(SKKN CHẤT 2020) hướng dẫn học sinh có một số kĩ năng để học tốt môn địa lí ở trường THPT

Vì vậy, để giúp học sinh hiểu, nắm vững các kĩ năng và kiến thức địa lí trong dạy học Địa lí giáo viên cần đặc biệt coi trọng các vấn đề sau: + Hình thành cho học sinh hệ thống các biểu

Hướng dẫn học sinh có một số kĩ năng

để học tốt môn Địa lí ở Trường THPT

A PHẦN MỞ ĐẦU

I/ Lý do chọn đề tài:

Những năm gần đây, trước yêu cầu cấp thiết của nền kinh tế tri thức đòihỏi việc nâng cao chất lượng giáo dục, đào tạo nguồn nhân lực nhằm từngbước cải tổ và chấn hưng nền giáo dục Quốc gia, đáp ứng và phù hợp với xuthế hội nhập toàn cầu Trong đó, định hướng chủ đạo và xuyên suốt của việcnâng cao chất lượng giáo dục và đào tạo chú trọng phát huy tính tích cực chủđộng sáng tạo, khơi gợi năng lực tự nghiên cứu, lòng say mê, ham hiểu biết vàhọc hỏi của học sinh Thông qua sự đổi mới nội dung chương trình giáo dục,đổi mới phương pháp, phương tiện dạy học nhằm đào tạo ra lớp người năngđộng, linh hoạt có đủ năng lực, phẩm chất, trí tuệ và hoàn thiện về nhân cách

để đảm đương sứ mệnh chủ nhân tương lai của đất nước – một đất nước đangtrong thời kỳ vươn mình ra biển rộng, hội nhập vào một sân chơi lớn mà ở đóngoài việc được đối xử bình đẳng, được tiếp cận với những tiến bộ của nềnkinh tế tri thức, ta còn khẳng định vị thế phát triển nước ta trên trường Quốc tếbằng lối đi riêng với bản sắc riêng của dân tộc mình Đó là vấn đề lớn, nhữngthách thức lớn đặt ra không những cho các nhà chiến lược, các nhà hoạch địnhchính sách của Đảng, Nhà nước, Chính phủ các Bộ, ban, ngành, mà còn đặt ravới mọi công dân Việt Nam

Dạy học nói chung và dạy học môn Địa lí nói riêng cũng góp phần đáng

kể trong sứ mệnh chung đó Với suy nghĩ, trăn trở của một giáo viên nhiềunăm giảng dạy môn Địa lí ở trường trung học phổ thông Buôn Ma Thuột môttrường mang tên thành phố Buôn Ma Thuột của Tỉnh DakLak Trước hết tôinhận thấy rằng với bất kỳ một môn học nào, trong quá trình dạy học, giáo viênphải khơi gợi, kích thích lòng ham muốn học hỏi, hiểu biết của học sinh bằng

cả tấm lòng nhiệt tình, bằng sự khéo léo trong xử lý tình huống nghiệp vụ sưphạm của mình, sẽ hình thành cho học sinh một kĩ năng, một thói quen tốt, mộtnhận thức đúng đắn và đầy đủ, sâu sắc về kiến thức được lĩnh hội

Xuất phát từ suy nghĩ trên, mong muốn khắc phục những khó khăn tồntại trong dạy và học môn Địa lí tại tỉnh nhà Tôi xin trình bày những suy nghĩ

và nghiên cứu của mình về cách hướng dẫn học sinh có kĩ năng học tốt mônĐịa lí ở Trường THPT Buôn Ma Thuột và mong nhận được sự góp ý, xây dựngcủa tất cả anh chị em, bạn bè đồng nghiệp

II/ Mục đích nghiên cứu:

- Hướng dẫn học sinh có kĩ năng tự học, tự nghiên cứu, kết hợp sử dụng

sách giáo khoa, thiết bị dạy học nhằm hình thành kĩ năng học tốt môn Địa lí

- Góp phần nâng cao chất lượng giảng dạy và học tập bộ môn

III/ Đối tượng và khách thể nghiên cứu:

- Đối tượng nghiên cứu: Là kinh nghiệm rèn luyện cho học sinh một số

kĩ năng học môn Địa lí

- Khách thể nghiên cứu: Là để học sinh học tốt môn Địa lí

IV/Giới hạn và phạm vi nghiên cứu của đề tài:

- Giới hạn nghiên cứu: Nêu một số kinh nghiệm hướng dẫn một số kĩ năng học môn Địa lí

- Phạm vi nghiên cứu: Học sinh lớp 10,11,12 của Trường THPT Buôn

Ma Thuột

- Phương pháp quan sát: Qua dự giờ thao giảng ở tổ chuyên môn

- Phương pháp nghiên cứu lý luận

- Phương pháp so sánh

- Phương pháp khảo sát, thống kê, tổng kết kinh nghiệm

B.PHẦN NỘI DUNG

I/Cơ sở lý luận :

1Khái niệm về kĩ năng Địa lí:

- Kĩ năng, kĩ xảo nói chung là phương thức thực hiện một hành độngnào đó, thích hợp với mục đích và những điều kiện hành động Kĩ năng, kĩ xảo thực chất là những hành động thực tiễn mà học sinh hoàn thành được một cách có ý thức trên cơ sở những kiến thức Địa lí

- Muốn có kĩ năng, kĩ xảo, trước hết học sinh phải có kiến thức và biết cách vận dụng chúng vào thực tiễn

- Kĩ năng được lặp đi lặp lại nhiều lần sẽ trở thành kĩ xảo

- Kĩ năng hoàn thiện được hình thành sau khi đã có kĩ xảo Kĩ năng hoàn thiện đòi hỏi ở học sinh kinh nghiệm và một mức độ sáng

tạo nhất định trong hành động

2/ Đặc điểm môn Địa lí:

- Môn Địa lí trong nhà trường có khả năng bồi dưỡng cho học sinh một khối lượng kiến thức phong phú về địa lí tự nhiên, địa lí kinh tế - xã hội vànhững kĩ năng, kĩ xảo cần thiết trong cuộc sống, đặc biệt là kĩ năng bản đồ mà không một môn học nào đề cập tới Vì vậy, để giúp học sinh hiểu, nắm vững các kĩ năng và kiến thức địa lí trong dạy học Địa lí giáo viên cần đặc biệt coi trọng các vấn đề sau:

+ Hình thành cho học sinh hệ thống các biểu tượng, khái niệm địa lí,các mối quan hệ địa lí, nhất là mối quan hệ nhân quả

+ Phát triển cho học sinh tư duy địa lí đó là tư duy liên hệ tổng hợpxét đoán dựa trên bản đồ.

+ Tận dụng triệt để các thiết bị dạy học Địa lí như tranh ảnh, bản đồ, biểu đồ, bảng thống kê, băng đĩa hình, trong đó quan trọng nhất là bản đồ Qua bản đồ, học sinh dễ dàng có được các biểu tượng trong không gian đồng thời phát triển tư duy địa lí

+ Tăng cường hướng dẫn học sinh quan sát, thu thập thông tin, vậndụng

kiến thức, kĩ năng địa lí để giải quyết vấn đề có liên quan trong cuộc sống

II/ Thực trạng dạy học địa lí ở trường Trung Học Phổ Thông:

Từ trước đến nay, trong dạy học Địa lí, giáo viên chủ yếu sử dụng cácphương pháp dạy học như phương pháp dùng lời, phương pháp sử dụng cácphương tiện trực quan (mô hình, bản đồ, tranh ảnh, các loại biểu bảng…).Cóthể nói một số không ít giáo viên có tâm huyết với nghề nghiệp, có hiểu biếtsâu sắc về bộ môn đã sử dụng các phương pháp này khá tốt, khêu gợi được suynghĩ, tìm tòi, tự lực của học sinh Tuy nhiên, cũng không ít giáo viên còn ítquan tâm tới việc phát huy tính tích cực học tập của học sinh khi sử dụng cácphương pháp dạy học nói trên Có thể nhận thấy những nét chung của giáoviên sử dụng phương pháp trong dạy học môn địa lí như sau:

Phương pháp dùng lời cho đến nay vẫn được coi là một trong nhữngphương pháp chính để chỉ đạo học sinh lĩnh hội kiến thức và kĩ năng địa lí, đặcbiệt là khâu nắm kiến thức mới Lời ở đây chủ yếu là lời của thầy để mô tả,giải thích các sự vật, hiện tượng địa lí, phân tích mối quan hệ giữa các hiệntượng, sự vật địa lí kết hợp với việc tổ chức học sinh quan sát khi sử dụng các

đồ dùng trực quan Phương pháp vấn đáp cũng là một trong những phươngpháp dùng lời được sử dụng phổ biến hiện nay, trong đó thiên về vấn đáp táihiện và vấn đáp giải thích minh họa.Việc sử dụng các phương pháp dùng lờinhư vậy thực chất là giáo viên giảng- học sinh nghe, giáo viên ghi bảng- họcsinh chép vào vở, giáo viên chỉ bản đồ- học sinh nhìn theo, giáo viên hỏi- họcsinh trả lời.Giáo viên chủ động truyền đạt một cách rõ ràng, mạch lạc nội dungbài đã được chuẩn bị sẵn, trò thụ động tiếp thu và ghi nhớ những nội dung màgiáo viên truyền đạt, kết hợp trả lời câu hỏi giáo viên nêu ra

Phương pháp trực quan: Việc sử dụng các phương tiện trực quan cũngcòn nhiều khiếm khuyết nên ít có tác dụng phát huy tính tích cực của họcsinh.Có thể nói các phương tiện dạy học của môn Địa lí có vai trò hết sức quantrọng vì đó là “nguồn kiến thức địa lí”, nhưng hiện nay đại đa số giáo viên địa

lí sử dụng các phương tiện trực quan theo cách của phân tích minh họa, ít chú

ý đến vai trò là nguồn kiến thức của chúng và chưa chú ý đúng mức đến việccho học sinh tự làm việc với các phương tiện này Chính vì vậy, rất nhiều họcsinh không biết đọc bản đồ, không biết khai thác các bảng số liệu…, nói chung

kĩ năng địa lí của học sinh còn yếu

Trong những năm qua, cùng với việc triển khai cải cách giáo dục,phương pháp dạy học Địa lí tuy đã có một số cải tiến, chú ý tới việc phát huytính tích cực của học sinh trong quá trình tiếp thu kiến thức bằng cách tăng

cường hệ thống câu hỏi có yêu cầu phát triển tư duy, nhưng đó chỉ là nhữngcâu hỏi do giáo viên nêu ra và giáo viên dẫn dắt đến đâu thì giải quyết đếnđó.Về mặt hình thức, các giờ học đó có vẻ sinh động vì học sinh tích cực hoạtđộng Song nếu theo quan niệm về học tập tích cực thì những giờ học như vậychưa thể nói rằng học sinh đã học tập một cách tích cực, bởi hoạt động của họcsinh ở đây mới chỉ là việc trả lời thụ động các câu hỏi của giáo viên chứ bảnthân học sinh chưa có nhu cầu nhận thức, chưa chủ động tìm tòi, suy nghĩ vàgiải quyết những vấn đề đặt ra trong bài học.

Nguyên nhân của những tồn tại trên đó là chưa có sự thống nhất về quanđiểm: Thế nào là đổi mới phương pháp dạy học địa lí? Chưa có sự triển khaiđồng bộ trong các khâu: Bồi dưỡng giáo viên, đổi mới cách viết sách giáokhoa, sách giáo viên, cơ sở vật chất kỹ thuật, tổ chức thực hiện, kiểm tra đánhgiá…trong đó chế độ thi cử còn chia ra các môn “chính phụ” là những trở ngạilớn Nhiều giáo viên chưa tâm huyết với nghề nghiệp, chưa đầu tư nhiều vàochuyên môn vì quan niệm môn Địa lí là môn phụ

III/ Một số biện pháp cụ thể hướng dẫn học sinh học tập Địa lí:

1/ Tổ chức và hướng dẫn học sinh kĩ năng sử dụng các thiết bị :

Thiết bị và phương tiện dạy học phong phú, hiện đại, thực sự là công cụcho học sinh trong việc nghiên cứu khám phá kiến thức một cách nhanh chóng

và có hiệu quả nhất Do vậy, giáo viên cần tổ chức hướng dẫn học sinh tiếnhành các hoạt động học tập nhằm khai thác và lĩnh hội kiến thức với phươngtiện dạy học Địa lí sau:

1.1/ Bản đồ, lược đồ:

Đối với việc dạy học Địa lí, bản đồ là nguồn kiến thức quan trọng vàđược coi như quyển sách thứ hai của học sinh Tổ chức cho học sinh làm việcvới bản đồ giáo viên cần lưu ý hướng dẫn học sinh khai thác kiến thức trên bản

đồ theo các bước sau:

Đọc tên bản đồ để biết đối tượng địa lí thể hiện trên bản đồ là gì?

Ví dụ:

Bản đồ địa hình thì đối tượng thể hiện trên bản đồ chủ yếu là địa hình( các dạng địa hình và sự phân bố của chúng); Bản đồ khí hậu thì đối tượng thểhiện chủ yếu của bản đồ sẽ là các yếu tố khí hậu ( Nhiệt độ, khí áp, gió, mưa )hoặc bản đồ công nghiệp thì đối tượng thể hiện chủ yếu sẽ là các trung tâm vàcác ngành công nghiệp

Đọc bảng chú giải để biết cách người ta thể hiện đối tượng đó trên bản

đồ như thế nào? Bằng các kí hiệu gì? Bằng các màu gì? Bởi các kí hiệu quiước trên bản đồ là những biểu trưng của các đối tượng, hiện tượng địa lí tronghiện thực khách quan Vì vậy, giáo viên cần hướng dẫn cho học sinh biết thôngqua những kí hiệu đó mà rút ra nhận xét về tính chất, đặc điểm của các đốitượng địa lí được thể hiện trên bản đồ

Dựa vào các kí hiệu, màu sắc trên bản đồ để xác định vị trí của các đốitượng địa lí.

Dựa vào bản đồ kết hợp với kiến thức địa lí, vận dụng các thao tác tưduy (so sánh, phân tích, tổng hợp) để phát hiện các mối liên hệ địa lí khơng thểhiện trực tiếp trên bản đồ (đĩ là mối quan hệ giữa các yếu tố tự nhiên, các yếu

tố kinh tế với nhau ) nhằm giải thích sự phân bố cũng như đặc điểm các đốitượng , hiện tượng địa lí

Ví dụ 1: Bài 11 Khu vực Đơng Nam Á tiết 1 (Lớp 11)

Dựa vào lược đồ Các nước trong khu vực Đông Nam Á, hãy đọc tên các quốc gia thuộc Đông Nam Á lục địa,

Hbiển'NrBKrong Truong THPT Buon

Đông Nam Á đảo?MaThuot

Ví dụ2:

Hướng dẫn học sinh khai thác kiến thức từ lược đồ “Bản đồ các kiểuthảm thực vật chính trên thế giới” trong SGK Địa lí Lớp 10.(Bài 19: SỰPHÂN BỐ SINH VẬT VÀ ĐẤT TRÊN TRÁI ĐẤT)

Hình 19.1: Bản đồ các kiểu thảm thực vật chính trên thế giới

H' Ner Buôn Krông Trường THPT

Dựa vào lược đồ, kết hợp với các kiến thức đã học để xác lập mối quan

hệ giữa các nhân tố : Vĩ độ địa lí, vị trí gần hay xa biển, các dòng biển lạnh

với khí hậu từ đó giải thích vì sao các hoang mạc lại thường nằm dọc theo 2 đường chí tuyến, ở sâu trong lục địa.

1.2/ Biểu đồ:

Giáo viên cần hướng dẫn cho học sinh phân tích biểu đồ theo các bước:

- Đọc tiêu đề phía trên hoặc phía dưới biểu đồ, xem biểu đồ thể hiện, hiện

tượng gì ?(khí hậu, cơ cấu kinh tế, phát triển dân số )

- Tìm hiểu xem các đại lượng thể hiện trên biểu đồ là gì?(nhiệt độ, lượng

mưa, các ngành kinh tế, dân số ) trên lãnh thổ nào và thời gian nào, được thểhiện trên biểu đồ như thế nào? (theo đường, cột, hình quạt ) và trị số các đạilượng được tính bằng gì?(mm, %, triệu người )

- Dựa vào các số liệu thống kê đã được trực quan hóa trên biểu đồ, đối chiếu, so sánh chúng với nhau và rút ra nhận xét về các đối tượng và hiện tượng địa lí được thể hiện

Ví dụ 3:

Khi dạy Bài 11: Thiên nhiên nhiên phân hóa đa dạng( Lớp 12)

Bài tập 1: Qua bảng số liệu ,biểu đồ nhiệt độ và lượng mưa của Hà Nội

và TP Hồ Chí Minh, nhận xét và so sánh chế độ nhiệt, chế đô mưacủa 2 địađiểm trên.(Hình 13 SGK Trang 50)

- Tên biểu đồ: biểu đồ nhiệt độ lượng mưa của Hà Nội.

- Các đại lượng được thể hiện trên biểu đồ là nhiệt độ và lượng mưa của

Hà Nội qua các tháng trong năm Nhiệt độ được thể hiện bằng đường đồ thị,lượng mưa được thể hiện bằng hình cột Trị số của nhiệt độ được tính bằng(oC), lượng mưa được tính bằng (mm )

- Dựa vào đường đồ thị thể hiện nhiệt độ và các cột thể hiện lượng mưa của Hà Nội có sự chênh lệch của các tháng trong năm Có tháng nhiệt độ cao (tháng 7) có tháng nhiệt độ thấp (tháng 1), có tháng mưa nhiều (tháng 8), có tháng mưa ít (tháng 12) Sự chênh lệch về nhiệt độ và lượng mưa giữa các tháng cao nhất và thấp nhất tương đối lớn (về nhiệt độ chênh lệch nhau khoảng

12oC, về lượng mưa chênh lệch nhau khoảng 280 mm)

Tuy nhiên, tranh ảnh chỉ có tác dụng giúp học sinh khai thác được một

số đặc điểm và thuộc tính nhất định về đối tượng Vì vậy, giáo viên cần gợi ý

cho học sinh dựa vào kiến thức địa lớ đó học, kết hợp với bản đồ, biểu đồ, cỏc

tư liệu địa lớ khỏc để giải thớch đặc điểm, thuộc tớnh cũng như sự phõn bố (vịtrớ) của đối tượng địa lớ được thể hiện trờn bức tranh (hoặc ảnh) đú

Vớ dụ 4:

Bài 14:Sử dụng và bảo vệ tài nguyờn thiờn nhiờn(Lớp 12)

Mục 2: Tranh Khu cụng nghiệp luyện kim ở Hoa Kỡ.

II Vấn đề môi tr-ờng và phát triển ở các n-ớc phát triển

Vấn đề mụi trường ở cỏc nước này là gỡ?

Bói rỏc ụ tụ ở Thụy Điển Một gúc cụng nghiệp Hoa Kỡ

H' Ner BKrong Truong THPT Buon

Ma Thuot

- Tên tranh: Tranh Khu công nghiệp luyện kim ở Đức.

- Đặc điểm khu công nghiệp thể hiện trên bức tranh: Một khu

công nghiệp được xây dựng bên bờ một con sông

- Biểu tượng và khái niệm về khu công nghiệp: Hệ thống ống khói san sát, khói bụi mù mịt, hệ thống nước thải đổ ra sông

- Dựa vào các đặc điểm đó để giải thích các hoạt động công nghiệp cóảnh hưởng tới môi trường địa lí như thế nào? (gây ô nhiễm môi trường, biệnpháp khắc phục)

1.4/ Bảng số liệu:

Khi hướng dẫn học sinh khai thác kiến thức từ các bảng số liệu thống kê(hoặc các số liệu riêng lẻ) Cần chú ý học sinh:

- Không bỏ sót số liệu nào

- Phân tích các số liệu tổng quát trước khi đi vào số liệu cụ thể

+ Sản lượng nuôi trồng Bắc Trung Bộ lớn hơn Duyên hải Nam Trung Bộ.

+ Sản lượng khai thác Duyên hải Nam Trung Bộ lớn hơn BắcTrung Bộ

- Câu hỏi đặt ra cho bảng số liệu

+ Vì sao có sự chênh lệch về sản lượng thủy sản nuôi trồng và khaithác

giữa hai vùng?

Trên cơ sở từng bước hướng dẫn học sinh khai thác kiến thức từ biểu đố,bản đồ, tranh ảnh địa lí,biễu đồ số liệu giáo viên có thể vận dụng các bước nàymột cách linh hoạt khi hướng dẫn học sinh khai thác kiến thức từ các phươngtiện dạy học địa lí như quả địa cầu, mô hình

2/ Tổ chức hướng dẫn học sinh thu thập, xử lí thông tin trong SGK và trình bày lại:

Sách giáo khoa Địa lí mới được biên soạn theo tinh thần cung cấp cáctình huống, các thông tin đã được lựa chọn kĩ để giáo viên có thể tổ chứchướng dẫn học sinh thu thập, phân tích và xử lí thông tin Vì vậy, trong quátrình dạy học ở trên lớp, giáo viên cần hướng dẫn học sinh thu thập, xử lí thôngtin trong sách giáo khoa Địa lí

Ví dụ 6: Bài 6 Hệ quả chyuển động xung quanh Mặt Trời ( T22,lớp 10)

Đường biểu diễn chuyển động biểu kiến của MT trong năm

-Khu vực nội chí tuyến: 2 lần MT lên thiên đỉnh/năm

NhữngKhuvựcnơinàonàotrêntrênTĐTĐcócóhiệnhiệntượngMTMTlênlênthiên -Tại 2 đường chí tuyến: 1 lần MT lên thiên đỉnh/năm

-đỉnhKhu mỗivực nămngoại2 chílần?tuyến:1lần?khôngKhuvựccó hiệnnào khôngtượ MTcó đỉnh? Hiện tượng đó diễn ra như thế nào?

lên thiên đỉnh.

hiện tượng MT lên thiên đỉnh?

H' Ner BKrong Truong THPT Buon

Ma Thuot

Ví dụ 7: Bài 11 Sự phân bố của nhiệt đô không khí trên trái đất (lớp 10)

Hãy cho biết nguồn nào cung cấp nhiệt

Quan sát và cho biết :Nhiệt cung cấp chủ yếu cho

không khí ở tầng đối lưu là do đâu?

Nguồn bức xạ từ mặt trời

H' Ner BKrong TRuong THPT Buon Ma Thuot

NHỮNG NHÂN TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN LƯỢNG MƯA:

Điền thêm nội dung vào sơ đồ để thấy ảnh

hưởng của các nhân tố đến lượng mưa?

Khí áp

Dựa vào H13.2 và kiến thức đã học, hãy trình bày và giải thích tình hình phân bố mưatrên các lục địa theo vĩ tuyến 40B từ Đơng sang Tây

mm

dưới

H'Ner BKrong Truong THPT Buon

MaPhânTuot bố mưa