới 18 tuổi thực hiện trong chương sau của luận văn

Chương 2 NHỮNG QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT VIỆT NAM VỀ ĐIỀU TRA VỤ ÁN HÌNH SỰ DO NGƯỜI DƯỚI 18

TUỔI THỰC HIỆN

2.1 Những quy định chung khi tiến hành tố tụng đối với người dưới 18 tuổi

2.1.1 Nguyên tắc tiến hành tố tụng

Hoạt động TTHS là những hoạt động nhận thức và hoạt động thực tiễn

có tính phức tạp, được thực hiện theo một quy trình chặt chẽ, hợp lý và khoa học, khi thực hiện sẽ tác động đến các quyền con người, quyền cơ bản của công dân được Hiến pháp ghi nhận và bảo vệ Vì vậy, pháp luật đòi hỏi các hoạt động này phải tuân thủ nghiêm ngặt những nguyên tắc nhất định

Nguyên tắc của pháp luật TTHS là những tư tưởng, quan điểm, những phương châm và định hướng chi phối hoạt động xây dựng và áp dụng pháp luật TTHS Cụ thể, những nguyên tắc cơ bản của pháp luật TTHS bao gồm: bảo đảm pháp chế xã hội chủ nghĩa; tôn trọng và bảo vệ quyền lợi hợp pháp của cá nhân; bảo đảm quyền bình đẳng trước pháp luật, bảo đảm quyền bất khả xâm phạm về thân thể; bảo hộ tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm, tài sản của cá nhân, danh dự, uy tính, tài sản của pháp nhân; bảo đảm quyền bất khả xâm phạm về chổ ở, đời sống riêng tư, bí mật cá nhân, bí mật gia đình, an toàn và bí mật, thư tín, điện thoại, điện tín của cá nhân; suy đoán vô tội; không ai bị kết án hai lần vì một tội phạm; xác định sự thật vụ án; bảo đảm quyền bào chữa của người bị buộc tội, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của bị hại, đương sự; trách nhiệm của cơ quan/người có thẩm quyền tiến hành

tố tụng; trách nhiệm khởi tố và xử lý VAHS; tuân thủ pháp luật trong hoạt động điều tra; trách nhiệm thực hành quyền công tố và kiểm sát tuân theo pháp luật trong TTHS; bảo đảm sự vô tư của người có thẩm quyền tiến hành

tố tụng, người tham gia tố tụng; … [27] Đây là những nguyên tắc chung mà khi tiến hành tố tụng bất kì ở giai đoạn nào từ điều tra, truy tố đến xét xử khi tiến hành tố tụng, các chủ thể tiến hành tố tụng đều phải bắt buộc thực hiện và không được là trái với các nguyên tắc trên

Với đối tượng áp dụng đặc thù là người dưới 18 tuổi – những người dễ

bị tổn thương, cần được bảo vệ khi tham gia vào quá trình tố tụng Nếu trong quá trình điều tra các VAHS, người có thẩm quyền tiến hành tố tụng thực hiện không đúng, có những hành động không đúng mực sẽ dễ ảnh hưởng dẫn đến tâm lý tiêu cực cho các em và khiến các em mất niềm tin vào các cơ quan thực thi pháp luật Do đó, BLTTHS 2015 đã quy định những nguyên tắc tiến hành tố tụng riêng biệt đối với người dưới 18 tuổi Các thủ tục tố tụng đối với người dưới 18 tuổi không chỉ tuân theo nguyên tắc riêng được quy định tại Chương XXVIII của BLTTHS 2015 mà trước hết phải tuân theo những nguyên tắc tiến hành tố tụng cơ bản nêu trên

BLTTHS 2015 ngoài việc kế thừa những quy định phù hợp của BLTTHS 2003 đã có một bước tiến dài so với BLTTHS 2003 khi có một điều luật - Điều 414 quy định cụ thể rõ ràng 7 nguyên tắc tiến hành tố tụng đối với người dưới 18 tuổi BLTTHS 2015 đã xây dựng một hệ thống 7 nguyên tắc tiến hành tố tụng riêng đối với người dưới 18 tuổi nhằm bảo đảm mô hình tố tụng thân thiện vừa giải quyết đúng đắn VAHS vừa đảm bảo quyền lợi hợp pháp, nâng cao đến mức đối đa phúc lợi của các em Những nguyên tắc này được xây dựng trên cơ sở tham khảo quy định của Công ước về quyền trẻ em

và hướng dẫn, giải thích của LHQ về tư pháp người chưa thành niên, ví dụ nguyên tắc: bảo đảm lợi ích tốt nhất (the best interests); bảo đảm giữ bí mật

cá nhân (the right to privacy); bảo đảm quyền tham gia tố tụng của người đại diện (the right to have parents or the guardian participate in the proceedings); tôn trọng quyền được tham gia, trình bày ý kiến (the right to be heard) Khi giải quyết VAHS các thủ tục tiến hành tố tụng cần phải được thực hiện trên

cơ sở cân nhắc sao cho phù hợp với tâm lý, lứa tuổi, nhận thức, mức độ trưởng thành của người dưới 18 tuổi

Qua đây, có thể thấy BLTTHS 2015 phần lớn kế thừa và ghi nhận các quy định một cách bao quát hơn, không còn quá cụ thể, chi tiết Bên cạnh đó, một số quy định một cách chung chung đã không còn mà được nhà làm luật

cụ thể hóa thành các quy định cụ thể như:

- Quy định “Hạn chế đến mức thấp nhất số lần tiếp xúc giữa người bị

hại, người làm chứng là người chưa thành niên với bị can, bị cáo” được

BLTTHS 2015 quy định cụ thể nguyên tắc trong giai đoạn điều tra như hoạt

động đối chất “Người có thẩm quyền tiến hành tố tụng chỉ tiến hành đối chất

giữa bị hại là người dưới 18 tuổi với bị can, bị cáo để làm sáng tỏ tình tiết của vụ án trong trường hợp nếu không đối chất thì không thể giải quyết được

vụ án” [27] Với việc quy định chi tiết hơn, các nhà mong muốn bảo vệ sự an

toàn của người bị hại và người làm chứng, bởi lẽ lời khai của hai đối tượng này rất có thể sẽ có thể chống lại lời khai của người bị buộc tội, từ đó tạo nên tâm lý thù hằn, mong muốn trả đũa

- Quy định “Áp dụng các biện pháp phù hợp, cần thiết theo quy định

của pháp luật để bảo đảm người bị hại, người làm chứng là người chưa thành niên cũng như người thân thích của họ được an toàn về tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm, tài sản và các quyền, lợi ích hợp pháp khác khi các quyền ấy bị đe dọa hoặc bị xâm hại” Đối với quy định này BLTTHS 2015

không quy định về nguyên tắc riêng đối với người dưới 18 tuổi mà áp dụng cho tất cả những người bị hại, người làm chứng và người thân thích của họ nói chung tại Chương XXXIV

- Bên cạnh đó, BLTTHS còn ghi nhận một số nguyên tắc như: bảo đảm quyền tham gia tố tụng của người đại diện, một số chủ thể khác nhằm bảo vệ tối đa quyền, lợi ích hợp pháp cho người dưới 18 tuổi; nguyên tắc tôn trọng quyền được tham gia, trình bày ý kiến; nguyên tắc bảo đảm quyền bào chữa,

quyền trợ giúp pháp lý của người CTN Đây là những nguyên tắc mới thể hiện sự tiến bộ của Bộ luật mới nhằm thỏa mãn những yêu cầu mà LHQ ra

2.1.2 Những vấn đề cần chứng minh khi tiến hành tố tụng đối với người bị buộc tội là người dưới 18 tuổi

Trong quá trình giải quyết VAHS, việc xác định đúng đối tượng chứng minh không chỉ là điều kiện cần thiết để nhận thức vụ án được chính xác mà còn giúp cho các Cơ quan tiến hành tố tụng có cơ sở khoa học khi tiến hành các hoạt động tố tụng của mình Khi tiến hành tố tụng theo thủ tục thông thường những vấn đề phải chứng minh khi điều tra, truy tố, xét xử VAHS được quy định tại Điều 85 BLTTHS 2015 Theo đó, những vấn đề cần được

chứng minh trên cơ bản được chia thành ba nhóm vấn đề: Một là, những đối

tượng chứng minh thuộc về bản chất của vụ án hay các yếu tố cấu thành tội

phạm Hai là, những đối tượng chứng minh có ảnh hưởng đến trách nhiệm hình sự và hình phạt Ba là, những đối tượng chứng minh tình tiết khác có ý

nghĩa trong việc giải quyết đúng đắn vụ án hình sự liên quan đến việc loại trừ

trách nhiệm hình sự, miễn trách nhiệm hình sự, miễn hình phạt Các đối tượng

chứng minh có mối quan hệ chặt chẽ với nhau, xác định đúng đối tượng chứng minh sẽ giúp cho quá rình giải quyết VAHS mang tính khoa học, khắc phục tình trạng điều tra tràn lan, không có định hướng

Bên cạnh việc xác định các đối tượng cần chứng minh trên, khi tiến

hành tố tụng đối với người bị buộc là người dưới 18 tuổi nhằm đảm bảo tối ưu

quyền lợi và lợi ích hợp pháp của người phạm tội, cũng như áp dụng đúng đắn chính sách hình sự của Nhà nước để giáo dục người phạm tội trở thành người lương thiện, các cơ quan tiến hành tố tụng, người có thẩm quyền tiến hành tố tụng phải xác định thêm những vấn đề sau:

- Tuổi, mức độ phát triển về thể chất và tinh thần, mức độ nhận thức về hành vi phạm tội của người chưa thành niên

- Ðiều kiện sinh sống và giáo dục

- Có hay không có người thành niên xúi giục

- Nguyên nhân, điều kiện, hoàn cảnh phạm tội [27]

Theo quy định trên, những vấn đề này chỉ đặt ra thì tiến hành điều tra, truy tố, xét xử đối với người bị buộc tội là người dưới 18 tuổi, không áp dụng đối với người bị hại, người làm chứng là người dưới 18 tuổi Người bị buộc tội theo luật tố tụng hình sự bao gồm: người bị bắt, người bị tạm giữ, bị can,

bị cáo [27] Việc xác định đúng những đối tượng chứng minh này có ý nghĩa hết sức quan trọng trong việc giải quyết VAHS, cụ thể như sau:

Về xác định tuổi của người dưới 18 tuổi thực hiện hành vi phạm tội

nhằm mục đích xác định có truy cứu hay không truy cứu trách nhiệm hình sự đối với người đó; quyết định hình phạt thích hợp và đảm bảo chế độ thi hành

án đúng quy định của pháp luật đối với người dưới 18 tuổi Khi tiến hành điều tra, truy tố, xét xử những bị can, bị cáo thì CQĐT, Viện kiểm sát, Tòa án chỉ được khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử khi có đầy đủ căn cứ kết luận rằng bị can bị cáo là người đã đủ tuổi chịu trách nhiệm hình sự theo quy định của Bộ luật hình sự Bên cạnh đó, dựa vào tuổi của người bị buộc tội là người dưới 18 tuổi để tính thời điểm áp dụng thủ tục tố tụng hình sự Điều này có nghĩa tại thời điểm áp dụng các thủ tục tố tụng người bị buộc tội phải là người dưới 18 tuổi, nếu khi thực hiện hành vi phạm tội họ dưới 18 tuổi nhưng đến khi phát hiện, bị khởi tố điều tra, truy tố, xét xử mà đủ 18 tuổi thì không áp dụng thủ tục tố tụng đặc biệt mà sẽ áp dụng thủ tục tố tụng thông thường

Về điều kiện sinh sống và giáo dục người dưới 18 tuổi có ảnh hưởng

đến việc xác định một số đặc điểm liên quan tới hành vi phạm tội do họ gây ra

và khả năng cải tạo, giáo dục, tái hòa nhập cộng đồng Những điều kiện sinh sống và giáo dục cần được xác định gồm: điều kiện sống của gia đình; thái độ của cha mẹ đối với việc giáo dục con cái; môi trường sinh hoạt xung quanh; nội dung giáo dục của nhà trường; nơi làm việc; nơi cư trú có ảnh hưởng đến hành vi phạm tội của người dưới 18 tuổi hay không Đây là những yếu tố ảnh

hưởng đầu tiên và quan trọng nhất trong việc đào tạo tư cách và tính cách của người dưới 18 tuổi, theo chiều hướng phát triển lành mạnh hay hình thành nhân cách lệch lạc từ những thói quen, yếu tố tiêu cực từ môi trường sống

Về có hay không có người thành niên xúi giục, việc xác định người

phạm tội nói chung và người dưới 18 tuổi phạm tội nói riêng nếu chứng minh được phạm tội vì bị người khác đe dọa hoặc cưỡng chế thì được xem là tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự được BLHS quy định [25] Ngược lại, nếu xác định được có người thành niên xúi giục người dưới 18 tuổi phạm tội thì đây là một trong những tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự [25] Do đó, trong những vụ án mà người bị buộc tội là người dưới 18 tuổi cần phải xác định có người lớn xúi giục hay không là một yếu tố quan trọng trong việc xác định trách nhiệm hình sự đối với người dưới 18 tuổi Ngoài ra, giúp cơ quan/người tiến hành tố tụng sớm phát hiện đồng phạm trong vụ án, kịp thời

xử lý người xúi giục để lọt kẻ phạm tội; không làm oan người vô tội

Về nguyên nhân, điều kiện, hoàn cảnh phạm tội, tìm hiểu những vấn đề

này nhằm xác định con đường dẫn đến phạm tội của người dưới 18 tuổi góp phần vào công tác đấu tranh phòng, chống tội phạm đối với người dưới 18 tuổi phạm tội có hiệu quả; đồng thời đề ra biện pháp khắc phục và ngăn ngừa hợp lý Môi trường gia đình, nhà trường, xã hội luôn gắn bó mật thiết với nhau và tác động trực tiếp đến người dưới 18 tuổi Theo đó, môi trường gia đình, nhà trường và xã hội được xem là những nguyên nhân, hoàn cảnh phạm tội; đặc điểm tâm lý lứa tuổi người dưới 18 tuổi là điều kiện ảnh hưởng và tác động lẫn nhau một cách biện chứng làm phát sinh tội phạm ở người dưới 18 tuổi

Tóm lại, khi tiến hành điều tra, truy tố, xét xử, những người tiến hành

tố tụng cần phải xác định rõ các vấn đề trên để đánh giá về trình độ, khả năng nhận thức hành vi, diễn biến tâm lý, sự tác động của các yếu tố khách quan đối với hành vi phạm tội nhằm bảo vệ tốt nhất quyền và lợi ích hợp pháp của người dưới 18 tuổi; khắc phục những bất cập, hạn chế trong thực tiễn xử lý

các vụ án có người dưới 18 tuổi tham gia tố tụng đồng thời bảo đảm sự tương thích với các hướng dẫn của LHQ đề ra

2.2 Những quy định của Bộ luật tố tụng hình sự 2015 về thủ tục điều tra vụ án hình sự do người dưới 18 tuổi thực hiện

Trong Chương 1 của luận văn đã chỉ ra điều tra VAHS do người dưới

18 tuổi thực hiện có mối quan hệ gắn bó, không thể tách rời với điều tra VAHS nên về nguyên tắc điều tra VAHS do người dưới 18 tuổi thực hiện vẫn phải đảm bảo các quy định chung về điều tra VAHS do BLTTHS quy định như: thẩm quyền điều tra; chuyển vụ án để điều tra theo thẩm quyền; nhập tách vụ án để tiến hành điều tra, ủy thác điều tra; phục hồi điều tra, thời hạn điều tra, thời hạn tạm giam để điều tra; thời hạn phục hồi điều tra, điều tra bổ sung, điều tra lại; giải quyết các yêu cầu của người tham gia tố tưng; sự tham gia của người chứng kiến; đảm bảo bí mật trong điều tra và biên bản điều tra Trong phạm vi nghiên cứu, luận văn tập trung nghiên cứu các quy định cụ thể của BLTTHS năm 2015 về thủ tục tố tụng điều tra VAHS do người dưới 18 tuổi nhằm chỉ ra những nét đặc trưng riêng biệt của điều tra VAHS do người dưới 18 tuổi thực hiện khác với điều tra VAHS do người đủ 18 tuổi thực hiện

2.2.1 Những nguyên tắc tiến hành tố tụng

Với đối tượng áp dụng đặc thù là người dưới 18 tuổi – những người dễ

bị tổn thương, cần được bảo vệ khi tham gia vào quá trình tố tụng Nếu trong quá trình điều tra các VAHS, người có thẩm quyền tiến hành tố tụng thực hiện không đúng, có những hành động không đúng mực sẽ dễ ảnh hưởng dẫn đến tâm lý tiêu cực cho các em và khiến các em mất niềm tin vào các cơ quan thực thi pháp luật Do đó, BLTTHS đã quy định những nguyên tắc tiến hành

tố tụng riêng biệt đối với người dưới 18 tuổi Các thủ tục tố tụng đối với người dưới 18 tuổi không chỉ tuân theo nguyên tắc riêng được quy định tại Chương XXVIII của BLTTHS 2015 mà trước hết phải tuân theo những nguyên tắc tiến hành tố tụng cơ bản nêu trên

BLTTHS 2015 ngoài việc kế thừa những quy định phù hợp của BLTTHS 2003 đã có một bước tiến dài so với BLTTHS 2003 khi có một điều luật - Điều 414 quy định cụ thể rõ ràng 7 nguyên tắc tiến hành tố tụng đối với người dưới 18 tuổi BLTTHS 2015 đã xây dựng một hệ thống 7 nguyên tắc tiến hành tố tụng riêng đối với người dưới 18 tuổi nhằm bảo đảm mô hình tố tụng thân thiện vừa giải quyết đúng đắn VAHS vừa đảm bảo quyền lợi hợp pháp, nâng cao đến mức đối đa phúc lợi của các em Những nguyên tắc này được xây dựng trên cơ sở tham khảo quy định của Công ước về quyền trẻ em

và hướng dẫn, giải thích của LHQ về tư pháp người chưa thành niên, ví dụ nguyên tắc: bảo đảm lợi ích tốt nhất (the best interests); bảo đảm giữ bí mật

cá nhân (the right to privacy); bảo đảm quyền tham gia tố tụng của người đại diện (the right to have parents or the guardian participate in the proceedings); tôn trọng quyền được tham gia, trình bày ý kiến (the right to be heard) Khi giải quyết VAHS các thủ tục tiến hành tố tụng cần phải được thực hiện trên

cơ sở cân nhắc sao cho phù hợp với tâm lý, lứa tuổi, nhận thức, mức độ trưởng thành của người dưới 18 tuổi

Qua đây, có thể thấy BLTTHS 2015 phần lớn kế thừa và ghi nhận các quy định một cách bao quát hơn, không còn quá cụ thể, chi tiết Bên cạnh đó, một số nguyên tắc một cách chung chung đã không còn xuất hiện trong Điều

414 BLTTHS 2015 mà được nhà làm luật cụ thể hóa thành các quy định cụ

thể như:

- Quy định “Hạn chế đến mức thấp nhất số lần tiếp xúc giữa người bị

hại, người làm chứng là người chưa thành niên với bị can, bị cáo” được

BLTTHS 2015 quy định cụ thể nguyên tắc trong giai đoạn điều tra như hoạt

động đối chất “Người có thẩm quyền tiến hành tố tụng chỉ tiến hành đối chất

giữa bị hại là người dưới 18 tuổi với bị can, bị cáo để làm sáng tỏ tình tiết của vụ án trong trường hợp nếu không đối chất thì không thể giải quyết được

vụ án” [27] Với việc quy định chi tiết hơn, các nhà mong muốn bảo vệ sự an

toàn của người bị hại và người làm chứng, bởi lẽ lời khai của hai đối tượng này rất có thể sẽ có thể chống lại lời khai của người bị buộc tội, từ đó tạo nên tâm lý thù hằn, mong muốn trả đũa

- Quy định “Áp dụng các biện pháp phù hợp, cần thiết theo quy định

của pháp luật để bảo đảm người bị hại, người làm chứng là người chưa thành niên cũng như người thân thích của họ được an toàn về tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm, tài sản và các quyền, lợi ích hợp pháp khác khi các quyền ấy bị đe dọa hoặc bị xâm hại” Đối với quy định này BLTTHS 2015

không quy định về nguyên tắc riêng đối với người dưới 18 tuổi mà áp dụng cho tất cả những người bị hại, người làm chứng và người thân thích của họ nói chung tại Chương XXXIV

- Bên cạnh đó, BLTTHS còn ghi nhận một số nguyên tắc như: bảo đảm quyền tham gia tố tụng của người đại diện, một số chủ thể khác nhằm bảo vệ tối đa quyền, lợi ích hợp pháp cho người dưới 18 tuổi; nguyên tắc tôn trọng quyền được tham gia, trình bày ý kiến; nguyên tắc bảo đảm quyền bào chữa, quyền trợ giúp pháp lý của người CTN Đây là những nguyên tắc mới đã thể hiện sự tiến bộ của Bộ luật mới nhằm thỏa mãn những yêu cầu mà LHQ ra

2.2.2 Những vấn đề cần xác định khi tiến hành tố tụng đối với người

bị buộc tội là người dưới 18 tuổi

Bên cạnh việc xác định các đối tượng cần chứng minh tại Điều 85

BLTTHS 2015, khi tiến hành tố tụng đối với người bị buộc là người dưới 18

tuổi nhằm đảm bảo tối ưu quyền lợi và lợi ích hợp pháp của người phạm tội, cũng như áp dụng đúng đắn chính sách hình sự của Nhà nước để giáo dục người phạm tội trở thành người lương thiện, các cơ quan tiến hành tố tụng, người có thẩm quyền tiến hành tố tụng phải xác định thêm những vấn đề sau:

- Tuổi, mức độ phát triển về thể chất và tinh thần, mức độ nhận thức về hành vi phạm tội của người chưa thành niên

- Ðiều kiện sinh sống và giáo dục

- Có hay không có người thành niên xúi giục

- Nguyên nhân, điều kiện, hoàn cảnh phạm tội [27]

Theo quy định trên, những vấn đề này chỉ đặt ra thì tiến hành điều tra, truy tố, xét xử đối với người bị buộc tội là người dưới 18 tuổi, không áp dụng đối với người bị hại, người làm chứng là người dưới 18 tuổi Người bị buộc tội theo luật tố tụng hình sự bao gồm: người bị bắt, người bị tạm giữ, bị can,

bị cáo [27] Việc xác định đúng những đối tượng chứng minh này có ý nghĩa hết sức quan trọng trong việc giải quyết VAHS, cụ thể như sau:

Về xác định tuổi của người dưới 18 tuổi thực hiện hành vi phạm tội

nhằm mục đích xác định có truy cứu hay không truy cứu trách nhiệm hình sự đối với người đó; quyết định hình phạt thích hợp và đảm bảo chế độ thi hành

án đúng quy định của pháp luật đối với người dưới 18 tuổi Khi tiến hành điều tra, truy tố, xét xử những bị can, bị cáo thì CQĐT, Viện kiểm sát, Tòa án chỉ được khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử khi có đầy đủ căn cứ kết luận rằng bị can bị cáo là người đã đủ tuổi chịu trách nhiệm hình sự theo quy định của Bộ luật hình sự Bên cạnh đó, dựa vào tuổi của người bị buộc tội là người dưới 18 tuổi để tính thời điểm áp dụng thủ tục tố tụng hình sự Điều này có nghĩa tại thời điểm áp dụng các thủ tục tố tụng người bị buộc tội phải là người dưới 18 tuổi, nếu khi thực hiện hành vi phạm tội họ dưới 18 tuổi nhưng đến khi phát hiện, bị khởi tố điều tra, truy tố, xét xử mà đủ 18 tuổi thì không áp dụng thủ tục tố tụng đặc biệt mà sẽ áp dụng thủ tục tố tụng thông thường

Trình độ phát triển về thể chất và tinh thần cũng như nhận thức về hành

vi phạm tội nhằm đánh giá chứng cứ và xác định mức độ trách nhiệm hình sự đối với người dưới 18 tuổi Để thực hiện được điều này người tiến hành tố tụng không chỉ dựa trên lời khai của người dưới 18 tuổi mà còn tìm hiểu thông qua người thân, người nuôi dưỡng, người giám hộ, nhà trường nơi họ học tập và cư trú, …

Về điều kiện sinh sống và giáo dục người dưới 18 tuổi có ảnh hưởng

đến việc xác định một số đặc điểm liên quan tới hành vi phạm tội do họ gây ra

và khả năng cải tạo, giáo dục, tái hòa nhập cộng đồng Những điều kiện sinh sống và giáo dục cần được xác định gồm: điều kiện sống của gia đình; thái độ của cha mẹ đối với việc giáo dục con cái; môi trường sinh hoạt xung quanh; nội dung giáo dục của nhà trường; nơi làm việc; nơi cư trú có ảnh hưởng đến hành vi phạm tội của người dưới 18 tuổi hay không Đây là những yếu tố ảnh hưởng đầu tiên và quan trọng nhất trong việc đào tạo tư cách và tính cách của người dưới 18 tuổi, theo chiều hướng phát triển lành mạnh hay hình thành nhân cách lệch lạc từ những thói quen, yếu tố tiêu cực từ môi trường sống

Về có hay không có người thành niên xúi giục, việc xác định người

phạm tội nói chung và người dưới 18 tuổi phạm tội nói riêng nếu chứng minh được phạm tội vì bị người khác đe dọa hoặc cưỡng chế thì được xem là tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự được BLHS quy định [25] Ngược lại, nếu xác định được có người thành niên xúi giục người dưới 18 tuổi phạm tội thì đây là một trong những tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự [25] Do đó, trong những vụ án mà người bị buộc tội là người dưới 18 tuổi cần phải xác định có người lớn xúi giục hay không là một yếu tố quan trọng trong việc xác định trách nhiệm hình sự đối với người dưới 18 tuổi Ngoài ra, giúp cơ quan/người tiến hành tố tụng sớm phát hiện đồng phạm trong vụ án, kịp thời

xử lý người xúi giục để lọt kẻ phạm tội; không làm oan người vô tội

Về nguyên nhân, điều kiện, hoàn cảnh phạm tội, tìm hiểu những vấn đề

này nhằm xác định con đường dẫn đến phạm tội của người dưới 18 tuổi góp phần vào công tác đấu tranh phòng, chống tội phạm đối với người dưới 18 tuổi phạm tội có hiệu quả; đồng thời đề ra biện pháp khắc phục và ngăn ngừa hợp lý Môi trường gia đình, nhà trường, xã hội luôn gắn bó mật thiết với nhau và tác động trực tiếp đến người dưới 18 tuổi Theo đó, môi trường gia đình, nhà trường và xã hội được xem là những nguyên nhân, hoàn cảnh phạm tội; đặc điểm