Xây dựng mô hình lý luận của kiến giải lập pháp về cấu thành tội phạm tội rửa tiền thay thế cho tội hợp pháp hóa tiền hoặc tài sản do phạm tội mà có như: hoàn thiện các quy định pháp luậ
Trang 1Tội hợp pháp hóa tiền, tài sản do phạm tội mà
có trong luật hình sự Việt Nam
Nguyễn Triệu Như Thường
Khoa Luật Luận văn ThS ngành: Luật Hình sự; Mã số: 60 38 40 Người hướng dẫn: PGS.TSKH Lê Văn Cảm
Năm bảo vệ: 2008
Abstract Nghiên cứu, phân tích các khía cạnh pháp lý của tội hợp pháp hóa tiền, tài
sản do phạm tội mà có như cấu thành tội phạm, hình phạt, trách nhiệm hình sự Trình bày thực trạng tội hợp pháp hóa tiền, tài sản do phạm tội mà có và thực tiễn giải quyết các vụ án này tại Việt Nam trong những năm qua Làm rõ bản chất, mức
độ nguy hiểm và những ảnh hưởng tiêu cực của hoạt động hợp pháp hóa tiền, tài sản
do phạm tội mà có đối với nền kinh tế thị trường Việt Nam Từ đó, phân tích, so sánh với các dấu hiệu tương tự trong tội rửa tiền, nêu bật ưu điểm của việc quy định trong Bộ luật hình sự tội rửa tiền so với tội hợp pháp hóa tiền, tài sản do phạm tội
mà có để thấy sự cần thiết phải thay thế tội hợp pháp hóa tiền, tài sản do phạm tội bằng tội rửa tiền Xây dựng mô hình lý luận của kiến giải lập pháp về cấu thành tội phạm tội rửa tiền thay thế cho tội hợp pháp hóa tiền hoặc tài sản do phạm tội mà có như: hoàn thiện các quy định pháp luật có liên quan đến tội rửa tiền, tăng cường hợp tác quốc tế trong đó có tham gia các Điều ước quốc tế liên quan đến phòng, chống
tội phạm rửa tiền, hoàn thiện các thiết chế thực thi hoạt động phòng, chống rửa tiền Keywords Pháp luật Việt Nam; Luật hình sự; Phạm tội; Tội rửa tiền
Content
PHẦN MỞ ĐẦU 1.1 Tính cấp thiết của đề tài
1.1.1 Cơ sở lý luận
Đề tài được thực hiện dựa trên những cơ sở lý luận sau:
Thứ nhất, Hợp pháp hóa tiền, tài sản do phạm tội mà có - với bản chất là rửa tiền - là
một loại tội chưa được nghiên cứu nhiều tại Việt Nam, thể hiện ở các khía cạnh sau:
+ Về mặt khoa học luật hình sự, lý luận về tội này còn mờ nhạt, chưa có hệ thống quan điểm nhất quán khiến nhiều người chưa hiểu rõ và chưa nhận thức đầy đủ tính nguy hiểm của tội này, từ đó chưa có cơ sở khoa học vững chắc trong việc giải quyết vụ án trên thực tiễn + Về mặt luật thực định, việc quy định tội danh Hợp pháp hóa tiền, tài sản do phạm tội
mà có chưa phản ánh hết được sự nghiêm trọng, đa dạng, phức tạp và những tác hại nguy hiểm của hoạt động rửa tiền đối với nền kinh tế Do đó, cần thiết nghiên cứu và đưa ra mô hình lý luận mới trong đó mở rộng phạm vi chủ thể, hành vi khách quan của tội này nhằm tránh bỏ lọt tội phạm
Trang 2Thứ hai, hiện nay trên thế giới các quốc gia đều sử dụng khái niệm tội Rửa tiền Vì vậy,
việc quy định trong Bộ luật hình sự tội danh mới này không những làm cho pháp luật Việt Nam hài hòa với pháp luật quốc tế mà còn khẳng định cam kết của Việt Nam trong việc đấu tranh phòng và chống rửa tiền vốn đang được các nước nhất là các nước phát triển rất quan tâm
Thứ tư, Rửa tiền là một trong những loại tội phạm tài chính đang ngày càng gia tăng
trên thế giới và tại Việt Nam Nó là một loại tội phạm phái sinh, có tính toàn cầu và đe dọa nghiêm trọng sự phát triển lành mạnh của các nền kinh tế Thuật ngữ Rửa tiền thể hiện đầy
đủ hành vi và tính chất nguy hiểm hơn so với thuật ngữ Hợp pháp hóa tiền, tài sản do phạm tội mà có đang được Bộ luật hình sự 1999 sử dụng hiện nay, đòi hỏi phải sớm thay thế tội Hợp pháp hóa tiền, tài sản do phạm tội mà có bằng tội Rửa tiền
1.1.2 Cơ sở thực tiễn
Đề tài được thực hiện dựa trên các cơ sở thực tiễn sau:
Thứ nhất, Việt Nam là nơi có nhiều điều kiện lý tưởng để tội rửa tiền xâm nhập, tồn tại
và phát triển Nếu nó xâm nhập vào sự lành mạnh của hệ thống tài chính thì sớm muộn sẽ làm sụp đổ hệ thống này, phá vỡ nền kinh tế của đất nước Vì vậy, cần thiết phải quy định tội Rửa tiền để ngăn chặn và xử lý hiệu quả các hành vi rửa tiền phát sinh trong nước, để Việt Nam không trở thành nơi các tổ chức tội phạm quốc tế lợi dụng làm địa điểm tẩy rửa tiền, tài sản
có nguồn gốc bất hợp pháp
Thứ hai, các tội phạm tạo ra các nguồn tiền, thu nhập bất hợp pháp như tham nhũng,
buôn lậu, cờ bac, mại dâm ở Việt Nam còn nhiều và việc ngăn chặn chưa đạt được những kết quả cần thiết Vì vậy, những khoản thu nhập này sẽ có nhu cầu được “làm sạch” và do đó sẽ làm gia tăng hoạt động rửa tiền ở Việt Nam
Thứ ba, Việt Nam chưa có kinh nghiệm trong đấu tranh phòng và chống tội rửa tiền Do
đó, cần quy định tội Rửa tiền trong BLHS nhằm tăng cường cảnh giác với các hình thức của tội phạm rửa tiền và nâng cao kinh nghiệm trong đấu tranh phòng, chống loại tội này
Thứ tư, với việc hội nhập nền kinh tế thế giới và là thành viên của nhiều tổ chức quốc tế
lớn, Việt Nam phải cam kết thực hiện nhiều vấn đề, trong đó có việc chỉnh sửa hệ thống pháp luật, tham gia vào các tổ chức quốc tế trong đó có tổ chức về chống rửa tiền và tài trợ khủng
bố như FATF Nếu không tham gia vào cuộc chiến mang tính quốc tế về chống rửa tiền, Việt Nam sẽ mất đi sự tôn trọng của cộng đồng quốc tế và là đối tượng bị áp dụng nhiều biện pháp gây bất lợi cho nền kinh tế Việc quy định tội Rửa tiền thay cho tội Hợp pháp hóa tiền, tài sản
do phạm tội mà có là một trong những cơ sở tất yếu giúp Việt Nam thực hiện các cam kết quốc tế trong hội nhập và toàn cầu hóa
1.2 Mục đích và phạm vi nghiên cứu
1.2.1 Mục đích nghiên cứu
Đề tài được thực hiện nhằm các mục đích sau:
- Nghiên cứu, phân tích các khía cạnh pháp lý của tội Hợp pháp hóa tiền, tài sản do phạm tội mà có như cấu thành tội phạm, hình phạt, trách nhiệm hình sự v.v
- Nghiên cứu thực trạng tội Hợp pháp hóa tiền, tài sản do phạm tội mà có và thực tiễn giải quyết các vụ án này tại Việt Nam những năm qua
- Làm rõ bản chất, mức độ nguy hiểm và những ảnh hưởng tiêu cực của hoạt động hợp pháp hóa tiền, tài sản do phạm tội mà có đối với nền kinh tế thị trường Việt Nam Từ đó, tác giả phân tích, so sánh với các dấu hiệu tương tự trong tội Rửa tiền, làm bật ưu điểm của tội Rửa tiền so với tội Hợp pháp hóa tiền, tài sản do phạm tội mà có để thấy sự cần thiết phải thay thế tội Hợp pháp hóa tiền, tài sản do phạm tội mà có bằng tội Rửa tiền
- Xây dựng mô hình lý luận hiệu quả, có tính khả thi cao và hình phạt phù hợp về tội
“Rửa tiền” thay cho tội “Hợp pháp hóa tiền hoặc tài sản do phạm tội mà có”
1.2.2 Phạm vi nghiên cứu
Trang 3- Về thời gian: nghiên cứu các vấn đề liên quan đến tội Hợp pháp hoá tiền, tài sản do phạm tội mà có tại Việt Nam từ trước khi ban hành Bộ luật hình sự năm 1999 đến nay và xu hướng phát triển loại tội này trong thời gian tới
- Về không gian: nghiên cứu tội Hợp pháp hoá tiền, tài sản do phạm tội mà có tại Việt Nam trong sự so sánh, liên hệ với loại tội này trên thế giới
1.3 Phương pháp nghiên cứu
- Phương pháp phân tích, tổng hợp
- Phương pháp so sánh
- Phương pháp lịch sử
1.4 Điểm mới về mặt khoa học
Nếu đề tài được thực hiện thành công và đạt các mục đích đề ra sẽ có đóng góp mới về mặt khoa học như sau:
- Làm rõ bản chất của tội Rửa tiền
- Xây dựng mô hình lý luận về tội "Rửa tiền" thay cho tội "Hợp pháp hóa tiền, tài sản
do phạm tội mà có" trong Bộ luật Hình sự của Việt Nam
- Góp phần hoàn thiện khung pháp lý về phòng, chống rửa tiền ở Việt Nam
1.5 Kết cấu của Luận văn
Lời nói đầu
Phần mở đầu
Phần nội dung
Chương 1: 34 trang, gồm 02 mục
Chương 2: 20 trang, gồm 04 mục
Chương 3: 15 trang, gồm 04 mục
Kết luận
Tài liệu tham khảo
CHƯƠNG 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ CHUNG VỀ TỘI HỢP PHÁP HÓA TIỀN, TÀI SẢN
DO PHẠM TỘI MÀ CÓ 1.1 Khái niệm và các dấu hiệu cơ bản của tội Hợp pháp hóa tiền, tài sản do phạm tội mà có
1.1.1 Khái niệm
Hợp pháp hoá tiền, tài sản do phạm tội mà có là một tội mới, được quy định lần đầu tiên trong Bộ luật hình sự 1999 tại Điều 251 Điều luật quy định như sau:
Điều 251: Tội hợp pháp hóa tiền, tài sản do phạm tội mà có
1 Người nào thông qua các nghiệp vụ tài chính, ngân hàng hoặc các giao dịch khác để hợp pháp hóa tiền, tài sản do phạm tội mà có hoặc sử dụng tiền, tài sản đó vào việc tiến hành các hoạt động kinh doanh hoặc các hoạt động kinh tế khác, thì bị phạt tù từ một năm đến năm năm
2 Phạm tội thuộc một trong các trường hợp sau đây thì bị phạt tù từ ba năm đến mười năm:
a Có tổ chức;
b Lợi dụng chức vụ, quyền hạn;
c Phạm tội nhiều lần
3 Phạm tội trong trường hợp đặc biệt nghiêm trọng thì bị phạt tù từ tám năm đến mười lăm năm
4 Người phạm tội có thể bị tịch thu tài sản, phạt tiền đến ba lần số tiền hoặc giá trị tài sản được hợp pháp hóa, cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề hoặc làm công việc nhất định từ một năm đến năm năm
Trang 4Như vậy, điều luật trên rất chung chung, chỉ quy định hai nhóm hành vi khách quan mà không nêu ra hành vi cụ thể nào của tội Hợp pháp hoá tiền, tài sản do phạm tội mà có, và hoàn toàn chưa đưa ra khái niệm Hợp pháp hoá tiền, tài sản do phạm tội mà có
1.1.2 Các dấu hiệu cơ bản của tội “Hợp pháp hóa tiền, tài sản do phạm tội mà có”
* Chủ thể:
Chủ thể của tội Hợp pháp hoá tiền, tài sản do phạm tội mà có là chủ thể đặc biệt Tính đặc biệt được thể hiện trước tiên ở chỗ: trước khi trở thành chủ thể của tội phạm này, người phạm tội phải là chủ thể của tội khác Họ phải là người đã thực hiện hành vi phạm tội khác,
có được tiền, tài sản từ việc thực hiện tội phạm đó và người đó đã sử dụng các biện pháp nghiệp vụ về kinh tế, thương mại, tài chính, ngân hàng hoặc các giao dịch khác để làm cho đồng tiền có được từ hoạt động phạm tội trước đây của mình trở thành đồng tiền hợp pháp Yếu tố chủ thể là dấu hiệu cơ bản để phân biệt tội “Hợp pháp hóa tiền, tài sản do phạm
tội mà có” với tội: “Chứa chấp hoặc tiêu thụ tài sản do người khác phạm tội mà có” quy định
tại Điều 250 Bộ luật hình sự 1999 Nếu tiền, tài sản được hợp pháp hoá là tiền tài sản do chính người hợp pháp hóa phạm tội mà có thì hành vi hợp pháp hoá cấu thành tội Hợp pháp hoá tiền, tài sản do phạm tội mà có quy định tại Điều 251 Bộ luật hình sự 1999 Còn nếu tiền, tài sản đó là do người khác phạm tội mà có thì người hợp pháp hoá không phạm tội này mà phạm tội “Chứa chấp hoặc tiêu thụ tài sản do người khác phạm tội mà có” quy định tại Điều
250 Bộ luật hình sự 1999
Người phạm tội Hợp pháp hoá tiền, tài sản do phạm tội mà có phải là người có năng lực trách nhiệm hình sự và đạt độ tuổi từ đủ 14 tuổi trở lên nếu thực hiện hành vi quy định ở khoản 2, khoản 3; từ đủ 16 tuổi trở lên nếu thực hiện hành vi quy định ở bất kỳ khoản nào của Điều 251 BLHS
* Khách thể:
Tội Hợp pháp hoá tiền, tài sản do phạm tội mà có xâm phạm trật tự quản lý nhà nước đối với tiền, tài sản do phạm tội mà có
* Mặt chủ quan:
Lỗi của người phạm tội “Hợp pháp hoá tiền, tài sản do phạm tội mà có” là lỗi cố ý Khi thực hiện hành vi phạm tội này, người phạm tội luôn có mục đích làm cho tiền, tài sản có nguồn gốc bất hợp pháp trở thành tiền, tài sản hợp pháp Do đó, mục đích là dấu hiệu bắt buộc trong cấu thành tội phạm này, không phụ thuộc vào việc người phạm tội có đạt được mục đích của mình hay không
* Mặt khách quan:
- Hành vi khách quan
Điều 251 Bộ luật hình sự 1999 không nêu cụ thể các hành vi hợp pháp hóa tiền, tài sản
do phạm tội mà có mà chỉ quy định rất chung chung hai nhóm hành vi sau:
+ Thông qua các nghiệp vụ tài chính, ngân hàng hoặc các giao dịch khác để hợp pháp hóa tiền, tài sản do phạm tội mà có, hoặc
+ Sử dụng tiền, tài sản do phạm tội mà có vào việc tiến hành các hoạt động kinh doanh hoặc hoạt động kinh tế khác
Việc Bộ luật Hình sự quy định hai nhóm hành vi như trên còn bộc lộ nhiều hạn chế như: quy định các hành vi khách quan còn chung chung, chưa bao quát hết được các hình thức, biến thái của hoạt động rửa tiền trên thực tế, không miêu tả các phương thức thực hiện hành vi tẩy rửa tiền, không quy định rõ người nào thực hiện hành vi hợp pháp hóa tiền, tài sản do phạm tội mà có sẽ bị trừng trị, do đó dễ dẫn đến bỏ lọt tội phạm
*Hình phạt: Theo quy định tại Điều 251 Bộ luật hình sự 1999, tội Hợp pháp hóa tiền,
tài sản do phạm tội mà có có ba (3) khung hình phạt: khung cơ bản từ một năm đến năm năm tù; khung tăng nặng từ ba năm đến mười năm tù hoặc từ tám năm đến mười lăm năm tù Ngoài ra, người phạm tội còn có thể bị áp dụng hình phạt bổ sung như tịch thu tài sản, phạt
Trang 5tiền, cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề hoặc làm công việc nhất định từ một năm đến năm năm
* Hậu quả: không quy định là yếu tố định tội hoặc định khung hình phạt
* Mối quan hệ nhân quả giữa hành vi khách quan với hậu quả của tội phạm: việc
thực hiện các giao dịch liên quan đến tiền, tài sản có nguồn gốc bất hợp pháp phải có mối quan hệ và là nguyên nhân làm cho tiền, tài sản đó có nguồn gốc hợp pháp
1.1.3 Khung pháp lý về tội Hợp pháp hóa tiền, tài sản do phạm tội mà có
Hiện nay, tội “Hợp pháp hóa tiền, tài sản do phạm tội mà có” được quy định duy nhất tại Điều 251 Bộ luật hình sự 1999, chưa có văn bản nào hướng dẫn thi hành về tội này
1.2 Khái niệm và các dấu hiệu cơ bản của tội Rửa tiền
1.2.1 Một số vấn đề chung về rửa tiền:
* Nguồn gốc thuật ngữ "rửa tiền"
Rửa tiền (tiếng Anh: Money laundering) - là cách nói nhằm chỉ sự "làm sạch đồng tiền" phù hợp theo luật pháp, là hoạt động giao dịch tài chính đặc biệt để giấu tên, nguồn và nơi đến của đồng tiền Nói một cách dễ hiểu, Rửa tiền là hành vi che giấu hoặc đánh lừa việc nhận biết tiền do phạm tội mà có, làm cho tiền này có bề ngoài hợp pháp
Tuy nhiên, thuật ngữ "rửa tiền" chỉ chính thức ra đời ở thế kỷ XX, xuất phát từ các Mafia Mỹ trong khoảng thời gian giữa hai cuộc chiến tranh thế giới
Với vai trò là một thuật ngữ pháp lý, "rửa tiền" lần đầu tiên xuất hiện tại Mỹ vào năm
1982 khi Tòa án Mỹ xử vụ án rửa tiền số 551F Supp.314 ở New York Sau đó, thuật ngữ "rửa tiền" xuất hiện khắp nơi trên thế giới
* Đặc điểm của hoạt động rửa tiền và tác động của rửa tiền tới nền kinh tế - xã hội
Khái niệm “Tiền” trong thuật ngữ "rửa tiền" cần được hiểu theo nghĩa rộng, bao gồm cả tiền và tài sản do phạm tội mà có chứ không phải chỉ bao gồm tiền là phương tiện lưu thông, thanh toán
Dưới khía cạnh tài chính hay pháp lý, rửa tiền đều là hành vi che giấu hoặc đánh lừa việc nhận biết tiền do phạm tội mà có, làm cho tiền này có bề ngoài hợp pháp
- Chu trình rửa tiền bao gồm ba khâu sau:
+ Nạp: Tài sản tội ác đi vào hệ thống tài chính Tiền bẩn thường được chia nhỏ để ít gây sự chú ý
+ Tẩy rửa: tiền bẩn được phân chia theo những tầng cấp giao dịch tài chính với các mức
độ phức tạp khác nhau nhằm mục đích cuối cùng là làm cho rất khó hoặc không thể tìm ra dấu vết dẫn về nguồn gốc “bẩn” của tiền
+ Trà trộn: Sau khi đã cho tiền chạy loanh quanh theo những đường phức tạp, tiền bẩn được thu gom và trà trộn vào nền kinh tế hợp pháp như mua cổ phiếu, hoạt động kinh doanh, mua bất động sản hoặc mua các thứ xa xỉ v.v
- Các hình thức rửa tiền: cơ cấu lại; đổi tiền; mua tài sản; thông qua người môi giới cổ
phiếu; chuyển tiền bằng điện tín hoặc thư chuyển tiền; rửa tiền trong các sòng bạc; kinh doanh hợp pháp v.v
* Tác động của rửa tiền đối với nền kinh tế, xã hội: Về mặt phát triển kinh tế, khối
lượng tiền rửa sẽ có tác động xấu đến nền kinh tế qua các khía cạnh chính như sau: làm tăng tội phạm và tham nhũng, làm xói mòn hệ thống tài chính, làm giảm hiệu quả của khu vực chính thức và tác động xấu đến khu vực nước ngoài bằng cách bóp méo giá cả và làm chệch hướng các dòng vốn quốc tế
* Các quan điểm khác nhau về khái niệm rửa tiền dưới khía cạnh pháp lý
- Theo Công ước về kiểm soát ma túy của Liên hợp quốc (Công ước Viên) rửa tiền gồm các hành vi:
i Chuyển hoán hoặc chuyển nhượng tài sản mà biết rằng tài sản đó có nguồn gốc từ hành vi phạm tội buôn bán bất hợp pháp ma túy nhằm mục đích che giấu nguồn gốc bất hợp
Trang 6pháp của tài sản hoặc tiếp tay cho bất kỳ cá nhân nào tham gia thực hiện hành vi buôn bán bất hợp pháp ma túy để tránh những hậu quả pháp lý do hành động của người đó gây ra;
ii Che dấu bản chất thực, nguồn gốc, địa điểm, việc định đoạt, sự dịch chuyển, các quyền liên quan, hoặc quyền sở hữu tài sản mà biết rằng tài sản đó có nguồn gốc từ tội phạm buôn bán ma túy;
iii Có được, chiếm hữu hoặc sử dụng tài sản mà biết rằng tài sản đó có nguồn gốc từ tội phạm buôn bán ma túy
Định nghĩa về hành vi phạm tội rửa tiền của Công ước Viên được chấp nhận rộng rãi nhất và được sử dụng trong tất cả các văn bản pháp luật quốc tế hiện hành về lĩnh vực này Hội đồng châu Âu đã chấp thuận các quy định của Công ước Viên trong Công ước của mình về rửa tiền, khám xét, thu giữ và tịch thu tiền, tài sản do phạm tội mà có (Công ước Strasbong ký ngày 08/10/1990)
Lực lượng đặc nhiệm tài chính về chống rửa tiền (FATF) - một tổ chức được công nhận
là tổ chức đặt tiêu chuẩn quốc tế cho những nỗ lực về chống rửa tiền - đưa ra định nghĩa súc tích cho thuật ngữ “rửa tiền” là “việc xử lý… tiền do phạm tội mà có nhằm che đậy nguồn gốc bất hợp pháp của chúng” nhằm “hợp pháp hóa” những món lợi thu được một cách bất chính từ hành vi phạm tội”
Sử dụng định nghĩa của Công ước Viên, Điều 6, Công ước về chống tội phạm có tổ chức xuyên quốc gia của Liên hợp quốc (Công ước Palécmô năm 2000) mở rộng định nghĩa
rửa tiền
Tại Việt Nam, rửa tiền còn là một khái niệm mới và chưa được thống nhất trong khoa học pháp lý cũng như luật thực định
Trong khoa học pháp lý, hiện tồn tại một số quan điểm sau đây về khái niệm “Rửa tiền”:
Quan điểm của GS.TS Nguyễn Xuân Yêm: “Rửa tiền là hoạt động tội phạm nhằm mục đích che giấu nguồn gốc bất hợp pháp của tài sản cho phép chủ nhân của tài sản được hưởng dụng tài sản một cách hoàn toàn hợp pháp, để kinh doanh kiếm lời hoặc để cung cấp tài chính cho các hoạt động phạm tội khác.”
Quan điểm của PGS.TS Nguyễn Hoà Bình: “Rửa tiền là quá trình hợp pháp hoá những khoản tiền thu được từ hoạt động tội phạm”
Trong luật thực định của nước ta, “Rửa tiền” là thuật ngữ được quy định duy nhất tại khoản 1, Điều 3, Nghị định 74/2005/NĐ-CP ngày 07/06/2005 của Chính phủ về Phòng, chống rửa tiền như sau:
"Rửa tiền là hành vi của cá nhân, tổ chức tìm cách hợp pháp hóa tiền, tài sản do phạm tội mà có thông qua các hoạt động cụ thể sau:
a Tham gia trực tiếp hoặc gián tiếp vào một giao dịch liên quan đến tiền, tài sản do phạm tội mà có;
b Thu nhận, chiếm giữ, chuyển dịch, chuyển đổi, chuyển nhượng, vận chuyển, sử dụng, vận chuyển qua biên giới tiền, tài sản do phạm tội mà có;
c Đầu tư vào một dự án, một công trình, góp vốn vào một doanh nghiệp hoặc tìm cách khác che đậy, ngụy trang hoặc cản trở việc xác minh nguồn gốc, bản chất thật sự hoặc vị trí, quá trình di chuyển hoặc quyền sở hữu đối với tiền, tài sản do phạm tội mà có."
1.2.2 Các dấu hiệu cơ bản của tội rửa tiền
- Chủ thể
Chủ thể của tội Rửa tiền là chủ thể đặc biệt vì chỉ những người dùng tiền, tài sản có nguồn gốc bất hợp pháp (có được từ hoạt động phạm tội) để thực hiện các hành vi làm cho tiền, tài sản đó trở nên hợp pháp mới là chủ thể của tội phạm này
So với tội Hợp pháp hoá tiền, tài sản do phạm tội mà có, tội rửa tiền có phạm vi chủ thể rộng hơn Nếu như trong tội Hợp pháp hóa tiền, tài sản do phạm tội mà có, chủ thể tội phạm
là người làm hợp pháp hóa tiền, tài sản do chính mình phạm tội mà có thì chủ thể của tội Rửa
Trang 7tiền có thể là người “làm sạch đồng tiền” do chính mình phạm tội mà có, có thể là người “làm sạch đồng tiền” do người khác phạm tội mà có Điều này có nghĩa là chủ thể tội rửa tiền bao gồm chủ thể của cả hai tội được quy định trong Điều 250 và 251 BLHS
- Khách thể: khái niệm “tiền” trong thuật ngữ “rửa tiền” được hiểu theo nghĩa rộng bao
gồm cả tiền và tài sản nên khách thể của tội rửa tiền là trật tự quản lý nhà nước đối với tiền, tài sản có nguồn gốc từ tội phạm
- Mặt chủ quan: lỗi của người rửa tiền là lỗi cố ý Người rửa tiền nhận biết được hành
vi của mình là nguy hiểm cho xã hội, thấy trước được hậu quả xảy ra và mong muốn đạt được hậu quả đó
- Mặt khách quan:Rửa tiền là loại tội được tiến hành qua nhiều công đoạn Vì vậy một
mình ai đó không thể tẩy rửa hết nguồn gốc bất chính của tiền Do đó, hành vi khách quan của tội này sẽ phải bao gồm tất cả các thao tác, hành vi tham gia hoặc hỗ trợ vào quá trình rửa tiền
- Hình phạt: Mức hình phạt như quy định tại Điều 251 Bộ luật hình sự đã đủ sức răn đe
đối với người phạm tội nên trong tội Rửa tiền có thể giữ nguyên các khung hình phạt này
1.2.5 Khung pháp lý về đấu tranh phòng, chống tội phạm rửa tiền trong nền kinh tế thị trường Việt Nam hiện nay
Khung pháp lý để đấu tranh phòng, chống tội phạm rửa tiền ở Việt Nam hiện nay bao gồm:
- Bộ luật Hình sự: Điều 251 và các điều luật khác có liên quan (Điều 194, 153, 161,
154, 250, 178, 279, 280, 283, 284, 289, 290, 181, 268) Bộ luật hình sự là văn bản quy phạm pháp luật quan trọng nhất trong việc đấu tranh phòng, chống rửa tiền vì Bộ luật hình sự quy định biện pháp hình sự là biện pháp nghiêm khắc nhất
- Các văn bản pháp luật khác:
+ Nghị định 74/2005/NĐ-CP ngày 08/06/2005 của Chính phủ về Phòng chống rửa tiền + Luật Ngân hàng Nhà nước, Luật các tổ chức tín dụng, Luật Đầu tư, Luật Doanh nghiệp, Luật Kiểm toán nhà nước, Luật phòng chống mại dâm, Luật phòng chống ma túy, Luật phòng chống tham nhũng Các văn bản quy phạm pháp luật này quy định việc kiểm soát đối với hoạt động rửa tiền trong các lĩnh vực như giao dịch tài chính, đầu tư, thành lập doanh nghiệp hay kiểm soát đối việc hình thành các khoản tiền hoặc thu nhập hợp pháp từ hoạt động phạm tội như mại dâm, ma túy…
- Các Điều ước quốc tế mà Việt Nam đã tham gia
Việt Nam đã ký kết các công ước quốc tế liên quan đến phòng, chống rửa tiền như: Công ước Palermo về chống tội phạm xuyên quốc gia, Công ước Viên về chống buôn lậu ma túy và các chất hướng thần, Công ước về chống tham nhũng, Công ước về chống tài trợ cho khủng bố Quan trọng nhất là tháng 5/2007, Việt Nam đã gia nhập thành viên Nhóm Châu Á- Thái Bình Dương về chống rửa tiền (APG) và cam kết thực hiện 40+9 Khuyến nghị của Lực lượng đặc nhiệm tài chính về chống rửa tiền (FATF)
CHƯƠNG 2 THỰC TRẠNG TỘI HỢP PHÁP HÓA TIỀN, TÀI SẢN DO PHẠM TỘI MÀ CÓ
TRONG NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG VIỆT NAM 2.1 Điều kiện kinh tế xã hội Việt Nam - môi trường thuận lợi làm phát sinh tội Hợp pháp hóa tiền, tài sản do phạm tội mà có
Nền kinh tế thị trường ngày càng hội nhập sâu vào nền kinh tế thế giới là điều kiện tốt
để hoạt động rửa tiền diễn ra Mỗi năm hàng chục ngàn doanh nghiệp được thành lập mới trong đó không có gì đảm bảo rằng những đồng vốn đưa vào kinh doanh ở những doanh nghiệp được thành lập mới này là những đồng tiền không do phạm tội mà có
Trang 8Vấn đề thứ hai làm phát sinh hoạt động rửa tiền ở Việt Nam đó là nguồn tiền bất hợp pháp rất lớn từ các hoạt động tội phạm như tham nhũng, mại dâm, cờ bạc, buôn bán ma túy v.v làm phát sinh nhu cầu “rửa” những đồng tiền bất hợp pháp này
Một nguyên nhân cũng làm cho hoạt động rửa tiền có thể dễ dàng được thực hiện ở Việt Nam đó là việc thanh toán bằng tiền mặt vẫn chiếm tỷ trọng lớn
Ngoài ra, việc mở rộng đầu tư nước ngoài cũng là một nguyên nhân dẫn đến gia tăng hoạt động rửa tiền
Ngoài hoạt động đầu tư trực tiếp, các hoạt động đầu tư gián tiếp thông qua thị trường chứng khoán cũng là nguyên nhân dẫn đến gia tăng hoạt động rửa tiền
Những điều kiện kinh tế xã hội trên vừa là cơ hội vừa là thách thức đối với hoạt động phòng chống rửa tiền ở Việt Nam
2.2 Thực trạng tội phạm Hợp pháp hóa tiền, tài sản do phạm tội mà có trong nền kinh tế thị trường Việt Nam
2.2.1 Tình hình tội phạm Hợp pháp hóa tiền, tài sản do phạm tội mà có trong nền kinh tế thị trường Việt Nam
Ở Việt Nam chưa có một công bố thống kê chính thức nào về hoạt động rửa tiền cũng như độ lớn của nó trong nền kinh tế
Kể từ khi được thành lập (tháng 3/2007) đến nay, Trung tâm thông tin về phòng chống rửa tiền mới chỉ xác định được khoảng 20 giao dịch nghi ngờ có dấu hiệu rửa tiền nhưng chưa có một vụ nào được kết luận là hành động rửa tiền
2.2.2 Thực tiễn giải quyết một số vụ án cụ thể
Từ khi ban hành Bộ luật Hình sự năm 1999 đến nay, các cơ quan tiến hành tố tụng hình
sự Việt Nam mới xử lý hình sự 02 vụ án về tội Hợp pháp hoá tiền, tài sản do phạm tội mà có Gần đây nhất Công an thành phố Đà Nẵng đã phát hiện và bắt giữ hai đối tượng: Baggio Carlitos Linska, Massamba Lendebe Visquốc tịch Mozambique, đã có hành vi rửa 295.650 bảng Anh (khoảng 8,9 tỷ đồng) tiền đánh cắp từ tài khoản ở nước ngoài tại hệ thống ngân hàng Việt Nam Đây là tiền do bọn tội phạm đánh cắp từ nước ngoài gửi vào Việt Nam cho hai đối tượng trên
Vụ án và các đối tượng liên quan đã được giao lại cho Bộ Công an và Interpol xử lý theo đúng quy định của pháp luật và các điều ước quốc tế mà Việt Nam đã tham gia
2.3 Phòng, chống rửa tiền trên thế giới và ở Việt Nam
2.3.1 Hợp tác phòng chống rửa tiền trên phạm vi quốc tế
Một trong những hệ thống luật quốc tế đầu tiên là Uỷ ban Basel về các luật lệ ngân hàng và các quy tắc thực hành giám sát năm 1988
Trên bình diện quốc tế, chống rửa tiền được liên kết và có liên quan đến nhiều tổ chức,
từ Liên Hiệp Quốc, Ngân hàng Thế giới (WB) đến Quỹ tiền tệ quốc tế (IMF) Bộ máy có tính
hệ thống cao và ràng buộc chặt chẽ hiện là Lực lượng đặc nhiệm tài chính về chống rửa tiền (FATF), được nhóm G-7 thành lập tại Paris năm 1989 Hiện tại, FATF có 34 quốc gia thành viên, 2 quốc gia quan sát viên và 5 tổ chức khu vực là thành viên liên kết FATF được coi là
bộ máy chống rửa tiền hiệu quả nhất hiện nay bởi liên hệ không chỉ chính phủ sở tại mà còn nhiều cơ quan chuyên trách chống tội phạm (chẳng hạn Cảnh sát Quốc tế - Interpol)
Năm 1990, FAFT đã ban hành 40 khuyến nghị về phòng, chống rửa tiền, được sửa đổi vào năm 1996, 2000 và năm 2003 Vào tháng 10/2001, FATF đã mở rộng trách nhiệm giải quyết các vấn đề về tài trợ khủng bố và đã xây dựng 8 khuyến nghị đặc biệt chống tài trợ khủng bố Vào tháng 10/2004, FATF đã thông qua khuyến nghị đặc biệt 9 liên quan đến người vận chuyển tiền mặt qua biên giới
2.3.2 Phòng, chống rửa tiền tại Việt Nam
Tại điều 251, Bộ Luật hình sự 1999 của nước ta đã quy định tội danh hợp pháp hoá tiền, tài sản do phạm tội mà có, được coi là cơ sở để xây dựng Nghị định 74/2005/NĐ-CP về phòng, chống rửa tiền hiện nay Luật chống tham nhũng, Luật phòng, chống ma tuý, Luật
Trang 9phòng chống mại dâm cũng đã quy định về các tội phạm là tội phạm nguồn của rửa tiền Điều
19, Luật các Tổ chức tín dụng đã quy định trách nhiệm của các định chế tài chính đối với các khoản tiền có nguồn gốc bất hợp pháp Chúng ta đã tham gia Hiệp ước về tổ chức cảnh sát hình sự quốc tế và tham gia một số điều ước quốc tế liên quan đến phòng, chống rửa tiền như Công ước Viên về kiểm soát ma túy và các chất hướng thần, Công ước Palecmo về chống tội phạm xuyên quốc gia, Công ước về chống tham nhũng và gia nhập Công ước quốc tế về chống tài trợ cho khủng bố năm 1999
2.4 Sự cần thiết phải thay đổi tội Hợp pháp hóa tiền, tài sản do phạm tội mà có thành tội Rửa tiền
Việc thay thế tội Hợp pháp hoá tiền, tài sản do phạm tội mà có bằng tội Rửa tiền dựa trên các căn cứ sau:
Thứ nhất, như phân tích ở trên, hành vi khách quan của tội Hợp pháp hoá tiền, tài sản
do phạm tội mà có không bao quát hết các hành vi rửa tiền xảy ra trên thực tế, vẫn còn nhiều hành vi chưa được hình sự hoá, do đó, dẫn đến việc bỏ lọt tội phạm Vì vậy, việc thay thế tội Hợp pháp hoá tiền, tài sản do phạm tội mà có bằng tội mới với việc bổ sung thêm các hành vi khách quan là hết sức cần thiết
Thứ hai, về sự bất hợp lý của Điều 251 Bộ luật hình sự 1999, trước hết đó là đã đặt ra nghĩa vụ chứng minh của cơ quan tư pháp hình sự quá cao, trong khi đó lại có những điều không thể chứng minh được
Thứ ba, Công ước Liên hợp quốc về chống tội phạm có tổ chức xuyên quốc gia đưa ra yêu cầu bắt buộc là các quốc gia phải hình sự hoá các hành vi rửa tiền, còn cách thức hình sự hoá như thế nào là tuỳ thuộc vào thực tiễn lập pháp và tập quán của mỗi quốc gia Việc tham gia Công ước này đòi hỏi Việt Nam phải sớm quy định tội Rửa tiền trong Bộ luật hình sự Thứ tư, hiện nay trên thế giới các quốc gia đều sử dụng khái niệm tội Rửa tiền Vì vậy, việc quy định trong Bộ luật hình sự tội danh mới này không những làm cho pháp luật Việt Nam hài hòa với pháp luật quốc tế mà còn khẳng định cam kết của Việt Nam trong việc đấu tranh phòng và chống rửa tiền vốn đang được các nước nhất là các nước phát triển rất quan tâm
CHƯƠNG 3 PHƯƠNG HƯỚNG HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT HÌNH SỰ
VỀ PHÒNG, CHỐNG RỬA TIỀN 3.1 Thay thế tội Hợp pháp hóa tiền, tài sản do phạm tội mà có bằng tội Rửa tiền
3.1.1 Quy định thống nhất khái niệm rửa tiền trong hệ thống pháp luật
Khoa học pháp lý và luật thực định hiện nay của Việt Nam chưa có một khái niệm chuẩn và thống nhất về khái niệm "Rửa tiền" Để đấu tranh phòng, chống có hiệu quả loại tội này trong thực tiễn cần thiết phải quy định thống nhất khái niệm "Rửa tiền" trong các văn bản pháp luật
3.1.2 Một số kiến nghị về việc quy định mới tội Rửa tiền trong Bộ luật Hình sự
* Định nghĩa khoa học về "Rửa tiền"
Theo quan điểm của tác giả thì khái niệm rửa tiền được quy định trong Nghị định 74/2005/NĐ-CP của Chính phủ đã bao quát hết dấu hiệu hành vi khách quan của tội này Tuy nhiên, định nghĩa ở Nghị định 74/2005/NĐ-CP quy định chưa đầy đủ yếu tố “nhận thức” của chủ thể về nguồn gốc của tài sản, thu nhập do phạm tội mà có Việc Nghị định
74/2005/NĐ-CP quy định chủ thể phải có dấu hiệu “tìm cách” tức là chủ thể không chỉ biết rõ mà còn tích cực trong việc hợp thức hóa tiền đã loại bỏ nhiều hành vi cấu thành tội này, tức là chủ thể trước đó có thể không biết nhưng trong quá trình thức hiện hành vi biết mà không dừng lại
Vì vậy, khái niệm rửa tiền cần được định nghĩa lại như sau:
"Rửa tiền là hành vi của cá nhân, tổ chức thông qua các hoạt động cụ thể sau:
Trang 10a Tham gia trực tiếp hoặc gián tiếp vào một giao dịch liên quan đến tiền, tài sản do phạm tội mà có;
b Thu nhận, chiếm giữ, chuyển dịch, chuyển đổi, chuyển nhượng, vận chuyển, sử dụng, vận chuyển qua biên giới tiền, tài sản do phạm tội mà có;
c Đầu tư vào một dự án, một công trình, góp vốn vào một doanh nghiệp hoặc tìm cách khác che đậy, ngụy trang hoặc cản trở việc xác minh nguồn gốc, bản chất thật sự hoặc vị trí, quá trình di chuyển hoặc quyền sở hữu đối với tiền, tài sản do phạm tội mà có
nếu chủ thể biết hoặc có thể biết vào thời điểm thực hiện giao dịch hoặc bất kỳ thời điểm thực hiện hành vi nào tài sản có nguồn gốc do phạm tội mà có."
* Các yếu tố cấu thành tội phạm:
- Chủ thể
Chủ thể của tội Rửa tiền là bất kỳ chủ thể nào chỉ cần họ là người đã thực hiện hành vi khách quan được mô tả trong cấu thành tội phạm Họ không nhất thiết phải là người đã thực hiện hành vi phạm tội khác, có được tiền, tài sản từ việc thực hiện tội phạm đó và người đó
đã sử dụng các biện pháp nghiệp vụ về kinh tế, thương mại, tài chính, ngân hàng hoặc các giao dịch khác để làm cho đồng tiền có được từ hoạt động phạm tội trước đây của mình trở thành đồng tiền hợp pháp như chủ thể của tội Hợp pháp hoá tiền, tài sản do phạm tội mà có Như vậy, chủ thể của tội rửa tiền bao hàm cả phạm vi chủ thể của tội Hợp pháp hoá tiền, tài sản do phạm tội mà có được quy định ở Điều 251 và chủ thể được quy định ở Điều 250 của
Bộ luật hình sự 1999
Người phạm tội rửa tiền là người có năng lực trách nhiệm hình sự và từ đủ 14 tuổi trở lên nếu thực hiện hành vi phạm tội rất nghiêm trọng do cố ý hoặc đặc biệt nghiêm trọng; từ
đủ 16 tuổi trở lên nếu thực hiện hành vi phạm tội thuộc bất kỳ loại tội nào
- Khách thể
Tội rửa tiền có khách thể là trật tự quản lý nhà nước đối với tiền, tài sản do phạm tội mà
có
Tiền, tài sản do phạm tội mà có trong khách thể của tội này không chỉ bao gồm tiền, tài sản tài sản do chính chủ thể của tội rửa tiền có được từ hoạt động phạm tội trước đó của họ
mà bao gồm tất cả các loại tiền, tài sản có nguồn gốc từ tội phạm nói chung Như vậy tiền, tài sản trong khách thể của tội rửa tiền bao gồm cả tiền, tài sản trong khách thể của tội Hợp pháp hoá tiền, tài sản do phạm tội mà có được quy định ở Điều 251 và tội Chứa chấp hoặc tiêu thụ tài sản do người khác phạm tội mà có được quy định ở Điều 250 của Bộ luật hình sự 1999
- Mặt chủ quan
Lỗi của người phạm tội rửa tiền là lỗi cố ý
Khi thực hiện hành vi phạm tội này, người phạm tội luôn có mục đích làm cho tiền, tài sản có nguồn gốc bất hợp pháp trở thành tiền, tài sản hợp pháp Do đó, mục đích là dấu hiệu bắt buộc trong cấu thành tội phạm này, không phụ thuộc vào việc người phạm tội có đạt được mục đích của mình hay không
- Mặt khách quan
Mặt khách quan của tội Rửa tiền so với tội Hợp pháp hoá tiền, tài sản do phạm tội mà
có rộng hơn bao gồm các hành vi sau đây:
+ Thông qua các nghiệp vụ tài chính, ngân hàng hoặc các giao dịch khác để hợp pháp hóa tiền, tài sản do phạm tội mà có, hoặc;
+ Sử dụng tiền, tài sản do phạm tội mà có vào việc tiến hành các hoạt động kinh doanh hoặc hoạt động kinh tế khác;
+ Sở hữu, sử dụng, giấu diếm, che dấu, vứt bỏ hay mang vào Việt Nam bất kỳ loại tài sản nào do phạm tội mà có;
+ Biến đổi hoặc chuyển nhượng tài sản đó hoặc mang nó ra khỏi Việt Nam
* Hình phạt