Vấn đề ly hôn giữa công dân việt nam với người nước ngoài theo pháp luật việt nam, so sánh với pháp luật một số nước trên thế giới

Luật Hôn nhân và gia đình năm 1986 được coi là văn bản pháp lý đầu tiên trong hệ thống pháp luật Việt Nam ghi nhận các quy định điều chỉnh quan hệ hôn nhân có yếu tố nước ngoài, tuy nhiê

Vấn đề ly hôn giữa công dân Việt Nam với người nước ngoài theo pháp luật Việt Nam, so sánh với pháp luật một số nước trên thế giới

Bùi Thị Minh Nhã

Khoa Luật Luận văn ThS ngành: Luật quốc tế; Mã số: 60 38 60

Người hướng dẫn: TS Nông Quốc Bình

Năm bảo vệ: 2012

Abstract Nghiên cứu những vấn đề mang tính khái quát về ly hôn có yếu tố nước

ngoài nói chung và ly hôn giữa công dân Việt Nam với người nước ngoài nói riêng Nghiên cứu các quy định của pháp luật hiện hành về ly hôn giữa công dân Việt Nam với người nước ngoài Với nội dung này, luận văn đi sâu phân tích nội dung những quy định về ly hôn giữa công dân Việt Nam với người nước ngoài theo Luật Hôn nhân và gia đình Việt Nam năm 2000, so sánh với pháp luật của một số nước trên thế giới để thấy rõ những điểm thành công và hạn chế của pháp luật Việt nam trong vấn đề ly hôn Tìm hiểu thực tiễn áp dụng pháp luật về ly hôn giữa công dân Việt Nam với người nước ngoài thông qua hoạt động xét xử của Tòa án, cụ thể là qua các

vụ việc Qua đó, đánh giá về những thành công và hạn chế của việc áp dụng pháp luật về ly hôn để từ đó sẽ nêu lên một số những kiến nghị nhằm hoàn thiện pháp luật

về ly hôn giữa công dân Việt Nam với người nước ngoài

Keywords Luật hôn nhân và gia đình; Luật Quốc tế; Ly hôn; Pháp luật Việt Nam

Content

MỞ ĐẦU

Tính cấp thiết của việc nghiên cứu đề tài

Trong những năm gần đây, cùng với những thay đổi về kinh tế - xã hội, quan hệ giữa con người với con người trong đó có quan hệ hôn nhân và gia đình cũng bị tác động mạnh mẽ Ngày nay ly hôn đã được nhìn nhận đúng với bản chất tích cực và tiến bộ của nó Dưới góc độ pháp lý, ly hôn được ghi nhận là một chế định độc lập của Luật Hôn nhân và gia đình,

nó là cơ sở cho Tòa án và các bên đương sự giải quyết vấn đề ly hôn một cách thấu tình đạt

lý, góp phần giải quyết con người ra khỏi sự ràng buộc không cần thiết khi tình cảm vợ chồng không còn Nhà nước đặt ra chế độ hôn nhân tự nguyện, bình đẳng, tiến bộ, nhằm xây dựng gia đình dân chủ, hòa thuận, bền vững ngay cả khi gia đình đó tan vỡ thì sự bình đẳng về quyền và lợi ích giữa vợ và chồng vẫn được đảm bảo Đó là sự tiến bộ thể hiện quyền tự do ly hôn của hai vợ chồng

Từ khi Luật Hôn nhân và gia đình năm 2000 ra đời, nhà nước đã tuyên truyền và phổ biến rộng rãi để mọi người dân hiểu biết trong việc bảo vệ quyền lợi của mọi thành viên và xây dựng hạnh phúc gia đình Xã hội chủ nghĩa Tuy nhiên, trong thực tế xét xử các vụ án ly

hôn cho thấy, còn tồn tại một số vướng mắc như vấn đề xác định căn cứ ly hôn, hậu quả pháp

lý của ly hôn Ở nước ta, những năm gần đây, do việc mở rộng quan hệ hợp tác, giao lưu mọi mặt về kinh tế, văn hóa, chính trị, xã hội với các nước trong khu vực và trên thế giới đã làm cho quan hệ hôn nhân giữa công dân Việt Nam với người nước ngoài ngày càng nhiều Cùng với việc gia tăng số lượng các quan hệ hôn nhân là việc ly hôn giữa công dân Việt Nam với người nước ngoài đã và đang ngày càng trở lên phổ biến trong xã hội

Luật Hôn nhân và gia đình năm 1986 được coi là văn bản pháp lý đầu tiên trong hệ thống pháp luật Việt Nam ghi nhận các quy định điều chỉnh quan hệ hôn nhân có yếu tố nước ngoài, tuy nhiên chỉ gói gọn trong Chương IX với ba Điều (từ Điều 52 đến Điều 54), trong đó chỉ quy định một số nguyên tắc giải quyết và đối tượng là công dân Việt Nam với người nước ngoài Luật Hôn nhân và gia đình năm 2000 đã dành Chương XI (từ Điều 100 đến Điều 106), ngoài ra còn được quy định rải rác tại Khoản 2 Điều 2, Điều 7, Khoản 14 Điều 8 để quy định vấn đề nêu trên Trên cơ sở các quy định này, các văn bản pháp luật điều chỉnh ly hôn có yếu

tố nước ngoài nói chung, ly hôn giữa công dân Việt Nam với người nước ngoài nói riêng lần lượt ra đời Bên cạnh đó, tính đến thời điểm hiện nay, Việt Nam đã ký kết 15 Hiệp định tương trợ tư pháp với các nước về lĩnh vực này

Nhìn chung, những vấn đề pháp lý về ly hôn có yếu tố nước ngoài nói chung, ly hôn giữa công dân Việt Nam với người nước ngoài nói riêng đóng một vai trò quan trọng trong việc xây dựng và phát triển xã hội Nếu những vấn đề pháp lý không phù hợp sẽ làm xã hội hỗn loạn và hậu quả là làm cho xã hội suy yếu Ngược lại, nếu phù hợp thì không những làm cho

xã hội ổn định mà còn làm cho xã hội vững mạnh, mối quan hệ giữa Việt Nam với các quốc gia trên thế giới cũng được phát triển, khăng khít Bởi vì như đã nêu trên, ly hôn cũng có những điểm tích cực trong việc thúc đẩy sự phát triển một xã hội dân chủ, công bằng, văn minh

Tuy nhiên, cùng với sự phát triển không ngừng của đời sống xã hội, nhất là một xã hội

mở rộng, hội nhập quốc tế như hiện nay thì thực tiễn áp dụng pháp luật giải quyết ly hôn giữa công dân Việt Nam với người nước ngoài vẫn cần được nghiên cứu, làm sáng tỏ những vấn

đề lý luận và thực tiễn áp dụng nhằm đạt hiệu quả hơn Vì vậy tác giả chọn đề tài "Vấn đề ly

hôn giữa công dân Việt Nam với người nước ngoài theo pháp luật Việt Nam, so sánh với pháp luật một số nước trên thế giới" để viết luận văn nhằm tìm hiểu sâu hơn và mạnh dạn

phân tích, đưa ra những ý kiến chủ quan, thể hiện sự quan tâm của bản thân cũng như tính bức thiết của đề tài

1 Tình hình nghiên cứu

Vấn đề ly hôn có yếu tố nước ngoài đã được nhiều tác giả quan tâm, nghiên cứu, tuy nhiên

ly hôn giữa công dân Việt Nam với người ngoài mới chỉ được lồng ghép trong nội dung nói trên mà chưa có nghiên cứu chuyên sâu

2 Mục đích và nhiệm vụ của đề tài

Mục đích của việc nghiên cứu đề tài này là dựa trên cơ sở các quy định của luật thực định

để giải quyết việc ly hôn giữa công dân Việt Nam với người nước ngoài; giới thiệu một cách khái quát các quy định về ly hôn có yếu tố nước ngoài, nghiên cứu quá trình phát triển các quy định về ly hôn giữa công dân Việt Nam với người nước ngoài, giải quyết xung đột pháp luật, chọn luật áp dụng, kết hợp so sánh với pháp luật một số nước trên thế giới Trên cơ sở

đó, tìm hiểu những quy định còn bất cập, chưa cụ thể, để từ đó có những nhận xét, kiến nghị nhằm hoàn thiện vấn đề ly hôn giữa công dân Việt Nam với người nước ngoài

Với mục đích trên, luận văn thực hiện những nhiệm vụ sau đây:

- Nghiên cứu những vấn đề mang tính khái quát về ly hôn có yếu tố nước ngoài nói chung và ly hôn giữa công dân Việt Nam với người nước ngoài nói riêng

- Nghiên cứu các quy định của pháp luật hiện hành về ly hôn giữa công dân Việt Nam với người nước ngoài Với nội dung này, luận văn đi sâu phân tích nội dung những quy định

về ly hôn giữa công dân Việt Nam với người nước ngoài theo Luật Hôn nhân và gia đình Việt

Nam năm 2000, so sánh với pháp luật của một số nước trên thế giới để thấy rõ những điểm thành công và hạn chế của pháp luật Việt nam trong vấn đề ly hôn

- Tìm hiểu thực tiễn áp dụng pháp luật về ly hôn giữa công dân Việt Nam với người nước ngoài thông qua hoạt động xét xử của Tòa án, cụ thể là qua các vụ việc Qua đó, đánh giá về những thành công và hạn chế của việc áp dụng pháp luật về ly hôn để từ đó sẽ nêu lên một số những kiến nghị nhằm hoàn thiện pháp luật về ly hôn giữa công dân Việt Nam với người nước ngoài

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của đề tài

Đối tượng nghiên cứu: Đề tài nghiên cứu bao gồm các vấn đề lý luận và thực tiễn pháp lý

về ly hôn giữa công dân Việt Nam với người nước ngoài theo pháp luật Việt Nam Nghiên cứu các vấn đề lý luận để xác định tính khoa học trong việc xây dựng và áp dụng pháp luật

Phạm vi nghiên cứu: Trong luận văn này tác giả chủ yếu đi sâu nghiên cứu các vấn đề

pháp lý có liên quan tới ly hôn giữa công dân Việt Nam với người nước ngoài theo pháp luật Việt Nam, so sánh với pháp luật của một số quốc gia khác nhằm hoàn thiện pháp luật Việt Nam về vấn đề này

4 Phương pháp nghiên cứu

Luận văn được nghiên cứu trên cơ sở phương pháp luận của Chủ nghĩa Mác - Lê Nin, kết hợp hiệu quả với các phương pháp khoa học truyền thống khác như phương pháp phân tích,

so sánh, tổng hợp, logic, lịch sử

5 Những đóng góp mới của luận văn

Luận văn nghiên cứu có hệ thống và toàn diện cả về lý luận và thực tiễn ly hôn giữa công dân Việt Nam với người nước ngoài, tìm ra những điểm còn tồn tại trong quy định của pháp luật về ly hôn giữa công dân Việt Nam với người nước ngoài từ đó khuyến nghị một số giải pháp nhằm thực thi có hiệu quả các quy định của pháp luật về vấn đề trên trong thời điểm hiện nay

6 Kết cấu của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, nội dung của luận văn gồm

3 chương:

Chương 1: Những vấn đề lý luận chung về quan hệ ly hôn có yếu tố nước ngoài

Chương 2: Pháp luật Việt Nam về ly hôn giữa công dân Việt Nam với người nước ngoài,

so sánh với pháp luật một số nước trên thế giới

Chương 3: Thực trạng và giải pháp hoàn thiện pháp luật điều chỉnh ly hôn giữa công dân

Việt Nam với người nước ngoài

Chương 1

NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CHUNG VỀ QUAN HỆ LY HÔN

CÓ YẾU TỐ NƯỚC NGOÀI 1.1 Khái niệm

1.1.1 Ly hôn

Ly hôn mang bản chất xã hội và tính giai cấp sâu sắc, vì vậy ở mỗi chế độ xã hội khác nhau, giai cấp thống trị đều thông qua nhà nước và bằng quy định hôn nhân nói chung, ly hôn nói riêng phù hợp với lợi ích của giai cấp mình Theo quy định của pháp luật Việt Nam, ly hôn được ghi nhận trong các văn bản pháp luật cụ thể như Bộ luật Dân sự, Luật Hôn nhân và

gia đình Điều 42 Bộ luật Dân sự Việt Nam 2005 quy định "Vợ, chồng hoặc cả hai người có

quyền yêu cầu Tòa án giải quyết việc ly hôn", hoặc theo Điều 8 Luật Hôn nhân và gia đình

năm 2000 thì " Ly hôn là chấm dứt quan hệ hôn nhân do Tòa án công nhận hoặc quyết định

theo yêu cầu của vợ hoặc của chồng hoặc cả hai vợ chồng"

Như vậy, ly hôn là việc chấm dứt quan hệ hôn nhân trước pháp luật theo yêu cầu của vợ hoặc của chồng hoặc cả hai vợ chồng được công nhận hoặc quyết định của Tòa án

1.1.2 Ly hôn có yếu tố nước ngoài

Luật Hôn nhân và gia đình năm 2000 lần đầu tiên đưa ra khái niệm này, hôn nhân có yếu

tố nước ngoài, điều mà trước đây chưa một văn bản pháp luật nào về hôn nhân quy định theo

Khoản 14 Điều 8 Luật hôn nhân gia đình

Việc xác định dấu hiệu có yếu tố nước ngoài trong quan hệ ly hôn theo Luật Hôn nhân và gia đình căn cứ vào chủ thể, sự kiện pháp lý, đối tượng của quan hệ là tài sản và nơi cư trú

của các bên đương sự

1.1.3 Ly hôn giữa công dân Việt Nam với người nước ngoài

Theo Khoản 1 Điều 5 Luật Quốc tịch Việt Nam năm 2008 thì "Người có quốc tịch Việt

Nam là công dân Việt Nam" Người có quốc tịch Việt Nam bao gồm người đang có quốc tịch

Việt Nam; người Việt Nam định cư ở nước ngoài mà chưa mất quốc tịch Việt Nam theo quy định của pháp luật Việt Nam trước ngày 01/7/2009 thì vẫn còn quốc tịch Việt Nam và trong thời hạn 5 năm, kể từ ngày 01/7/2009, phải đăng ký với cơ quan đại diện Việt Nam ở nước ngoài để giữ quốc tịch Việt Nam

Người nước ngoài được hiểu bao gồm công dân nước ngoài và người không quốc tịch

Ly hôn giữa công dân Việt Nam với người nước ngoài là một trong những nội dung cơ bản của quan hệ ly hôn có yếu tố nước ngoài Vấn đề này đã được đề cập trong Luật Hôn nhân và gia đình năm 1986 tuy nhiên chưa có quy định cụ thể, rõ ràng Chỉ đến Luật Hôn nhân và gia đình năm 2000, tại Điều 104 thì việc ly hôn giữa công dân Việt Nam với người nước ngoài mới được quy định chi tiết vấn đề lựa chọn luật áp dụng

1.2 Nguồn luật điều chỉnh quan hệ ly hôn có yếu tố nước ngoài

1.2.1 Pháp luật trong nước

- Hiến pháp;

- Bộ luật dân sự;

- Luật Hôn nhân và gia đình;

- Các văn bản quy phạm pháp luật khác

1.2.2 Điều ước quốc tế

Nội dung của các Điều ước quốc tế về ly hôn có yếu tố nước ngoài thường không quy định

cụ thể việc điều chỉnh quan hệ này mà chủ yếu quy định nguyên tắc chọn pháp luật áp dụng Hay nói cách khác, các quy phạm được quy định trong các Điều ước quốc tế về ly hôn thường là các quy phạm xung đột

1.2.3 Tập quán quốc tế

Tập quán quốc tế là những quy tắc xử sự được hình thành trong một thời gian dài, được

áp dụng khá liên tục và một cách có hệ thống, đồng thời được sự thừa nhận của đông đảo các quốc gia.Tập quán quốc tế chỉ có thể là nguồn của pháp luật khi được pháp luật trong nước quy định áp dụng hoặc được các quốc gia liên quan quy định trong Điều ước quốc tế hoặc do thỏa thuận của các bên chủ thể tham gia quan hệ Tư pháp quốc tế

Theo pháp luật Việt Nam, nguyên tắc áp dụng tập quán quốc tế không được quy định cụ thể trong Luật Hôn nhân và gia đình 2000 nhưng được quy định tại khoản 4 Điều 759 Bộ luật dân sự

1.2.4 Mối quan hệ giữa các loại nguồn pháp luật điều chỉnh quan hệ ly hôn có yếu tố nước ngoài

a) Nguồn luật trong nước

Nguồn pháp luật trong nước điều chỉnh quan hệ ly hôn có yếu tố nước ngoài được coi là nguồn luật cơ bản và phổ biến, dựa trên những cơ sở:

Chủ thể trong quan hệ ly hôn nói chung và quan hệ ly hôn có yếu tố nước ngoài nói riêng

là những con người cụ thể, vì vậy pháp luật điều chỉnh quyền và nghĩa vụ của một người trong đó có quyền và nghĩa vụ trong quan hệ ly hôn được dựa trên dấu hiệu quốc tịch hoặc dấu hiệu nơi cư trú Vì vậy, dù dựa trên dấu hiệu quốc tịch hay nơi cư trú thì hệ thống pháp luật được chọn áp dụng vẫn được coi là hệ thống pháp luật của một quốc gia nhất định

Vì vậy, có thể nhận định, pháp luật trong nước được coi là nguồn luật cơ bản và phổ biến điều chỉnh quan hệ ly hôn có yếu tố nước ngoài

b) Nguồn luật quốc tế

 Đối với Điều ước quốc tế

Hiện nay, pháp luật Việt Nam chưa quy định rõ ràng về việc điều ước quốc tế mà Việt Nam đã ký kết hoặc gia nhập có vị trí như thế nào trong hệ thống các văn bản quy phạm pháp luật trong nước Tuy nhiên, theo quy định tại Điều 6 của Luật ký kết, gia nhập và thực hiện điều ước quốc tế năm 2005, trong trường hợp văn bản quy phạm pháp luật và điều ước quốc

tế mà Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam là thành viên có quy định khác nhau về cùng một

vấn đề thì áp dụng quy định của điều ước quốc tế,

 Đối với Tập quán quốc tế

Tập quán quốc tế không được coi là nguồn pháp luật bắt buộc áp dụng đương nhiên trong việc điều chỉnh quan hệ ly hôn có yếu tố nước ngoài Thông thường, tập quán quốc tế chỉ được áp dụng trong trường hợp không có quy phạm ghi nhận trong pháp luật trong nước hoặc trong điều ước quốc tế có liên quan không có quy định hoặc các bên của thể không có thỏa thuận

1.3 Phương pháp điều chỉnh quan hệ ly hôn có yếu tố nước ngoài

Hiện nay ở Việt Nam cũng như các nước trên thế giới, Tư pháp quốc tế nói chung hay quan hệ ly hôn có yếu tố nước ngoài nói riêng có hai phương pháp điều chỉnh đó là: Phương pháp xung đột; phương pháp thực chất

Hai phương pháp này luôn phối hợp và tác động, bổ sung cho nhau để thiết lập một cơ chế điều chỉnh giải quyết các quan hệ ly hôn có yếu tố nước ngoài

1.4 Các nguyên tắc cơ bản điều chỉnh quan hệ ly hôn có yếu tố nước ngoài theo pháp luật Việt Nam

Các nguyên tắc điều chỉnh quan hệ ly hôn có yếu tố nước ngoài cũng chính là những nguyên tắc điều chỉnh quan hệ ly hôn giữa công dân Việt Nam với người nước ngoài, được chia thành nguyên tắc chung và các nguyên tắc chuyên biệt

1.4.1 Các nguyên tắc chung

a) Nguyên tắc tôn trọng và bảo vệ quan hệ hôn nhân và gia đình có yếu tố nước ngoài ở Việt Nam phù hợp với pháp luật Việt Nam và điều ước quốc tế mà Việt Nam ký kết hoặc tham gia

b) Nguyên tắc bảo hộ quyền và lợi ích hợp pháp của công dân Việt Nam ở nước ngoài phù hợp với pháp luật Việt Nam, pháp luật nước sở tại, pháp luật và tập quán quốc tế

c) Nguyên tắc đãi ngộ như công dân

d) Nguyên tắc áp dụng pháp luật nước ngoài không trái với các nguyên tắc cơ bản của pháp luật Việt Nam đối với các quan hệ ly hôn có yếu tố nước ngoài

e) Nguyên tắc áp dụng các văn bản quy phạm pháp luật trong nước đối với quan hệ ly hôn có yếu tố nước ngoài

1.4.2 Các nguyên tắc chuyên biệt

a) Nguyên tắc áp dụng luật quốc tịch của đương sự

b) Nguyên tắc áp dụng luật nơi cư trú của đương sự

c) Nguyên tắc áp dụng nơi có tài sản

d) Nguyên tắc áp dụng luật nơi có tòa án, cơ quan có thẩm quyền đối với các vấn đề phát sinh (gọi tắt là luật tòa án)

Chương 2

PHÁP LUẬT VIỆT NAM VỀ LY HÔN GIỮA CÔNG DÂN VIỆT NAM VỚI NGƯỜI

NƯỚC NGOÀI, SO SÁNH VỚI PHÁP LUẬT MỘT SỐ NƯỚC TRÊN THẾ GIỚI

2.1 Khái quát quá trình hình thành và phát triển pháp luật về ly hôn giữa công dân Việt Nam với người nước ngoài

2.1.1 Pháp luật quốc gia

Hôn nhân là một hiện tượng xã hội mang tính giai cấp Trong từng giai đoạn lịch sử, ở mỗi chế độ khác nhau, giai cấp thống trị xã hội đều thông qua Nhà nước và pháp luật quy định chế độ hôn nhân phù hợp với lợi ích của giai cấp mình Có nghĩa là, bằng hệ thống pháp luật, Nhà nước đưa ra những điều kiện, căn cứ nhất định cho phép xóa bỏ hôn nhân hay còn gọi là ly hôn

2.1.1.1 Giai đoạn trước Cách mạng tháng Tám năm 1945

2.1.1.2 Giai đoạn từ Cách mạng tháng Tám năm 1945 đến trước khi ban hành Luật Hôn nhân và gia đình năm 1986

Giai đoạn từ năm 1945 đến trước khi ban hành Luật Hôn nhân và gia đình đầu tiên được chia thành ba giai đoạn:

a) Giai đoạn từ năm 1945 đến năm 1954

Ngày 10/10/1945, Chủ tịch Hồ Chí Minh ký Sắc lệnh về quy định tạm giữ các luật lệ hiện hành ở Việt Nam để thi hành cho đến khi ban hành những bộ luật mới cho toàn cõi Việt Nam, trừ những quy định đi ngược lại độc lập dân tộc và quyền lợi của nhân dân

Sắc lệnh số 51-SL ngày 17/4/1946 đã có một bước phát triển mới trong việc quy định về vấn đề liên quan đến yếu tố nước ngoài,

Văn bản pháp lý có giá trị cao nhất đầu tiên đề cập gián tiếp đến quan hệ hôn nhân là Hiến pháp năm 1946

Ngày 22/5/1950, Chủ tịch nước Việt Nam dân chủ cộng hòa ký Sắc lệnh số 85/SL về cải cách tư pháp và luật tố tụng đã có những quy định mới về việc hòa giải các việc kiện dân sự,

kể cả việc ly hôn Cùng ngày, Sắc lệnh số 97-SL cũng được ra đời, quy định sửa đổi một số quy

lệ và chế định dân luật Sau khi đã đưa ra các quy định tiến bộ điều chỉnh quan hệ dân sự nói chung,

Văn bản pháp lý riêng biệt đầu tiên đề cập đến lĩnh vực hôn nhân là Sắc lệnh số 159-SL ban hành ngày 17/11/1950, quy định về vấn đề ly hôn

Nhìn chung, pháp luật điều chỉnh quan hệ hôn nhân và gia đình nói chung, quan hệ ly hôn nói riêng trong giai đoạn từ năm 1945 đến năm 1954, đã có những bước tiến bộ trong quan niệm về ly hôn, tuy nhiên chưa có quy định cụ thể nào về vấn đề ly hôn giữa công dân Việt Nam với người nước ngoài

b) Giai đoạn từ năm 1954 đến năm 1975

Đây là thời kỳ nước ta bị chia cắt thành hai miền Nam- Bắc bởi vĩ tuyến 17 (được coi là ranh giới tạm thời giữa hai miền) Miền Bắc làm cuộc cách mạng dân tộc dân chủ nhân dân, sau đó tiến hành công cuộc xâu dựng chủ nghĩa xã hội; miền Nam mặc dù sống trong sự kìm kẹp của chính quyền bù nhìn, nhân dân vẫn tiến hành cuộc cách mạng dân tộc dân chủ để thống nhất nước nhà Do đó, trong thời kỳ này, pháp luật điều chỉnh quan hệ dân sự nói chung, quan hệ hôn nhân nói riêng, trong đó có quan hệ ly hôn ở mỗi miền là khác nhau

c) Giai đoạn từ năm 1975 đến năm 1986

Sau ngày miền Nam hoàn toàn giải phóng, đất nước thống nhất, quan hệ hôn nhân và gia đình trên cả nước được điều chỉnh bởi Luật hôn nhân và gia đình năm 1959

2.1.1.3 Giai đoạn từ năm 1986 đến trước khi ban hành Luật Hôn nhân và gia đình năm

2000

Ngày 26/6/1986, Quốc hội Khóa VII kỳ họp thứ 12 của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam đã thông qua Luật Hôn nhân và gia đình năm 1986 Việc dành một chương riêng trong Luật Hôn nhân và gia đình năm 1986 để quy định về quan hệ hôn nhân và gia đình có yếu tố nước ngoài là một bước phát triển, tiến bộ mới trong công tác lập pháp ở nước ta về lĩnh vực này Bên cạnh đó là các văn bản liên quan: Thông tư số 06/TTLN ngày 30/12/1986 hướng dẫn về thủ tục và thẩm quyền giải quyết những việc ly hôn giữa công dân Việt Nam

mà một bên ở nước chưa ký Hiệp định tương trợ tư pháp với Việt Nam; Pháp lệnh Thủ tục giải quyết các vụ án dân sự ra đời ngày 29/11/1989; Pháp lệnh về hôn nhân và gia đình giữa công dân Việt Nam với người nước ngoài được Chủ tịch nước công bố ngày 15/12/1993, có hiệu lực thi hành từ ngày 01/3/1994; Pháp lệnh công nhận và thi hành tại Việt Nam bản án, quyết định dân sự của Tòa án nước ngoài ngày 17/4/1993; Pháp lệnh thi hành án dân sự, được

Ủy ban Thường vụ Quốc hội thông qua ngày 21/4/1993, quy định về vấn đề thi hành án các bản án, quyết định dân sự, trong đó có vấn đề ly hôn của Tòa án nước ngoài tuyên

Có thể nói trong giai đoạn từ năm 1986 đến năm 2000, cùng với các văn bản khác, Luật Hôn nhân và gia đình năm 1986, Pháp lệnh hôn nhân và gia đình giữa công dân Việt Nam với người nước ngoài đã đánh dấu sự phát triển đáng kể của pháp luật về ly hôn giữa công dân Việt Nam với người nước ngoài Cho dù, hiện nay các văn bản này không còn hiệu lực bằng

sự ra đời của Luật Hôn nhân và gia đình năm 2000, nhưng những nội dung cơ bản của các văn đề nêu trên đã được kế thừa và ghi nhận trong các văn bản pháp luật hiện hành

2.1.1.4 Giai đoạn từ khi ban hành Luật Hôn nhân và gia đình năm 2000 đến nay

Luật Hôn nhân và gia đình năm 2000 đã giành một chương riêng (Chương XI) gồm 7 điều quy định chế độ hôn nhân và gia đình có yếu tố nước ngoài Riêng ly hôn có yếu tố nước ngoài nói chung, ly hôn giữa công dân Việt Nam với người nước ngoài nói riêng được quy định tại hai điều, Điều 102 và Điều 104 đã chấm dứt hiệu lực của Pháp lệnh về hôn nhân và gia đình giữa công dân Việt Nam với người nước ngoài năm 1993

Nhằm cụ thể hóa một số quy định trong Luật Hôn nhân và gia đình năm 2000 về quan hệ hôn nhân và gia đình có yếu tố nước ngoài, Chính phủ đã ban hành Nghị định số 68/2002/NĐ-CP ngày 10/7/2002 về Quy định chi tiết một số điều của Luật Hôn nhân và gia đình có yếu tố nước ngoài Bên cạnh đó, ngày 16/4/2003, Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao đã ban hành Nghị quyết số 01/2003/NQ-HĐTP hướng dẫn áp dụng pháp luật trong việc giải quyết một số loại tranh chấp dân sự, hôn nhân và gia đình, trong đó có việc ly hôn giữa công dân Việt Nam với người nước ngoài

Ngày 15/6/2004, tại kỳ họp thứ V Quốc hội khóa XI đã thông qua Bộ luật Tố tụng dân sự của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam Đây là lần đầu tiên các vấn đề của luật tố tụng được ban hành dưới hình thức một bộ luật, đánh dấu bước phát triển mới của hệ thống pháp luật Việt Nam

2.1.2 Điều ước quốc tế

Trong giai đoạn từ năm 1980 đến năm 1992, Việt Nam đã ký được 06 Hiệp định và kể từ khi ban hành Hiến pháp 1992 đến trước khi ban hành Luật Tương trợ tư pháp 2007, Việt Nam ký thêm được 09 Hiệp định Tương trợ tư pháp với các nước, cụ thể: Ba Lan, Bêlarút, Cộng hòa dân chủ nhân dân Triều Tiên, Lào, Mông Cổ, Pháp, Trung Quốc, Ucraina, Hàn Quốc

2.1.3 Tập quán quốc tế

Với tính chất là một loại nguồn của tư pháp quốc tế, tập quán quốc tế cũng có thể áp dụng để điều chỉnh các quan hệ dân sự có yếu tố nước ngoài nói chung, quan hệ ly hôn giữa công dân Việt Nam với người nước ngoài nói riêng Tuy nhiên, tập quán quốc tế chỉ được coi

là giải pháp cuối cùng để điều chỉnh quan hệ ly hôn giữa công dân Việt Nam với người nước ngoài

2.2 Quy định của pháp luật Việt Nam về ly hôn giữa công dân Việt Nam với người nước ngoài, so sánh với pháp luật một số nước trên thế giới

2.2.1 Quy định về chọn luật áp dụng

2.2.1.1 Pháp luật quốc gia

Việc giải quyết xung đột pháp luật về ly hôn giữa công dân Việt Nam với người nước ngoài được quy định tại Điều 104 Luật Hôn nhân và gia đình

Luật Việt Nam được áp dụng giải quyết ly hôn, chia tài sản cũng như quyền và nghĩa vụ của vợ chồng đối với con cái được xác định từ Điều 85 đến Điều 99 của Luật Hôn nhân và

gia đình năm 2000 Tuy nhiên, việc áp dụng các quy định này để giải quyết các trường hợp ly hôn giữa công dân Việt Nam với người nước ngoài là không đơn giản Để giải quyết vấn đề này, Nghị định 68/2002/NĐ-CP ngày 10/7/2002 của Chính Phủ quy định chi tiết thi hành một

số điều của Luật Hôn nhân và gia đình về quan hệ hôn nhân có yếu tố nước ngoài, theo văn bản này thì vấn đề ly hôn giữa công dân Việt Nam với người nước ngoài chỉ được ghi nhận tại Khoản 2 Điều 20 về trường hợp công nhận việc ly hôn được tiến hành ở nước ngoài

2.2.1.2 Điều ước quốc tế

Theo các quy định của Hiệp định tương trợ tư pháp mà Việt Nam đã ký kết với các nước thì việc lựa chọn pháp luật áp dụng để giải quyết vấn đề ly hôn giữa công dân Việt Nam với người nước ngoài được quy định đối với từng trường hợp cụ thể:

+ Trường hợp công dân Việt Nam xin ly hôn với người nước ngoài nhưng có cùng nơi cư trú, thì pháp luật để giải quyết việc ly hôn là pháp luật của nước nơi thường trú chung của vợ chồng

+ Trường hợp công dân Việt Nam xin ly hôn với người nước ngoài và không có cùng nơi

cư trú, thì pháp luật để giải quyết việc ly hôn là pháp luật của nước có Tòa án thụ lý đơn ly hôn

2.2.1.3 Tập quán quốc tế

Khoản 3 Điều 100 Luật Hôn nhân và gia đình năm 2000 ghi nhận việc bảo hộ quyền, lợi ích hợp pháp của công dân Việt Nam ở nước ngoài trong quan hệ hôn nhân và gia đình phù hợp với pháp luật Việt Nam, pháp luật nước sở tại, pháp luật quốc tế và tập quán quốc tế Đây cũng chính là một quy định pháp luật cần thiết, là cơ sở pháp lý để các cơ quan có thẩm quyền áp dụng tập quán quốc tế khi pháp luật trong nước hoặc Điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên không có quy định áp dụng Tuy nhiên, chủ thể trong quan hệ ly hôn có yếu tố nước ngoài theo pháp luật Việt Nam không chỉ có công dân Việt Nam ở nước ngoài,

mà còn có người nước ngoài và người không quốc tịch trên lãnh thổ Việt Nam Như vậy, tập quán quốc tế không được áp dụng đối với chủ thể là người nước ngoài và người không quốc tịch Như vậy, có thể thấy quy định này đang chưa phù hợp và cần thiết phải sửa đổi, bổ sung nhằm hoàn thiện vấn đề này

2.2.2.Quy định của pháp luật Việt Nam điều chỉnh quan hệ ly hôn giữa công dân Việt Nam với người nước ngoài

2.2.2.1 Quy định về luật nội dung

- Về căn cứ cho ly hôn

So sánh với pháp luật Nhật Bản có điểm giống pháp luật Việt Nam khi căn cứ vào bản chất của cuộc hôn nhân nếu thấy có tồn tại những lý do dẫn tới các bên không thể tiếp tục hôn nhân Tuy nhiên, bên cạnh đó, pháp luật Nhật Bản cũng căn cứ yếu tố lỗi của vợ chồng nếu một trong hai bên bị bên kia ngược đãi, hành hạ thậm tệ hoặc một trong hai bên có hành vi không chung thủy Căn cứ để kiện đòi ly hôn theo pháp luật Thái Lan được quy định rất cụ thể Tuy nhiên, cũng như pháp luật Nhật Bản, yếu tố lỗi cũng được xem là một trong những căn cứ chủ yếu làm phát sinh quan hệ ly hôn

- Về việc trông nom, chăm sóc, giáo dục, nuôi dưỡng con sau khi ly hôn

Vấn đề cấp dưỡng sau khi ly hôn như quy định của pháp luật Việt Nam mặc dù không

được pháp luật dân sự Nhật Bản quy định cụ thể trong Bộ luật, song "những vấn đề cần thiết

khác đối với việc chăm sóc" đã bao hàm rất nhiều nội dung liên quan đến việc cha mẹ có

nghĩa vụ đóng góp tài chính, cùng nhau nuôi dưỡng, dạy bảo con cái họ sau khi ly hôn Tuy nhiên, pháp luật dân sự Nhật Bản lại dành một chương riêng (Chương VI) quy định về nghĩa

vụ cấp dưỡng, áp dụng đối với những người thân theo huyết thống trực hệ và anh chị em hoặc trong hoàn cảnh nhất định Tòa án có thể buộc những người thân trong phạm vi ba đời có nghĩa vụ cấp dưỡng cho nhau Quy định này cũng bao gồm việc cấp dưỡng của cha mẹ đối với con cái sau khi ly hôn, song không cụ thể và rõ ràng Tuy nhiên có thể thấy nghĩa vụ cấp dưỡng được pháp luật ghi nhận và là cơ sở vững chắc để giải quyết vấn đề nuôi dạy con cái

khi hôn nhân tan vỡ Điều 1522 Bộ Luật Dân sự và thương mại Thái Lan quy định: "Trong

trường hợp ly hôn có sự đồng ý của cả hai bên, thì phải có một sự dàn xếp và ghi vào bản thỏa thuận ly hôn về việc người nào, vợ hay chồng hay cả hai sẽ đóng góp vào việc nuôi dưỡng con cái và sẽ phải đóng góp bao nhiêu Trong trường hợp Tòa án xử ly hôn hoặc trong trường hợp thỏa thuận ly hôn không ghi nhận gì về việc nuôi dưỡng con cái, thì Tòa án

sẽ quyết định vấn đề đó"

Tóm lại, vấn đề nuôi dưỡng, chăm sóc, giáo dục con cái sau khi ly hôn hầu hết được pháp luật các nước tôn trọng sự thỏa thuận của vợ chồng, nếu không thỏa thuận được Tòa án sẽ ra phán quyết có tính đến yếu tố thuận lợi nhất cho sự phát triển của con trẻ Những quy định này được áp dụng trong mọi trường hợp xin ly hôn nói chung và ly hôn giữa công dân nước

sở tại với người nước ngoài nói riêng

- Về chia tài sản sau khi ly hôn

So sánh với pháp luật Nhật Bản và pháp luật Thái Lan về vấn đề này có thể thấy pháp luật hiện hành điều chỉnh quan hệ ly hôn có yếu tố nước ngoài nói chung với quan hệ ly hôn giữa công dân Việt Nam với người nước ngoài; quy định chặt chẽ về thủ tục tố tụng ly hôn có yếu tố nước ngoài Tuy nhiên, các quy định hướng dẫn cụ thể về ly hôn giữa công dân Việt Nam với người nước ngoài còn hạn chế, chưa được đầy đủ cụ thể là một trong những nguyên nhân gây khó khăn cho các cơ quan hữu quan trong việc thực thi nhiệm vụ và khó khăn cho các đương sự khi tham gia quan hệ này

2.2.2.2 Quy định về luật tố tụng

a) Thẩm quyền của Tòa án trong việc giải quyết vụ việc ly hôn giữa công dân Việt Nam với người nước ngoài

Thẩm quyền giải quyết theo thủ tục sơ thẩm vụ án ly hôn giữa công dân Việt Nam với người nước ngoài thuộc thẩm quyền giải quyết của Tòa án nhân dân cấp tỉnh, trừ trường hợp công dân Việt Nam với người nước ngoài là công dân nước láng giềng cùng cư trú ở khu vực biên giới thì thuộc thẩm quyền của Tòa án nhân dân cấp huyện nơi cư trú của công dân Việt Nam giải quyết

Thẩm quyền theo lãnh thổ để giải quyết vụ án ly hôn giữa công dân Việt Nam với người nước ngoài được xác định theo Điều 35 Bộ luật Tố tụng dân sự

Thẩm quyền theo sự lựa chọn của nguyên đơn, người yêu cầu được quy định tại Điều 36

Bộ luật Tố tụng dân sự

b) Vấn đề thủ tục giải quyết các vụ việc ly hôn có yếu tố nước ngoài nói chung, ly hôn giữa công dân Việt Nam với người nước ngoài nói riêng

Thủ tục sơ thẩm vụ án ly hôn giữa công dân Việt Nam với người nước ngoài tựu chung

có những đặc điểm sau:

- Tòa án chỉ thụ lý giải quyết vụ án giữa công dân Việt Nam với người nước ngoài nếu

vợ chồng trong quan hệ kết hôn đó đã đăng ký kết hôn tại cơ quan có thẩm quyền của Việt Nam theo pháp luật Việt Nam hoặc đăng ký kết hôn của họ được công nhận trên lãnh thổ Việt Nam, hoặc đã được hợp pháp hóa lãnh sự và đã được ghi chú vào các sổ thay đổi về hộ tịch theo quy định tại Nghị định số 83/NĐ-CP ngày 10/10/1998 của Chính Phủ

- Đơn ly hôn của đương sự ở nước ngoài phải được chứng thực hợp pháp

- Việc lấy lời khai của đương sự ở nước ngoài, việc điều tra, xác minh về tài sản chung ở nước ngoài phải được thực hiện qua con đường ủy thác tư pháp cho Tòa án nước ngoài hoặc cơ quan đại diện ngoại giao của Việt Nam ở sở tại

- Vấn đề hòa giải đoàn tụ trong vụ án ly hôn giữa công dân Việt Nam với người nước ngoài trong trường hợp người nước ngoài không có mặt tại Tòa án vào thời điểm thụ lý, giải quyết vụ án không được đặt ra, coi như trường hợp không thể hòa giải Do đó, Tòa án không phải báo gọi đương sự ở nước ngoài về tham gia hòa giải

- Đối với trường hợp thuận tình ly hôn mà có một trong hai bên đương sự đang ở nước ngoài, mặc dù cả hai bên thuận tình ly hôn và quan điểm của họ được thể hiện trong đơn cùng

các lời khai, đồng thời đương sự ở nước ngoài xin giải quyết vắng mặt tại Tòa án, thì Tòa án

có thẩm quyền phải mở phiên tòa họp để xét việc xin thuận tình ly hôn, sau đó mới được ra quyết định công nhận thuận tình ly hôn

- Tòa án không phải triệu tập đương sự ở nước ngoài tham gia tố tụng tại phiên tòa mà chỉ thông báo cho họ biết việc Tòa án ở phiên tòa

- Việc tống đạt bản án, quyết định của Tòa án cho đương sự ở nước ngoài cũng được thực hiện qua con đường ủy thác tư pháp

Nhìn chung, thông qua việc so sánh với pháp luật dân sự Nhật Bản và Thái Lan có thể thấy một số nước có quy định chế định ly thân là một trong những căn cứ để xin ly hôn Chế định này không được pháp luật Việt Nam quy định trong khi thực tế việc ly thân của vợ chồng trước khi ly hôn là hiện tượng xảy ra phổ biến Vì vậy, đây được xem là một nội dung

mà pháp luật Việt Nam còn bỏ ngỏ, thiết nghĩ nên công nhận ly thân, thời gian ly thân trở thành một căn cứ pháp lý để dẫn tới ly hôn

Chương 3

THỰC TRẠNG VÀ GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT ĐIỀU CHỈNH LY HÔN GIỮA CÔNG DÂN VIỆT NAM VỚI NGƯỜI

NƯỚC NGOÀI 3.1 Tình hình giải quyết vụ việc ly hôn giữa công dân Việt Nam với người nước ngoài tại Tòa án Việt Nam

3.1.1 Trước khi ban hành Bộ luật Tố tụng dân sự

Theo Pháp lệnh thủ tục giải quyết các vụ án dân sự thì một trong những căn cứ để Tòa án

ra quyết định tạm đình chỉ giải quyết vụ án ly hôn có yếu tố nước ngoài là do không tìm thấy được địa chỉ của bị đơn (Điểm c Khoản 1 Điều 45) Vì vậy đối với việc giải quyết vụ án ly hôn giữa công dân Việt Nam với người nước ngoài phần lớn bị tạm đình chỉ vì sau khi ủy thác tư pháp để lấy lời khai của đương sự ở nước ngoài, đã hết thời hạn chuẩn bị xét xử mà không có kết quả do không liên hệ được với bị đơn, hoặc do họ đã chuyển đến địa chỉ khác

mà không rõ địa chỉ mới hoặc bị đơn là người sống lưu vong không ai quản lý thì Tòa án vận dụng Điểm c Khoản 1 Điều 45 Pháp lệnh thủ tục giải quyết các vụ án dân sự để ra quyết định tạm đình chỉ Trường hợp công dân Việt Nam trong nước bị bị đơn là người nước ngoài bỏ lửng nhiều năm và không có căn cứ cho rằng họ vẫn thường xuyên liên lạc với thân nhân của

họ ở trong nước và thân nhân của họ không chịu cung cấp địa chỉ, tin tức của bị đơn ở nước ngoài, thì áp dụng hướng dẫn tại Nghị quyết số 01/2003/NQ-HĐTP ngày 16/4/2003 của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân nhân Tối cao, căn cứ vào Điểm c Khoản 1 Điều 45 Pháp lệnh

coi đây là trường hợp "không tìm được địa chỉ của bị đơn" để ra quyết định tạm đình chỉ việc

giải quyết vụ án; nếu bị đơn đã biệt tích hai năm không có tin tức, Tòa án giải thích cho nguyên đơn biết họ có quyền khởi kiện yêu cầu Tòa án cấp huyện nơi họ thường trú xác định bị đơn mất tích hoặc đã chết Trên thực tế thì Tòa án không ra quyết định tạm đình chỉ để chờ giải quyết mất tích xong mới giải quyết ly hôn mà thường là ra quyết định chuyển vụ án cho Tòa án cấp huyện

có thẩm quyền giải quyết việc mất tích đồng thời giải quyết luôn việc ly hôn Hướng giải quyết này chỉ là giải pháp tình thế vì quy định của pháp luật chưa có chế định về vấn đề ly thân như một số nước trên thế giới, chưa coi ly thân là một trong những căn cứ pháp lý để giải quyết cho ly hôn

3.1.2 Từ khi ban hành Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2004

Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2004 ra đời đã khắc phục những điểm bất cập không còn phù hợp nói trên Theo Điều 189 quy định tạm đình chỉ giải quyết vụ án dân sự thì không có quy định về trường hợp không tìm thấy địa chỉ của bị đơn Để hướng dẫn áp dụng thống nhất pháp luật trong toàn ngành Toà án khôngdân, Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao

đã ban hành Nghị quyết số 02/2006/NQ-HĐTP ngày 12/5/2006 hướng dẫn thi hành các quy

định trong phần thứ hai "Thủ tục giải quyết các vụ án Tòa án cấp sơ thẩm của Bộ luật Tố