Tòa hành chính thiết chế cơ bản bảo vệ quyền công dân

Hội nghị đại biểu toàn quốc của Đảng giữa nhiệm kỳ khóa VII đề ra nhiệm vụ "Tiếp tục xây dựng và từng bước hoàn thiện Nhà nước pháp quyền Việt Nam… Thực hiện dân chủ xã hội chủ nghĩa… Ng

Tòa hành chính - Thiết chế cơ bản bảo vệ

quyền công dân Nguyễn Thị Như

Khoa Luật Luận văn ThS ngành: Lý luận và lịch sử nhà nước và pháp luật

Mã số: 60 38 01 Người hướng dẫn: TS Nguyễn Thanh Bình

Năm bảo vệ: 2012

Abstract Phân tích những cơ sở lý luận về Tòa hành chính là thiết chế cơ bản bảo

vệ quyền công dân Đánh giá có tính hệ thống về quá trình phát triển của Tòa hành chính, đánh giá thực trạng hoạt động bảo vệ quyền công dân của Tòa hành chính ở Việt Nam hiện nay Đưa ra các quan điểm, giải pháp nhằm nâng cao vai trò của Tòa

hành chính trong việc bảo về quyền công dân

Keywords Lịch sử nhà nước; Tòa hành chính; Quyền công dân; Thiết chế; Pháp

luật Việt Nam

Content

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Quyền con người, quyền công dân là giá trị nhân văn cao quý, là tài sản chung vô giá của nhân loại và mỗi quốc gia Bảo đảm quyền con người là bảo đảm dân chủ, hiệu quả, hiệu lực nhà nước cũng như quyền và lợi ích hợp pháp của công dân Do vậy, bảo vệ, bảo đảm quyền con người, quyền công dân là nghĩa vụ chung của xã hội, là sứ mệnh cao cả của mỗi quốc gia Đây cũng là mục tiêu mà Đảng và Nhà nước ta luôn hướng tới Việc bảo đảm các quyền con người, quyền công dân phụ thuộc vào nhiều yếu tố như: kinh tế, chính trị, văn hóa, tư tưởng trong đó nhà nước bảo đảm về mặt pháp lý, các cơ quan tố tụng bảo đảm thực thi pháp luật có hiệu quả là vấn đề cực kỳ quan trọng

Việt Nam đang trong quá trình xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, do đó vấn đề bảo vệ quyền con người, quyền công dân càng được quan tâm, coi trọng Đó là nhà nước của dân, do dân, vì dân, Nhà nước có kỷ cương, kỷ luật, có nền pháp chế cao và nền dân chủ mở rộng, Nhà nước quản lý xã hội bằng pháp luật và theo pháp luật Điều này có nghĩa

là, Nhà nước đặt ra pháp luật thì chính cơ quan nhà nước và nhân viên nhà nước phải tuân theo pháp luật, các quyền và lợi ích cơ bản của công dân đã được pháp luật công nhận và phải được coi trọng và bảo đảm thực hiện trên thực tế Để thực hiện điều đó pháp luật nước ta đã đặt ra nhiều đảm bảo pháp lý nhằm ngăn chặn sự xâm phạm từ phía các cơ quan công quyền như: hoạt động giám sát, kiểm tra của Đảng, của các cơ quan quyền lực nhà nước, của các tổ chức và công dân; hoạt động kiểm tra, thanh tra của chính các cơ quan nhà nước tuy nhiên các cơ chế này vẫn chưa đủ, cần phải có thiết chế có hiệu lực hơn

Khiếu nại, tố cáo là một trong những quyền cơ bản của công dân đã đã được Hiến pháp ghi nhận, do đó đảm bảo công dân thực hiện tốt quyền khiếu nại tố cáo của mình cũng là mục tiêu quan trọng của Nhà nước Việt Nam Hội nghị đại biểu toàn quốc của Đảng giữa nhiệm

kỳ (khóa VII) đề ra nhiệm vụ "Tiếp tục xây dựng và từng bước hoàn thiện Nhà nước pháp quyền Việt Nam… Thực hiện dân chủ xã hội chủ nghĩa… Nghiêm chỉnh xem xét và giải quyết các đơn thư khiếu nại và tố cáo của công dân…", Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ VIII

và IX tiếp tục khẳng định nhiệm vụ xây dựng nhà nước pháp quyền, trong đó đề ra yêu cầu

"xúc tiến thành lập Tòa hành chính trong Tòa án nhân dân, bổ sung thể chế làm căn cứ cho xét xử" và "đổi mới cơ chế, xác định trách nhiệm của các cấp, các cơ quan, cán bộ, công chức trong việc giải quyết kịp thời khiếu nại, tố cáo của công dân"

Như vậy, vấn đề bảo đảm quyền tự do dân chủ của công dân luôn được đặt ra như là một nhiệm vụ rất quan trọng trong quá trình xây dựng nhà nước pháp quyền "Bảo vệ quyền, lợi ích của con người, của công dân là một nguyên tắc cơ bản và tối cao của nhà nước pháp quyền Song để bảo vệ các quyền và lợi ích đó khỏi bị xâm phạm từ phía nhà nước, phía hành pháp thì rõ ràng phải có những thiết chế, cơ chế đặc biệt" Đó chính là thiết chế Tòa án hành chính có chức năng giải quyết các khiếu kiện hành chính, phán quyết tính hợp pháp hoặc bất hợp pháp của quyết định hành chính hoặc hành vi hành chính của cơ quan nhà nước và nhân viên nhà nước, khi những quyết định và hành vi đó xâm hại đến quyền và lợi ích hợp pháp của công dân; kiểm soát hữu hiệu hoạt động của cơ quan nhà nước và nhân viên nhà nước trong quá trình quản lý, điều hành xã hội, khắc phục những biểu hiện cửa quyền, lạm quyền, lộng quyền hoặc trốn tránh thẩm quyền, vô trách nhiệm trước nhân dân, bảo vệ các quyền tự

do dân chủ của nhân dân

Tuy nhiên trên thực tế các khiếu kiện hành chính xảy ra rất nhiều trên toàn lãnh thổ nhưng công dân khởi iện ra tòa còn ít, các văn bản quy phạm pháp luật còn chưa chặt chẽ, chưa đầy đủ Thẩm phán xét xử án hành chính, đặc biệt là ở cấp huyện còn thiếu kinh nghiệm, còn lúng túng về kỹ năng xét xử và thiếu kiến thức quản lý nhà nước, có nơi, có lúc còn tâm lý e ngại…dẫn đến Tòa hành chính vẫn chưa thực sự phát huy được vai trò của mình trong việc bảo vệ quyền công dân

Đây là một thách thức của thực tiễn cần được nghiên cứu và tìm ra giải pháp, do đó tôi

chọn đề tài: "Tòa hành chính - Thiết chế cơ bản bảo vệ quyền công dân" làm đề tài nghiên

cứu cho luận văn thạc sỹ của mình

2 Tình hình nghiên cứu

Để Tòa hành chính phát huy được vai trò của mình trong việc bảo vệ quyền và lợi ích của công dân đòi hỏi phải rút kinh nghiệm trên cả mặt thực tiễn cũng như lý luận.Trong nhiều năm qua đã có rất nhiều công trình nghiên cứu về vấn đề liên quan đến tài phán hành chính:

"Tài phán hành chính so sánh", của Đinh Văn Minh; "Thiết lập tài phán hành chính ở nước ta", GS.TS Nguyễn Duy Gia (chủ biên), Nxb Giáo dục, Hà Nội, năm 1995; "Một số vấn đề về tài phán hành chính ở Việt Nam", PTS Lê Bình Vọng, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 1994;

"Tài phán hành chính ở Việt Nam", PTS Đinh Văn Mậu và PTS Phạm Hồng Thái, Nxb

Thành phố Hồ Chí Minh, 1995; "Số chuyên đề về Tòa hành chính và việc giải quyết khiếu

kiện của tổ chức, công dân", Bộ Tư pháp, Tạp chí Dân chủ và Pháp luật, tháng 12/2001;

"Thẩm quyền xét xử của Tòa án nhân dân trong việc giải quyết các khiếu kiện hành chính",

Nguyễn Thanh Bình, Luận án tiến sĩ luật học, Viện Nghiên cứu Nhà nước và Pháp luật, 2003;

"Một số vấn đề về đổi mới cơ chế giải quyết khiếu kiện hành chính ở Việt Nam", TS Nguyễn

Văn Thanh và LG Đinh Văn Minh, Nxb Tư pháp, Hà Nội, 2004; "Thẩm quyền xét xử khiếu

kiện hành chính của tòa án - Sự đảm bảo công lý trong quan hệ giữa nhà nước và công dân",

TS Nguyễn Thanh Bình; "Luật tố tụng hành chính", Nxb Chính trị quốc gia, 2011

Ngoài ra còn một số nghiên cứu khác đã được công bố rộng rãi trên sách báo, tạp chí và các báo cáo công tác xét xử hàng năm của Tòa hành chính

Tuy nhiên, chưa có bất kỳ nghiên cứu nào về đề tài "Tòa hành chính - Thiết chế cơ bản

bảo vệ quyền công dân" nói trên

3 Mục đích nghiên cứu

Trên cơ sở phạm vi nghiên cứu những quy định của Pháp lệnh thủ tục giải quyết các vụ

án hành chính, Luật khiếu nại, tố cáo và gần đây nhất là Luật tố tụng hành chính, các quy định về quyền công dân và bảo vệ quyền công dân kết hợp với đánh giá thực tiễn hoạt động của Tòa hành chính kể từ khi thành lập và hoạt động cho đến nay, tôi mong muốn làm sáng tỏ vai trò và tầm quan trọng của Tòa hành chính trong việc bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của công dân Qua đó cũng làm nổi bật những thành tựu đạt được trong hoạt động bảo vệ quyền công dân, đồng thời phân tích một số điểm mới tích cực của luật tố tụng hành chính để Tòa hành chính ngày một phát huy vai trò của mình

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Trong phạm vi của luận văn này, tác giả chỉ tập trung nghiên cứu lý luận Tòa hành chính là thiết chế cơ bản bảo vệ quyền công dân, thực trạng hoạt động bảo vệ quyền công dân của Tòa hành chính trên cơ sở phân tích, đánh giá các quy định pháp luật hiện hành, thực tiễn hoạt động của Tòa hành chính ở Việt Nam trong những năm qua, phân tích thực trạng hoạt động, những hạn chế, nguyên nhân tồn tại, từ đó rút ra những kết luận làm cơ sở cho việc đề ra những quan điểm

và giải pháp nâng cao vai trò của Tòa hành chính

5 Phương pháp nghiên cứu

Khóa luận này được hoàn thiện dựa trên cơ sở phương pháp luận của chủ nghĩa Mác - Lênin về chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử, các quan điểm của Đảng

và Nhà nước ta về quyền công dân, về pháp luật, về cải cách tư pháp

Ngoài ra khóa luận này còn sử dụng các biện pháp nghiên cứu khác như: thống kê, phân tích, so sánh và tổng hợp, phương pháp khảo sát thực tiễn hoạt động của Tòa hành chính

6 Những điểm mới của luận văn

- Lần đầu tiên luận văn phân tích những cơ sở lý luận về Tòa hành chính là thiết chế cơ bản bảo vệ quyền công dân

- Luận văn đã đánh giá có tính hệ thống về quá trình phát triển của Tòa hành chính, đánh giá thực trạng hoạt động bảo vệ quyền công dân của Tòa hành chính ở Việt Nam hiện nay

- Đặc biệt, luận văn đưa ra các quan điểm, giải pháp nhằm nâng cao vai trò của Tòa hành chính trong việc bảo về quyền công dân

7 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận văn

Luận văn đã đóng góp một số vấn đề lý luận về Tòa hành chính - Thiết chế cơ bản bảo vệ quyền công dân có thể giúp cho các nhà hoạch định chính sách, nhà lập pháp, những người làm công tác nghiên cứu, làm công tác xét xử án hành chính có thêm một phần thông tin lý luận về Tòa hành chính, từ đó đóng góp vào việc xây dựng, tổ chức thực hiện và hoàn thiện thiết chế Tòa hành chính ở Việt Nam Kết quả nghiên cứu của luận văn có thể làm tài liệu tham khảo cho sinh viên trong các trường chuyên luật và không chuyên luật, cho học viên đang học

tập trong hệ thống các trường chính trị, cho những người quan tâm nghiên cứu vấn đề này

8 Kết cấu của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, nội dung của luận văn gồm

3 chương:

Chương 1: Cơ sở lý luận Tòa hành chính là thiết chế cơ bản bảo vệ quyền công dân Chương 2: Thực trạng tổ chức và hoạt động bảo vệ quyền công dân của Tòa hành chính Chương 3: Một số quan điểm và giải pháp nâng cao vai trò của Tòa hành chính trong

việc bảo vệ quyền công dân

Chương 1

CƠ SỞ LÝ LUẬN TÒA HÀNH CHÍNH LÀ THIẾT CHẾ CƠ BẢN BẢO VỆ QUYỀN

CÔNG DÂN

1.1 Khái niệm Tòa án hành chính, thiết chế cơ bản bảo vệ quyền công dân

1.1.1 Khái niệm Tòa án hành chính

Khái niệm về Tòa án hành chính (Tòa hành chính) là khái niệm còn khá mới mẻ trong hoạt động tư pháp ở Việt Nam về cả phương diện lý luận và thực tiễn

Theo Hiến pháp Việt Nam 1992 và Luật tổ chức Tòa án nhân: Tòa án là một cơ quan tư pháp của Nhà nước, có chức năng xét xử Tòa án hành chính (Tòa hành chính) là tòa chuyên trách thuộc hệ thống Tòa án nhân dân có chức năng xét xử những vụ án hành chính, gồm toàn

bộ những quy định về tổ chức, hoạt động xét xử những vi phạm pháp luật hành chính với chức năng kiểm tra bảo vệ quyền lợi của công dân và công chức trước những hoạt động của các cơ quan và các nhà chức trách hành chính Đó là phương thức, là biện pháp kiểm tra, giám sát hữu hiệu hoạt động với cơ quan hành chính công chức, viên chức tránh các hiện tượng lạm quyền, lộng quyền loại trừ những tiêu cực cửa quyền quan liêu trong bộ máy hành chính, bảo đảm sự tuân thủ pháp luật của các chủ thể khi tham gia vào quản lý nhà nước, đảm bảo thể chế kỷ luật trong nền hành chính nhà nước

Xét trên khía cạnh dân chủ, Tòa án hành chính là một thiết chế đảm bảo quyền dân chủ bằng cách cho phép người dân có thể chống lại các quyết định hành chính, hành vi hành chính của cơ quan công quyền, công chức đã lạm quyền, vi phạm pháp luật làm thiệt hại hoặc

đe dọa gây thiệt hại cho quyền và lợi ích của họ Về phương diện pháp chế, Tòa hành chính là một công cụ hữu hiệu để các nhà nước và công dân kiểm soát sự hoạt động của bộ máy quản

lý, đảm bảo sự nhất quán trong việc thực hiện các đường lối, chính sách của quyền lực chính trị

1.1.2 Quyền công dân - Đối tượng bảo vệ của Tòa hành chính

1.1.2.1 Khái niệm quyền công dân

Quyền con người, quyền công dân là yếu tố cơ bản, nền tảng của một xã hội dân chủ, văn minh Tư tưởng về quyền con người (nhân quyền) đã hình thành từ rất sớm trong lịch sử nhân loại; nhưng không phải trong bất cứ hình thái kinh tế - xã hội nào, trong bất cứ kiểu Nhà nước nào nó cũng tồn tại và được thừa nhận một cách đầy đủ Vì thế, quyền con người, quyền công dân là một phạm trù lịch sử và là kết quả của cuộc đấu tranh không ngừng của toàn nhân loại vươn tới những lý tưởng, giải phóng hoàn toàn con người nhằm xây dựng một xã hội thật sự công bằng, dân chủ, nhân đạo

1.1.2.2 Quyền công dân - đối tượng bảo vệ của Tòa hành chính

Với mục tiêu xây dựng Nhà nước pháp quyền của dân, do dân và vì dân, mọi quyền lực thuộc về nhân dân, mọi hoạt động của bộ máy nhà nước phải phù hợp với ý chí, nguyện vọng của nhân dân, vì nhân dân mà phục vụ, nhà nước ta đã có nhiều biện pháp tích cực, trong đó

có biện pháp bảo đảm quyền khiếu nại, tố cáo của có vị trí đặc biệt Các văn bản pháp luật về khiếu nại tố cáo được ban hành, sửa đổi, bổ sung và ngày càng hoàn thiện; trách nhiệm của các cấp, các ngành trong việc giải quyết khiếu nại, tố cáo của công dân được đề cao, góp phần quan trọng vào việc giải quyết các tranh chấp giữa công dân và nhà nước, thiết thực bảo

vệ quyền lợi của công dân Nghị quyết Hội nghị lần thứ VIII Ban Chấp hành Trung ương Đảng đã chỉ rõ "Đẩy mạnh giải quyết các khiếu kiện của công dân xúc tiến thiết lập hệ thống Tòa án hành chính để xét xử các khiếu kiện của dân đối với các quyết định hành chính…" Tại kỳ họp thứ IX ngày 28/10/1995 đã thông qua luật sửa đổi bổ sung một số điều của Luật tổ chức Tòa án nhân dân trong đó quy định Tòa hành chính được thành lập và bắt đầu đi vào hoạt động kể từ ngày 01/7/1996 Như vậy, Tòa hành chính được thành lập để đảm bảo quyền khiếu nại tố cáo của công dâ, bảo vệ quyền công dân trước sự xâm hại của các cơ quan công quyền hay quyền công dân chính là đối tượng bảo vệ của Tòa Hành chính Nhận thức được điều đó, kể từ khi thành lập đến nay, Nhà nước ta thường xuyên xây dựng, đổi mới

và hoàn thiện các quy định của pháp luật về thiết chế Tòa Hành chính để bảo vệ các quyền và lợi ích hợp pháp của công dân, một cách hữu hiệu nhất, đảm bảo dân chủ hóa xã hội chủ nghĩa

1.1.3 Khái niệm Tòa hành chính là thiết chế cơ bản bảo vệ quyền công dân

Tòa hành chính là các nguyên tắc, quy định chặt chẽ về tổ chức và hoạt động tạo thành một thiết chế cơ bản, trực tiếp bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của công dân trước sự xâm phạm của các quyết định hành chính, hành vi hành chính trái pháp luật Tòa hành chính cung cấp cho xã hội một phương pháp xác định sự thật và sự công bằng trong các hành động của tư nhân và nhà nước Đồng thời, đóng vai trò là một trọng tài công tâm, trung lập trong mối quan hệ với người khiếu kiện và người bị khiếu kiện, thực hiện chế độ xét xử tranh tụng, nhân danh nhà nước để xác lập lẽ công bằng, góp phần dân chủ hóa mối quan hệ giữa các cơ quan công quyền và công dân

1.1.4 Những yếu tố thể hiện Tòa hành chính là thiết chế cơ bản bảo vệ quyền công dân

Thứ nhất, sự ra đời của Tòa hành chính đã trao cho công dân quyền và khả năng lựa cho ̣n phương thức giải quyết khiếu na ̣i đáng tin câ ̣y nhất để bảo vê ̣ quyền , lợi ích hợp pháp của

mình

Thứ hai, Tòa hành chính không những là công cụ trực tiếp bảo vệ quyền, lợi ích hợp

pháp của công dân trước sự xâm phạm của các quyết định hành chính, hành vi hành chính trái pháp luật mà còn có vai trò to lớn trong quá trình dân chủ hóa mối quan hệ giữa các cơ quan công quyền và công dân

Thứ ba, Nhiệm vụ của Tòa hành chính là bảo vê ̣ quyền , lơ ̣i ích hợp pháp của công dân

do những quyết định hành chính, hành vi hành chính trái pháp luâ ̣t xâm pha ̣m

1.2 Vị trí, vai trò của Tòa hành chính trong việc bảo vệ quyền công dân

1.2.1 Vị trí của tòa hành chính

Tòa hành chính có một vị trí đặc biệt trong nền hành chính quốc gia Một mặt Tòa hành chính đảm bảo, bảo vệ quyền và lợi ích của công dân, một mặt khác Tòa hành chính là một thiết chế góp phần tích cực vào việc củng cố pháp chế, trật tự pháp luật và là công cụ hữu hiệu nhằm bảo đảm kỷ luật, kỷ cương trong quản lý nhà nước

Địa vị pháp lý của Tòa hành chính được xác định bợi địa vị chính trị pháp lý của hệ thống tòa hành chính trong hệ thống Tòa án nhân dân Tòa hành chính là một bộ phận của bộ máy Nhà nước, là tổ chức của quyền lực nhà nước trong lĩnh vực xét xử Vai trò vị trí của tòa

án hành chính được quyết định bởi chức năng, nhiê ̣m vu ̣ của Tòa Hành chính Chức năng của tòa án hành chính là xét xử về hành chính, giải quyết khiếu nại tố cáo các tranh chấp, phát sinh trong lĩnh vực quản lý hành chính nhà nước giữa công dân, cơ quan, tổ chức chính trị xã hội và cơ quan hành chính nhà nước và các cơ quan khác khi thực hiện hoạt động chấp hành

và điều hành khi xét xử tòa hành chính có quyền và nghĩa vụ, kiểm tra quyết định hành chính

có hợp pháp hay không hợp pháp, các hành vi hành chính bị khiếu kiện, xét xử các vụ kiện liên quan đến quản lý hành chính nhà nước

1.2.2 Vai trò của Tòa hành chính

1.2.2.1 Tòa hành chính là công cụ bảo vệ người dân trước sự xâm hại của cơ quan công quyền

Tòa án hành chính là công cụ bảo vệ nhân quyền và dân quyền của công dân có hiệu lực

và kết quả cao trong đấu tranh chống và ngăn chặn các hành vi vi phạm của các cơ quan nhà nước và cán bộ, nhân viên nhà nước trong khi thi hành công vụ "…Việc xét xử các hành vi của các quan chức nhà nước và của cả cơ quan hành pháp và lập pháp là cửa ải cuối cùng của

sự hạn chế quyền lực nhà nước"

1.2.3.2 Tòa án hành chính là công cụ đấu tranh có hiệu quả trong việc nâng cao trình độ

và năng lực quản lý xã hội của các cơ quan và cán bộ, nhân viên nhà nước

Bằng phán quyết của Tòa án hành chính, sự phán xét về tính hợp hiến, hợp pháp là rõ ràng Có thể coi đó là những đánh giá, nhận xét chính thức về năng lực, trình độ trong thực hiện chức năng, nhiệm vụ của các ngành, các cấp trong bộ máy nhà nước Đồng thời, với các phán quyết của Tòa án hành chính, việc đánh giá năng lực, trình độ chuyên môn của các cơ quan quản lý nhân sự đối với cán bộ, nhân viên nhà nước sẽ có căn cứ rõ ràng hơn Việc thay

thế những cán bộ, nhân viên nhà nước kém năng lực, kém trình độ sẽ có tính thuyết phục cao Đồng thời, đó cũng là biện pháp nâng cao tinh thần trách nhiệm, nâng cao trình độ, năng lực quản lý của các cơ quan, cán bộ, nhân viên nhà nước trước nhân dân

1.2.3.3 Tòa hành chính là công cụ để công dân kiểm soát sự hoạt động của bộ máy nhà nước

Với vai trò là thiết chế cơ bản bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của công dân và một phương thức đảm bảo pháp chế xã hội chủ nghĩa, xây dựng một nền hành chính vững mạnh Tòa hành chính là một thiết chế có ý nghĩa quan trọng trong quá trình xây dựng nhà nước

pháp quyền, là công cụ để công dân kiểm soát sự hoạt động củ bộ máy nhà nước, "là cửa ải

cuối cùng của sự hạn chế quyền lực nhà nước" Trong điều kiện hội nhập với nền kinh tế

quốc tế hiện nay, phong trào đấu tranh vì nhân quyền ngày càng phát triển thì một yêu cầu rất quan trọng đó là hoàn thiện hệ thống pháp luật và hệ thống cơ quan tư pháp nhằm bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của công dân, Vì vậy sự ra đời và hoạt động có hiệu quả của Tòa

hành chính ngày càng có ý nghĩa quan trọng

1.3 Tòa hành chính cu ̉ a mô ̣t số nước trên thế giới và m ột số kinh nghiê ̣m có thể vâ ̣n dụng nhằm nâng cao vai trò của Tòa hành chính trong việc bảo vệ quyền công dân ở Viê ̣t Nam

Thông qua viê ̣c nghiên cứu n ội dung pháp luâ ̣t về tổ chức Tòa hành chính, pháp luật về thủ tục tố tụng hành chính, hoạt động một số Tòa hành chính của mô ̣t số nước trên thế giới như Anh, Mỹ Cộng hòa Liên bang Đứ c , Thụy Điển , Trung Quốc, Phần Lan , Áo, Bồ Đào Nha chúng ta có thể xem xét, đánh giá hoạt động của Tòa hành chính của các nước đó, từ đó rút ra những kinh nghiệm có thể vâ ̣n du ̣ng vào thực tiễn Viê ̣t Nam

Một là, tiếp tục nghiên cứu giữ nguyên mô hình tài phán hành chính ở Việt Nam hiện nay

hay đổi mới theo mô hình lưỡng hệ tài phán hoặc trung gian hòa giải

Hai là, tất cả các nước đều quy định đối tượng xét xử của các cơ quan tài phán hành

chính là các quyết định hành chính cá biệt và hành vi hành chính; không xem xét các văn bản pháp quy, các văn bản của nhà nước liên quan đến quốc phòng, an ninh, các hành vi liên quân đến hoạt động quản lý, điều hành trong nội bộ cơ quan hành chính nhà nước

Ba là, quy định về phạm vi quyền hạn xem xét và ra phán quyết của tòa án đối với các

quyết định hành chính bị khởi kiện Tất cả các nước đều cho phép tòa án xem xét tính hợp pháp của quyết định hành chính, hành vi hành chính bị khởi kiện, có nước cho phép tòa án xem xét cả tính hợp lý của quyết định hành chính bị khởi kiện, thậm chí có nước còn cho phép tòa án sửa đổi, ban hành quyết định hành chính mới thay thế quyết định hành chính bị khởi kiện

Bốn là, pháp luật các nước đều xác định những nguyên tắc bảo đảm cho sự bình đẳng giữa

công dân và cơ quan hành chính trong tố tụng hành chính Ngoài ra, các nước đều quy định nghĩa

vụ chứng minh về tính đúng đắn của quyết định hành chính, hành vi hành chính của mình Tố tụng hành chính chủ yếu là tố tụng viết, giai đoạn thẩm được đặc biệt coi trọng

Năm là, việc thi hành các phán quyết của cơ quan tài phán hành chính; các nước đều có

những cơ chế đảm bảo thi hành phán quyết của cơ quan tài phán hành chính, các cơ quan hành chính có quyết định hành chính, hành vi hành chính sai phạm phải có nghĩa vụ chấp hành nghiêm chỉnh phán quyết của cơ quan tài phán hành chính Nếu cơ quan hành chính không thi hành phán quyết của cơ quan tài phán hành chính thì có thể bị phạt tiền với những mức độ khác nhau, trường hợp nghiêm trọng thì có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự đối với người chịu trách nhiệm trực tiếp…

Kết luận chương 1

Tòa hành chính là thiết chế cơ bản trong việc bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của công dân, pháp chế và kỷ luật trong hoạt động hành chính nhà nước, thể hiện tính chất dân chủ của chế độ xã hội chủ nghĩa, thể hiện sự phát triển trong nhận thức và thực tiễn về giải quyết khiếu kiện hành chính của nhà nước ta Mối quan hệ giữa thiết chế Tòa án hành chính và các

thiết chế bảo vệ quyền công dân khác là mối quan hệ giữa cái riêng, cái bộ phận với cái chung, cái toàn thể, được thể hiện qua hoạt động xét xử, thi hành án, do vậy, ngoài việc có vai trò bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của công dân nói chung, vai trò Tòa án hành chính còn mang những đặc điểm riêng, đó là phương tiện thể chế hóa quan điểm của Đảng về giải quyết khiếu kiện hành chính bằng tòa án, là phương tiện điều chỉnh các quan hệ xã hội phát sinh trong quá trình tố tụng hành chính, bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của công dân trước sự xâm hại của các quyết định hành chính, hành vi hành chính trái pháp luật, qua đó bảo đảm pháp chế và kỷ luật trong hoạt động hành chính nhà nước Sự khởi đầu của một thiết chế dân chủ như Tòa hành chính còn gặp những khó khăn trở ngại nhất định nhưng chúng ta có thể khẳng định được là bên cạnh trình tự kiểm soát nhà nước từ bên trong, tức là từ chính các cơ quan nhà nước, thì trình tự kiểm soát hoạt động quản lý nhà nước từ phía các cơ quan tư pháp, các Tòa hành chính ngày càng thể hiện rõ hơn tính dân chủ và những ưu việt của mình

Vì vậy cần nghiên cứu pháp luật tố tụng hành chính, thực tiễn xét xử của một số nước có hoạt động xét xử hành chính phát triển trên thế giới nhằm rút ra những kinh nghiệm để vận dụng phù hợp với điều kiện thực tiễn của Việt Nam nhằm nâng cao vai trò của Tòa hành chính ở Việt Nam hiện nay

Chương 2

THỰC TRẠNG TỔ CHỨC VÀ HOẠT ĐỘNG CỦA TÒA HÀNH CHÍNH TRONG VIỆC

BẢO VỆ QUYỀN CÔNG DÂN 2.1 Sơ lươ ̣c sự hình thành và phát triển của Tòa hành chính Viê ̣t Nam

2.1.1 Tòa ha ̀nh chính từ năm 1945 đến năm 1996

Đây là giai đoa ̣n từ khi thành l ập nhà nước Viê ̣t Nam Dân chủ Cô ̣ng hoà đến trước khi Nhà nước ban hành Luật sửa đổi , bổ sung mô ̣t số điều của Luâ ̣t tổ chức Toà án nhân dân năm

1992 và Pháp lệnh thủ tục giải quyết các vụ án hành chính

Giai đoạn này cho dù trên thực tế Tòa án hành chính chưa được tổ chức nhưng về mă ̣t pháp lý thì có thể khẳng định sự tồn tại các quy định pháp luật về việc giải quyết tran h chấp hành chính tại tòa án

2.1.2 Tòa ha ̀nh chính từ năm 1996 đến 2010

Đây là giai đoạn các quy định về Tòa hành chính và thủ tục tố tụng hành chính có hiệu

lực pháp luật, đánh dấu bước thành lập và đi vào hoạt động của Tòa án hành chính Việt Nam

2.1.3 Tòa ha ̀nh chính theo Luật tố tụng hành chính 2010

Ngày 24/11/2010, tại kỳ họp thứ 8, Quốc hội XII thông qua Luật Tố tụng hành chính, thay thế cho Pháp lệnh thủ tục giải quyết các vụ án hành chính Luật Tố tụng hành chính có hiệu lực từ ngày 1.7.2011 góp phần bảo đảm tính đồng bộ và thống nhất của hệ thống pháp luật, góp phần tạo điều kiện cho hoạt động bảo vệ các quyền và lợi ích chính đáng của cá nhân, cơ quan, tổ chức của Tòa hành chính

2.2 Cơ cấu Tổ chức, đối tượng xét xử và thẩm quyền xét xử của Tòa hành chính hiện nay

2.2.1 Cơ cấu tổ chức của Tòa hành chính

Ở nước ta hiện nay cơ quan xét xử hành chính không tổ chức thành tòa hành chính độc lập mà là các tòa chuyên trách trong hệ thống TAND Tại Điều 1 Luật Tổ chức Tòa án nhân dân năm 2002 có quy định: "Tòa án nhân dân tối cao, các Tòa án nhân dân địa phương, các Tòa án quân sự và các Tòa án khác do luật định là cơ quan xét xử của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam Tòa án xét xử những vụ án hình sự, dân sự, hôn nhân và gia đình, lao động, kinh tế, hành chính và giải quyết những việc khác theo quy định của pháp luật" Như vậy, xét xử hành chính do Tòa án nhân dân các cấp sau thực hiện: Tòa án nhân dân tối cao, Tòa án nhân dân cấp tỉnh, Tòa án nhân dân cấp huyện

2.2.2 Đối tượng xét xử và thẩm quyền xét xử của Tòa hành chính

2.2.2.1 Đối tượng xét xử

Trong một vụ án hành chính, đối tượng bị xét xử bao giờ cũng là cơ quan, tổ chức hoặc cán bộ, công chức nhà nước đương nhiệm Đây là loại chủ thể đặc biệt Theo quy định tại khoản 5 Điều 4 Pháp lệnh thủ tục giải quyết các vụ án hành chính, Luật tố tụng hành chính năm 2010 có hiệu lực ngày 01/07/2011, đồng thời căn cứ vào Hiến pháp và các đạo luật về tổ chức thì các cơ quan, tổ chức nhà nước nếu ban hành các quyết định hành chính hoặc hành vi hành chính, danh sách cử tri bầu cử, quyết định kỷ luật buộc thôi việc thuộc một trong những loại việc được quy định tại Điều 28 Luật tố tụng hành chính mà bị khởi kiện, thì sẽ là người

bị kiện với tư cách cơ quan, tổ chức trong vụ án hành chính

2.2.2.2 Thẩm quyền xét xử của Tòa hành chính

Thẩm quyền theo vụ việc: Theo Điều 28 Tòa hành chính xét xử các Khiếu kiện quyết

định hành chính, hành vi hành chính, trừ các quyết định hành chính, hành vi hành chính thuộc phạm vi bí mật nhà nước trong các lĩnh vực quốc phòng, an ninh, ngoại giao theo danh mục

do Chính phủ quy định và các quyết định hành chính, hành vi hành chính mang tính nội bộ của cơ quan, tổ chức

Thẩm quyền theo lãnh thổ: Quy định tại Điều 29, 30 Luật tố tụng hành chính

Trường hợp người khởi kiện có đơn khởi kiện vụ án hành chính tại Tòa án có thẩm quyền, đồng thời có đơn khiếu nại đến người có thẩm quyền giải quyết khiếu nại thì thẩm quyền giải quyết theo sự lựa chọn của người khởi kiện Trước khi có quyết định đưa vụ án ra xét xử, nếu phát hiện vụ án không thuộc thẩm quyền giải quyết của mình thì Tòa án ra quyết định chuyển

hồ sơ vụ án cho Tòa án có thẩm quyền và xóa sổ thụ lý Quyết định này phải được gửi ngay cho đương sự và Viện kiểm sát cùng cấp

Đương sự có quyền khiếu nại, Viện kiểm sát cùng cấp có quyền kiến nghị quyết định này trong thời hạn 03 ngày làm việc, kể từ ngày nhận được quyết định Trong thời hạn 03 ngày làm việc, kể từ ngày nhận được khiếu nại, kiến nghị, Chánh án Tòa án đã ra quyết định chuyển vụ án hành chính phải giải quyết khiếu nại, kiến nghị Quyết định của Chánh án Tòa

án là quyết định cuối cùng

Tranh chấp về thẩm quyền giải quyết vụ án hành chính giữa các Tòa án cấp huyện trong cùng một tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương do Chánh án Tòa án cấp tỉnh giải quyết Tranh chấp về thẩm quyền giải quyết vụ án hành chính giữa các Tòa án cấp huyện thuộc các tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương khác nhau hoặc giữa các Tòa án cấp tỉnh do Chánh án Tòa án nhân dân tối cao giải quyết Ngoài ra, tại các Điều 103 và 104 Luật tố tụng hành chính cũng quy định cụ thể về điều kiện và thời hiệu khởi kiện ra Tòa hành chính tọa điều kiện cho

tổ chức, cá nhân trong việc xác định thẩm quyền giải quyết các khiếu kiện hành chính tại Tòa

án và lựa chọn cách thức giải quyết để bảo vệ kịp thời quyền, lợi ích hợp pháp của mình

2.3 Thực trạng và nguyên nhân của thực trạng trong hoạt động bảo vệ quyền công dân của Tòa hành chính hiện nay

2.3.1 Thực trạng hoạt động bảo vệ quyền công dân của Tòa án hành chính hiện nay

2.3.1.1 Những kết quả đạt được

Đến nay sau hơn 15 năm thành lập và đi vào hoạt động, Tòa hành chính các cấp đã khẳng định được vị trí của mình trong đời sống xã hội là thiết chế cơ bản bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của công dân và là công cụ không thể thiếu trong công cuộc đổi mới đất nước, xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Kết quả giải quyết các vụ án hành chính của Tòa án nhân dân các cấp đã khẳng định vai trò to lớn của quá trình giải quyết khiếu kiện hành chính bằng con đường tư pháp, góp phần nâng cao hiệu lực quản lý nhà nước Thông qua hoạt động của Tòa hành chính các cấp, người dân đã quan tâm và tin tưởng vào sự nghiệp đổi mới nói chung và đổi mới pháp luật nói riêng, xem đây là một bước phát triển của cải cách tư pháp phục vụ công cuộc đổi mới đất nước

2.3.1.2 Một số hạn chế trong hoạt động của Tòa hành chính

Các khiếu kiện hành chính xảy ra rất nhiều trong cuộc sống, nhiều khi trở thành vấn đề thời sự sôi động trong cả nước, nhưng các đơn khởi kiện tại Tòa án không nhiều và số vụ án

hành chính Tòa án đã thụ lý cũng còn rất ít trên thực tế Giải quyết vụ án hành chính là một vấn đề hết sức phức tạp vì đụng chạm đến các cơ quan hành chính nhà nước, đặc biệt cơ quan hành chính cùng cấp với Tòa án địa phương Chính vì vậy, một số tòa án rất dè dặt và phát sinh tư tưởng ngại giải quyết các vụ án hành chính Muốn giải quyết tốt các vụ án hành chính, các tòa án cần hết sức thận trọng và có phương pháp làm việc thích hợp để chính quyền địa phương thông cảm, tạo điều kiện giúp đỡ tòa án hoàn thành nhiệm vụ

2.3.2 Nguyên nhân thực trạng hoạt động bảo vệ quyền công dân của Tòa hành chính trong thời gian qua

2.3.2.1 Những cản trở từ quy định của pháp luật

Trước khi Luật tố tụng hành chính được ban hành qua thực tiễn giải quyết các vụ án hành

chính trong những năm qua cho thấy các quy định của Pháp lệnh thủ tục giải quyết các vụ án hành chính đã bộc lộ những bất cập đã làm giảm hiệu quả giải quyết các vụ án hành chính của Tòa án nhân dân, gây trở ngại cho người dân khởi kiện vụ án để bảo vệ quyền và lợi ích chính đáng của mình

Việc ban hành Luật tố tụng hành chính 2010, thay thế cho Pháp lệnh thủ tục giải quyết các vụ án hành chính phần nào đã khắc phục được vấn đề nêu trên Tuy nhiên Luật tố tụng hành chính mới được ban hành nên cần thời gian để áp dụng và rút kinh nghiệp từ thực tế

2.3.2.2 Sự hạn chế trong nhận thức của công dân

Trong tâm lý và truyền thống của người dân Việt Nam thì không thích và chưa có thói quen giải quyết tranh chấp bằng con đường Tòa án Bởi trong chế độ phong kiến sau này là thực dân, Tòa án thường đối lập với người lao động, nó chủ yếu bảo vệ lợi ích của giai cấp trên, vì thế Tòa án là nơi xa lạ với người dân Vì vậy nói đến Tòa án người dân thường có tư tưởng "vô phúc đáo tụng đình"

2.3.2.3 Nguyên nhân từ đội ngũ thẩm phán

Hiện nay, số lượng thẩm phán và cán bộ Tòa án còn rất ít về số lượng và còn hạn chế về chất lượng Đội ngũ thẩm phán, cán bộ, công chức của Tòa hành chính Tòa án nhân dân các cấp chưa được đào tạo, bồi dưỡng nhiều về nghiệp vụ giải quyết các vụ án hành chính cũng như kiến thức về quản lý hành chính nhà nước có liên quan đến lĩnh vực mà Tòa án có thẩm quyền giải quyết Vẫn có cán bộ Tòa án chưa thực sự nắm vững các quy định của Luật khiếu nại, tố cáo, của Pháp lệnh thủ tục giải quyết các vụ án hành chính; một số thẩm phán chưa quan tâm một cách đầy đủ các văn bản pháp luật về quản lý hành chính nhà nước liên quan

đến quyết định hành chính, hành vi hành chính bị khiếu kiện mà mình đang thụ lý, giải quyết

2.3.2.4 Vấn đề thi hành án chưa được thực hiện nghiêm túc, triệt để

Thực tiễn cho thấy việc thi hành bản án, quyết định của Tòa án về vụ án hành chính chưa được đảm bản, nhiều bản án, quyết định của Tòa án không được thi hành hoặc thi hành không đúng và chưa giao cho cơ quan nào theo dõi mà thường do cơ quan cấp trên của cơ quan ra quyết định hành chính theo dõi, giám sát Vì vậy, việc theo dõi, tổng hợp tình hình, tổng kết rút kinh nghiệm chưa được thực hiện

Kết luận chương 2

Như vậy, qua thực tiễn xét xử các vụ án hành chính trong thời gian qua đã khẳng định vai trò to lớn của trình tự giải quyết khiếu kiện bằng con đường tòa án Số lượng các vụ án được tòa thụ lý và giải quyết ngày càng nhiều, chất lượng ngày càng được nâng cao Tuy nhiên, so với thực tế, các khiếu kiện xảy ra rất nhiều nhưng công dân khởi kiện ra tòa còn hạn chế, số lượng vụ án hành chính đã thụ lý và giải quyết còn ít, chất lượng còn chưa cao

Đó là do cả nguyên nhân chủ quan và khách quan Từ việc nghiên cứu thực trạng xét xử vụ

án hành chính trong những năm qua cũng như thực trạng hệ thống pháp luật về tòa hành chính đã đặt ra cho chúng ta một yêu cầu đó là tiếp tục tìm ra hạn chế, khó khăn, đổi mới Tòa hành chính để Tòa hành chính phát huy được vai trò của mình là một thiết chế cơ bản bảo vệ quyền công dân, đảm bảo pháp chế, góp phần xây dựng thành công nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam

Chương 3

NHỮNG QUAN ĐIỂM VÀ GIẢI PHÁP NÂNG CAO VAI TRÒ CỦA TÒA HÀNH CHÍNH TRONG VIỆC BẢO VỆ QUYỀN CÔNG DÂN 3.1 Những quan điểm nâng cao vai tro ̀ Tòa hành chính ở Việt Nam hiện nay

3.1.1 Nâng cao vai tro ̀ của Tòa hành chính phải căn cứ vào đường lối , chủ trương của Đảng về tố tụng hành chính

3.1.2 Nâng cao vai tro ̀ của Tòa hành chính phải bảo đảm các nguyên tắc của pháp luật xã hội chủ nghĩa

3.1.3 Nâng cao vai tro ̀ của Tòa hành chính phải đáp ứng yêu cầu của cải cách hành chính, cải cách tư pháp và xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa

3.1.4 Nâng cao vai tro ̀ của Tòa hành chính phải phù h ợp với thực tiễn tố tụng hành chính và vận dụng có chọn lọc kinh nghiệm của nước ngoài phù hợp với Việt Nam

3.2 Một số ý kiến góp phần nâng cao vai trò của Tòa án hành chính trong việc bảo

vệ quyền công dân

3.2.1 Hoàn thiện hệ thống văn bản pháp luật

Để nâng cao vai trò của Tòa án hành chính thì trong thời gian tới chúng ta cần tiếp tục

rà soát lại toàn bộ các văn bản quy phạm pháp luật có liên quan tới hoạt động xét xử hành chính của tòa án, khắc phục những quy định còn mâu thuẫn, chồng chéo, sửa đổi những quy định không phù hợp, bổ sung những quy định mới để khắc phục những "lỗ hổng" trong pháp luật tố tụng hành chính, trước hết là tập trung ban hành những văn bản hướng dẫn thi hành pháp luật, đặc biệt là hướng dẫn thi hành Luật khiếu nại, Luật tố cáo, các quy định về thẩm quyền, quyền hạn, thủ tục thụ lý, xác minh, thu thập chứng cứ, đình chỉ xét xử, chuyển vụ án, xóa sổ thụ lý của tòa án trong xét xử hành chính, sau đó thực hiện tốt các quy định trong Luật tố tụng hành chính, xây dựng các văn bản hướng dẫn thi hành để tạo cơ sở pháp lý và thuận tiện cho công dân khi cần yêu cầu tòa án bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của mình trước sự xâm phạm của các quyết định hành chính, hành vi hành chính trái pháp

luật

3.2.2 Hoàn thiện đội ngũ cán bộ, thẩm phán tòa hành chính

Để thực hiện nhiệm vụ trên, trong thời gian tới ngành tòa án phải tăng cường đội ngũ thẩm phán, hội thẩm nhân dân và cán bộ tòa án cả về số lượng và chất lượng, thực hiện tiêu chuẩn hóa đội ngũ Mở nhiều lớp tập huấn cho đội ngũ Thẩm phán các Tòa án nhân dân địa phương để bồi dưỡng nghiệp vụ cho các Thẩm phán chuyên trách xét xử án hành chính Thường xuyên giáo dục chính trị tư tưởng, đào tạo, bồi dưỡng chuyên môn nghiệp vụ và kiến thức về quản lý hành chính nhà nước, rà soát để bảo đảm cho đội ngũ vừa tinh thông nghiệp

vụ, vừa trong sạch về phẩm chất chính trị và đạo đức

3.2.3 Vận dụng có chọn lọc kinh nghiệm của nước ngoài phù hợp với Việt Nam

Xét xử hành chính là một lĩnh vực mới ở Việt Nam, nhưng trên thế giới nó đã có lịch sử tồn tại gần hai trăm năm (điển hình là ở Pháp) và thực tiễn trên thế giới cũng tồn tại nhiều mô hình xét xử hành chính khác nhau, nên có nhiều những kinh nghiệm khác nhau về hoạt động xét xử hành chính Chính vì thế, việc vận dụng kinh nghiệm của nước ngoài để nâng cao vai trò của pháp luật tố tụng hành chính là cần thiết, đòi hỏi chúng ta phải tiếp thu có chọn lọc những yếu tố hợp lý và vận dụng một cách thích hợp với điều kiện cụ thể của nước ta, đặc biệt là các kinh nghiệm về mô hình tổ chức cơ quan xét xử hành chính, quy định về thẩm quyền xét xử của tòa án hành chính, điều kiện thủ tục khởi kiện VAHC tại tòa án, quy định nhằm bảo đảm sự bình đẳng của các đương sự trong tố tụng hành chính, bảo đảm thi hành án hành chính, chế độ lương bổng và trách nhiệm của thẩm phán

3.2.4 Đẩy mạnh công tác tuyên truyền pháp luật

Nhận thức đầy đủ pháp luật tố tụng hành chính giúp cho các chủ thể có niềm tin và xử sự theo pháp luật một cách tích cực, bảo đảm cho hoạt động thực hiện pháp luật tố tụng hành