(SKKN mới NHẤT) SKKN phát triển tư duy sáng tạo cho học sinh khá giỏi lớp 12 thông qua các bài toán về tính đơn điệu, cực trị liên quan đến đồ

Từ đồ thị của hàm số ta có bảng biến thiên như sau: Chọn đáp án: D Cách 2: Quan sát đồ thị hàm số - Nếu trong khoảng đồ thị hàm số nằm trên trục hoành có thể tiếp xúc thì đồng biến trên

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HOÁ

TRƯỜNG THPT SẦM SƠN

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

PHÁT TRIỂN TƯ DUY SÁNG TẠO CHO HỌC SINH KHÁ GIỎI LỚP 12 THÔNG QUA CÁC BÀI TOÁN VỀ TÍNH ĐƠN

ĐIỆU, CỰC TRỊ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỒ THỊ HÀM SỐ f'(x)

Người thực hiện: Nguyễn Minh Thế Chức vụ: Giáo viên

SKKN thuộc lĩnh mực (môn): Toán

MỤC LỤC

Trang

I MỞ ĐẦU 1

1.1 Lí do chọn đề tài 1

1.2 Mục đích nghiên cứu 1

1.3 Đối tượng nghiên cứu 1

1.4 Phương pháp nghiên cứu 1

II NỘI DUNG 1

2.1 Cơ sở lí luận của sáng kiến kinh nghiệm 1

2.1.1 Sự tương giao giữa đồ thị hàm số y = f(x) và trục hoành 1

2.1.2 Dấu hiệu nhận biết tính đồng biến, nghịch biến và điểm cực đại, điểm cực tiểu của hàm số bằng đồ thị hàm số f'(x) 1

2.2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm 2

2.3 Các giải pháp đã sử dụng để giải quyết vấn đề 2

Dạng 1: Tìm khoảng đơn điệu của hàm số y = f(x), y = f(x ± a), y = f(x) ± ax .2

Dạng 2 Tìm cực trị của hàm số y = f(x), y = f(x ± a), y = f(x) ± ax 6

BÀI TẬP VẬN DỤNG 13

2.4 Hiệu quả của sáng kiến kinh nghiệm với hoạt động giáo dục, với bản thân, đồng nghiệp và nhà trường 16

III KẾT LUẬN, KIẾN NGHỊ 16

3.1 Kết luận 16

3.2 Kiến nghị 16

TÀI LIỆU THAM KHẢO 17

I MỞ ĐẦU 1.1 Lí do chọn đề tài

Từ năm học 2016-2017, Bộ Giáo dục và Đào tạo thực hiện đổi mới trong

kỳ thi Trung học Phổ thông Quốc gia (THPTQG) Trong đó môn toán được đổi

từ hình thức thi từ tự luận sang hình thức thi trắc nghiệm Việc thay đổi đã tạo nên nhiều bỡ ngỡ cũng như khó khăn cho cả giáo viên và học sinh trong việc ôn luyện Hình thức thi trắc nghiệm môn toán đòi hỏi một số cách tiếp cận vấn đề mới so với hình thức thi tự luận Đặc biệt một lớp bài toán liên quan đến đồ thị hàm số học sinh cần có tư duy sáng tạo để giải quyết trong một khoảng thời gian nhất định

Trước vấn đề trên tôi thấy cần có một lý thuyết, phương pháp và phân dạng bài tập đối với loại toán này

1.2 Mục đích nghiên cứu

Để cho học sinh thấy được mối liên hệ của đồ thị hàm số với các vấn đề của hàm số Từ đó có thể làm tốt các dạng toán này, mang lại kết quả cao trong các kì thi, đặc biệt là kì thi THPTQG 2017-2018

1.3 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của đề tài là vận dụng một số lý thuyết trong chương trình SGK 12 để giải quyết các dạng toán liên quan đến đồ thị của hàm số

1.4 Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu lý thuyết và thực nghiệm

II NỘI DUNG 2.1 Cơ sở lí luận của sáng kiến kinh nghiệm

2.1.1 Sự tương giao giữa đồ thị hàm số y = f(x) và trục hoành.

Giao điểm của đồ thị hàm số với trục hoành là nghiệm của phương trình hoành độ giao điểm

2.1.2 Dấu hiệu nhận biết tính đồng biến, nghịch biến và điểm cực đại, điểm

cực tiểu của hàm số bằng đồ thị hàm số f'(x).

Cho hàm số có đồ thị như hình

vẽ Khi đó:

+ Hình 1: Hàm số đồng biến trên , nghịch

biến trên và đạt cực đại tại

+ Hình 2: Hàm số nghịch biến trên , đồng

biến trên và đạt cực tiểu tại

2.2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm

Hiện nay, đa số các em học sinh còn rất lúng túng trong việc giải các bài toán liên quan đến đồ thị hàm số Với mong muốn có một hệ thống các bài tập liến quan đến liên quan đến đồ thị hàm số để các em làm tốt hơn các bài tập thuộc dạng này, đặc biệt có liên quan đến tính đơn điệu và cực trị của hàm số

Vì vậy, bản thân tôi cũng đã viết được sáng kiến kinh nghiệm cho mình:

"Phát triển tư duy sáng tạo cho học sinh khá, giỏi lớp 12 thông qua các bài

toán về tính đơn điệu , cực trị liên quan đến đồ thị hàm số f'(x)"

2.3 Các giải pháp đã sử dụng để giải quyết vấn đề

Dạng 1: Tìm khoảng đơn điệu của hàm số y = f(x), y = f(x ± a), y = f(x) ± ax

Ví dụ 1: Cho hàm số xác định trên và có

đồ thị hàm số là đường cong trong hình bên

Mệnh đề nào dưới đây ĐÚNG?

A Hàm số nghịch biến trên khoảng

B Hàm số đồng biến trên khoảng

C Hàm số đồng biến trên khoảng

D Hàm số nghịch biến trên khoảng

Hướng dẫn:

Cách 1: sử dụng bảng biến thiên.

Từ đồ thị của hàm số ta có bảng biến thiên như sau:

Chọn đáp án: D

Cách 2: Quan sát đồ thị hàm số

- Nếu trong khoảng đồ thị hàm số nằm trên trục hoành (có thể tiếp xúc) thì đồng biến trên

- Nếu trong khoảng đồ thị hàm số nằm dưới trục hoành (có thể tiếp xúc) thì nghịch biến trên

- Nếu trong khoảng đồ thị hàm số vừa có phần nằm dưới trục hoành vừa có phần nằm trên trục hoành thì loại phương án đó

Trên khoảng ta thấy đồ thị hàm số nằm bên dưới trục hoành nên ta chọn đáp án D

Ví dụ 2: Cho hàm số Biết có đạo

hàm là và hàm số có đồ thị như

hình vẽ bên Kết luận nào sau đây là ĐÚNG?

A Hàm số chỉ có hai điểm cực trị

B Hàm số đồng biến trên khoảng

C Hàm số đồng biến trên khoảng

D Hàm số nghịch biến trên khoảng

Hướng dẫn:

Trên khoảng ta thấy đồ thị hàm số nằm trên trục hoành nên chọn đáp án B

Ví dụ 3: Cho hàm số xác định trên và có đồ

thị của hàm số như hình vẽ Mệnh đề nào sau

đây ĐÚNG?

A Hàm số đồng biến trên mỗi khoảng

B Hàm số nghịch biến trên khoảng

C Hàm số đồng biến trên khoảng

D Hàm số nghịch biến trên khoảng

Hướng dẫn:

Trên khoảng ta thấy đồ thị hàm số nằm trên trục hoành nên chọn đáp án C

Ví dụ 4: Cho hàm số xác định trên và có đồ

thị của hàm số như hình vẽ Mệnh đề nào sau

đây ĐÚNG?

A Hàm số đồng biến trên khoảng

B Hàm số đồng biến trên khoảng

C Hàm số đồng biến trên khoảng

D Hàm số nghịch biến trên mỗi khoảng

và

Hướng dẫn:

Trong khoảng đồ thị hàm số nằm trên trục hoành nên hàm số đồng biến Ta chọn đáp án B

Ví dụ 5: Cho hàm số có đạo hàm xác

định, liên tục trên và có đồ thị như hình vẽ

bên Khẳng định nào sau đây là ĐÚNG?

A Hàm số đồng biến trên

B Hàm số đồng biến trên và

C Hàm số nghịch biến trên

D Hàm số đồng biến trên

Hướng dẫn:

Trên khoảng và đồ thị hàm số nằm phía trên trục hoành nên chọn đáp án B

Ví dụ 6: Cho hàm số có đồ thị như hình

bên dưới Mệnh đề nào sau đây SAI?

A Hàm số có 2 cực trị

B

C Hàm số giảm trên khoảng

D Hàm số giảm trên khoảng

Hướng dẫn:

Trên khoảng đồ thị hàm số nằm phía trên trục hoành nên chọn đáp án D

Ví dụ 7: Cho hàm số có đạo hàm xác

định, liên tục trên và có đồ thị như hình vẽ

bên Khẳng định nào sau đây là ĐÚNG?

A Hàm số đồng biến trên

B Hàm số đồng biến trên và

C Hàm số đồng biến trên

D Hàm số đồng biến trên

Hướng dẫn:

Trên khoảng đồ thị hàm số nằm

phía trên trục hoành nên chọn đáp án C

Ví dụ 8: Cho hàm số

Biết rằng hàm số có đạo hàm là

và hàm số có đồ thị như hình vẽ bên Khi đó

nhận xét nào sau đây là SAI?

A Trên hàm số đồng biến.

B Hàm số nghịch biến trên đoạn

C Hàm số đồng biến trên khoảng

D Hàm số nghịch biến trên khoảng

Hướng dẫn:

Chọn đáp án: B

Ví dụ 9: Cho hàm số liên tục và

xác định trên Biết có đạo hàm

và hàm số có đồ thị như

hình vẽ Xét trên , khẳng định nào

sau đây ĐÚNG?

A Hàm số đồng biến trên

khoảng

B Hàm số nghịch biến trên khoảng

C Hàm số nghịch biến trên khoảng và

D Hàm số đồng biến trên khoảng

Hướng dẫn:

Trong khoảng đồ thị hàm số nằm phía trên trục hoành nên hàm số đồng biến trên khoảng ta chọn đáp án D

Ví dụ 10: Cho hàm số liên tục và xác định

trên Biết có đạo hàm và hàm số

có đồ thị như hình vẽ, khẳng định nào sau

đây ĐÚNG?

A Hàm số đồng biến trên

B Hàm số nghịch biến trên

C Hàm số chỉ nghịch biến trên khoảng

D Hàm số nghịch biến trên khoảng

Hướng dẫn:

Trong khoảng đồ thị hàm số nằm phía dưới trục hoành nên hàm số nghịch biến trên khoảng ta chọn đáp án D

Ví dụ 11: Cho hàm số liên tục và xác định trên Biết có đạo hàm và hàm số có đồ thị như hình vẽ, khẳng định nào sau đây

ĐÚNG?

A Hàm số đồng biến trên

B Hàm số nghịch biến trên

C Hàm số chỉ nghịch biến trên khoảng

D Hàm số đồng biến trên khoảng

Hướng dẫn:

Trong khoảng đồ thị hàm số

nằm phía dưới trục hoành nên hàm số nghịch biến trên khoảng ta chọn đáp án C

Dạng 2 Tìm cực trị của hàm số y = f(x), y = f(x ± a), y = f(x) ± ax

Ví dụ 12: Hàm số liên tục trên khoảng

, biết đồ thị của hàm số trên như

hình vẽ bên Tìm số cực trị của hàm số

trên

A 1 B 2.

C 3 D 4.

Hướng dẫn:

Đối với dạng này ta chỉ cần tìm xem đồ thị cắt trục tại bao nhiêu điểm mà thôi, không kể các điểm mà đồ thị tiếp xúc với trục Ta chọn đáp án B

Nhận xét: Xét một số thực dương Ta có thể đổi yêu cầu lại là: Tìm số cực

trị của hàm số hoặc trên , thì đáp án vẫn không thay đổi Chú ý số cực trị của các hàm số , và

là bằng nhau nhưng mỗi hàm số đạt cực trị tại các giá trị khác nhau!

Giả thiết ở Ví dụ trên và các Ví dụ sau có thể thay đổi theo hướng như sau:

Hàm số liên tục trên khoảng và có đồ thị như hình vẽ Biết

là một nguyên hàm của hàm số Tìm số cực trị của hàm số trên

Ví dụ 13: Cho hàm số xác định và có đạo

hàm Đồ thị của hàm số như hình vẽ

Khẳng định nào sau đây là ĐÚNG?

A Hàm số đồng biến trên khoảng

B Hàm số đồng biến trên khoảng

C Hàm số có ba điểm cực trị.

D Hàm số nghịch biến trên khoảng

Hướng dẫn: Chọn đáp án C.

Ví dụ 14: Hàm số có đạo hàm trên

khoảng Hình vẽ bên là đồ thị của hàm số

trên khoảng Hỏi hàm số có bao

nhiêu điểm cực trị?

A 0 B 1.

C 2 D 4.

Hướng dẫn:

Đồ thị hàm số cắt trục hoành tại

điểm nên chọn đáp án B

Ví dụ 15: Hàm số liên tục trên khoảng ,

biết đồ thị của hàm số trên như hình

vẽ Tìm số cực trị của hàm số trên

?

A 0 B 1.

C 2 D 3.

Hướng dẫn:

Ta có có đồ thị là phép tịnh

tiến của đồ thị hàm số theo phương trục hoành sang trái 1 đơn vị Khi

đó đồ thị hàm số vẫn cắt trục hoành tại 1 điểm Ta chọn đáp

án B

Ví dụ 16: Cho hàm số có đồ thị

của nó trên khoảng như hình vẽ Khi đó

trên hàm số có bao nhiêu điểm

cực trị?

A 1 B 4.

C 3 D 2.

Hướng dẫn:

Đồ thị hàm số cắt trục hoành tại

1 điểm nên chọn đáp án A

Ví dụ 17: Cho hàm số xác định và

liên tục trên Biết đồ thị của hàm số

như hình vẽ Tìm điểm cực tiểu của hàm số

?

A và

B và

C

D

Hướng dẫn:

Đồ thị hàm số cắt trục hoành tại 3 điểm nhưng có điểm cực tiểu

nên chọn đáp án C.

Ví dụ 18: Cho hàm số có đồ thị

của nó trên khoảng như hình vẽ Khi đó

trên hàm số có bao

nhiêu điểm cực trị?

A 1 B 4.

C 3 D 2.

Hướng dẫn:

Đồ thị hàm số là phép

tịnh tiến của đồ thị hàm số theo

phương trục hoành nên đồ thị hàm số vẫn cắt trục hoành 1 điểm

Ta chọn đáp án A

Ví dụ 19: Cho hàm số xác định trên và có

đồ thị của hàm số như hình vẽ bên Hàm số

có bao nhiêu điểm cực trị?

A 1 B 2.

C 3 D 4.

Hướng dẫn:

Đồ thị hàm số là phép tịnh tiến

của đồ thị hàm số theo phương trục hoành

nên đồ thị hàm số vẫn cắt trục hoành tại

3 điểm Ta chọn đáp án C

Ví dụ 20: Cho hàm số xác định trên và có đồ

thị của hàm số như hình vẽ Hàm số

có bao nhiêu điểm cực trị?

A 1 B 2.

C 3 D 4.

Hướng dẫn:

Ta có nên đồ thị là phép

tịnh tiến đồ thị hàm số theo phương lên trên 4

đơn vị Khi đó đồ thị hàm số cắt trục hoành tại 1

điểm, ta chọn đáp án A

Ví dụ 21: Cho hàm số xác định trên và có

đồ thị của hàm số như hình vẽ Hàm số

có bao nhiêu điểm cực trị?

A 1 B 2.

C 3 D 4.

Hướng dẫn:

có đồ thị là phép tịnh tiến đồ thị của hàm số theo phương xuống dưới

3 đơn vị Khi đó đồ thị hàm số cắt trục hoành tại 3 điểm, ta chọn đáp án C

Ví dụ 22: Cho hàm số liên tục trên

Hàm số có đồ thị như hình vẽ Hàm số

có bao nhiêu cực trị?

Hướng dẫn:

Ta có Suy ra đồ thị của

hàm số là phép tịnh tiến đồ thị hàm số

theo phương xuống dưới đơn

vị

Chọn đáp án D

Ví dụ 23: Cho hàm số xác định và liên tục

trên , có đồ thị của hàm số như hình vẽ

sau Đặt Tìm số cực trị của hàm số

?

A 1 B 2.

C 3 D 4

Hướng dẫn:

Ta có Đồ thị của hàm số là

phép tịnh tiến đồ thị của hàm số theo phương

lên trên 1 đơn vị, khi đó đồ thị hàm số cắt trục hoành tại hai điểm phân biệt, ta chọn đáp án B

Ví dụ 24: Cho hàm số Biết có

đạo hàm và hàm số có đồ thị

như hình vẽ Đặt Kết luận nào

sau đây ĐÚNG?

A Hàm số có hai điểm cực trị

B Hàm số đồng biến trên khoảng

C Hàm số đồng biến trên khoảng

D Hàm số có hai điểm cực tiểu và một điểm cực đại

Hướng dẫn:

Cách 1 :

Ta chọn đáp án D.

Cách 2: Đồ thị hàm số là

phép tịnh tiến đồ thị hàm số theo

phương trục hoành sang trái 1 đơn vị

Ta chọn đáp án D

Ví dụ 25: Cho hàm số có đạo hàm liên tục

trên và hàm số có đồ thị như hình vẽ bên

Mệnh đề nào sau đây ĐÚNG?

A Hàm số đạt cực đại tại điểm

B Hàm số đạt cực tiểu tại điểm

C Hàm số đạt cực tiểu tại điểm

D Hàm số đạt cực đại tại điểm

Hướng dẫn:

Giá trị của hàm số đổi dấu từ âm sang dương khi qua nên chọn đáp án C

Ví dụ 26: Cho hàm số xác định trên

và có đồ thị hàm số là đường cong

trong hình bên Mệnh đề nào dưới đây ĐÚNG?

A Hàm số đạt cực tiểu tại

và

B Hàm số có 4 cực trị

C Hàm số đạt cực tiểu tại

D Hàm số đạt cực đại tại

Hướng dẫn:

Giá trị của hàm số đổi dấu từ âm sang dương khi qua

nên ta chọn đáp án C

Ví dụ 27: Cho hàm số xác định trên và có

đồ thị hàm số là đường cong trong hình bên

Mệnh đề nào dưới đây ĐÚNG?

A Hàm số đạt cực đại tại

B Hàm số đạt cực tiểu tại

C Hàm số có 3 cực trị

D Hàm số đạt cực đại tại

Hướng dẫn:

Giá trị của hàm số đổi dấu từ dương sang âm khi qua nên

ta chọn đáp án A

Ví dụ 28: Cho hàm số xác định trên và có

đồ thị của hàm số như hình vẽ bên Trong các

mệnh đề sau, mệnh đề nào SAI?

A đạt cực tiểu tại

B đạt cực tiểu tại

C đạt cực đại tại

D Cực tiểu của nhỏ hơn cực đại của

Hướng dẫn:

Giá trị hàm số đổi dấu từ dương sang âm khi qua nên ta chọn đáp án B

Ví dụ 29: Cho hàm số Biết có

đạo hàm và hàm số có đồ thị

như hình vẽ Hàm số đạt cực đại

tại điểm nào dưới đây?

Hướng dẫn:

Cách 1 :

Ta chọn đáp án B

Cách 2: Đồ thị hàm số là

phép tịnh tiến đồ thị hàm số theo

phương trục hoành sang phải 1 đơn vị

Đồ thị hàm số cắt trục hoành

tại các điểm có hoành độ và

giá trị hàm số đổi dấu từ dương sang âm

khi qua điểm Ta chọn đáp án B

BÀI TẬP VẬN DỤNG

Bài 1: Cho hàm số có đạo hàm liên tục

trên , đồ thị của hàm số là đường

cong ở hình bên Mệnh đề nào sau đây ĐÚNG?

A Hàm số đạt cực đại tại

B Hàm số có điểm cực tiểu thuộc

khoảng

C Hàm số có đúng hai điểm cực

trị

D Hàm số đạt cực tiểu tại

Trả lời: Chọn D.

Bài 2: Cho hàm số đa thức xác

định và liên tục trên có đồ thị

như hình vẽ Chọn phát biểu

ĐÚNG khi nói về hàm số

A Hàm số có hai điểm cực

trị

B Hàm số nghịch biến trên khoảng

Trả lời: Chọn C.

Bài 3: Cho hàm số xác định, liên tục trên

và có đồ thị của đạo hàm như hình

bên Tìm số điểm cực tiểu của hàm số

A 1 B 2.

C 3 D 4.

Trả lời: Chọn B.