Pháp luật về mô hình công ty mẹ công ty con và thực tiễn tổng công ty chè việt nam

Nhận xét, đánh giá thực tiễn về sự cần thiết của việc chuyển đổi doanh nghiệp nhà nước sang mô hình công ty mẹ - công ty con, các vấn đề pháp lý, các vướng mắc, bất cập khi chuyển đổi, t

Pháp luật về mô hình công ty mẹ - công ty con

và thực tiễn Tổng công ty Chè Việt Nam

Lê Anh Linh

Khoa Luật Luận văn ThS ngành: Luật kinh tế; Mã số: 60 38 50 Người hướng dẫn: PGS.TS Phạm Duy Nghĩa

Năm bảo vệ: 2008

Abstract Nghiên cứu cơ sở lý luận, các khía cạnh pháp lý, tính thực tế của mô hình

công ty mẹ - công ty con Nghiên cứu thực tiễn khi chuyển đổi Tổng Công ty Chè Việt Nam hoạt động theo mô hình công ty mẹ - công ty con và kiến giải các bất cập pháp lý trong quá trình chuyển đổi, đề xuất hướng phát triển tiếp theo đến năm 2015

để xây dựng VINATEA trở thành một tập đoàn kinh tế mạnh Nhận xét, đánh giá thực tiễn về sự cần thiết của việc chuyển đổi doanh nghiệp nhà nước sang mô hình công ty mẹ - công ty con, các vấn đề pháp lý, các vướng mắc, bất cập khi chuyển đổi, từ đó đưa ra các kiến nghị về đầu tư tài chính, cách hạch toán, cơ chế tài chính, xác định giá trị lợi thế vị trí địa lý của doanh nghiệp, thủ tục hành chính nhằm

hoàn thiện pháp luật về mô hình công ty mẹ - công ty con

Keywords Doanh nghiệp nhà nước; Luật kinh tế; Mô hình công ty mẹ - công ty

con; Pháp luật Việt Nam

Content

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Việc tự do hoá các hoạt động đầu tư, thương mại, mở rộng liên doanh, góp vốn cổ phần, đầu tư thâm nhập lẫn nhau giữa các doanh nghiệp, đặc biệt là cổ phần hoá các doanh nghiệp nhà nước đã làm thay đổi đáng kể quan hệ giữa các doanh nghiệp Điều đó đã tạo ra các tiền

đề để chuyển đổi các tổng công ty sang mô hình công ty mẹ - công ty con

Tuy nhiên, trước khi ban hành Luật Doanh nghiệp nhà nước sửa đổi năm 2003, các quy định pháp luật, điều lệ mẫu và quy chế hoạt động của tổng công ty hầu như không thay đổi Các tổng công ty 90 và 91 tiếp tục là sự ghép nối, gom đầu mối các doanh nghiệp độc lập, hầu như không có sự đầu tư vốn của doanh nghiệp này vào doanh nghiệp kia để gắn kết với nhau chặt chẽ về tài chính Do đó mô hình tổng công ty chứa đựng nhiều hạn chế

Đứng trước các hạn chế của mô hình tổng công ty và tác dụng của mô hình công ty mẹ - công ty con, Nghị quyết Hội nghị Trung ương Đảng cộng sản Việt Nam lần thứ ba (khoá IX)

đã đề ra chủ trương thí điểm chuyển tổng công ty sang hoạt động theo mô hình công ty mẹ - công ty con với mục đích phân định rõ về vốn, tài sản, quyền lợi, nghĩa vụ giữa các đơn vị trong tổng công ty; bảo đảm lợi ích của Nhà nước Đồng thời, chuyển đổi tổng công ty theo

mô hình công ty mẹ - công ty con lại thúc đẩy tổng công ty tiến hành cổ phần hoá các doanh nghiệp thành viên hoặc sử dụng vốn để liên doanh, liên kết, góp vốn cổ phần Thông qua mối

liên kết công ty mẹ - công ty con mà thúc đẩy mở rộng đầu tư, góp vốn ra ngoài phạm vi của tổng công ty, từ đó xây dựng, phát triển tổng công ty thành tập đoàn

Tuy nhiên, qua việc nghiên cứu pháp luật thực định cũng như thực tiễn của việc chuyển đổi các doanh nghiệp nhà nước sang mô hình công ty mẹ - công ty con cũng còn nhiều bất cập, việc chuyển đổi tổng công ty sang mô hình này được thực hiện theo chủ trương thí điểm, vừa làm vừa rút kinh nghiệm nên pháp luật còn nhiều điểm chưa hoàn thiện như các quy định

về loại mô hình này mới chỉ tồn tại ở dạng "luật khung" Luật doanh nghiệp nhà nước năm

2003 chưa có các quy định về loại mô hình này; Luật Doanh nghiệp năm 2005 cũng chỉ mới giành một chương (chương VII) với bốn điều (từ điều 146 đến điều 149) quy định về nhóm công ty trong đó có mô hình công ty mẹ - công ty con Thậm chí trong Luật Doanh nghiệp nhà nước năm 2003 vẫn còn hình thức tổng công ty do Nhà nước tự đầu tư thành lập Đây là một hạn chế lớn cần chuyển đổi theo mô hình công ty mẹ - công ty con

Việc nghiên cứu các khía cạnh pháp lý của mô hình công ty mẹ - công ty con và chuyển đổi Tổng công ty nhà nước sang mô hình này đã và đang đặt ra như một yêu cầu cấp thiết

Đây cũng chính là lý do tác giả chọn đề tài: "Pháp luật về mô hình công ty mẹ - công ty con

và thực tiễn Tổng công ty chè Việt Nam" để góp phần giải đáp một cách thiết thực các vấn

đề đặt ra từ các quy định của pháp luật cũng như thực tiễn chuyển đổi Tổng công ty nhà nước sang mô hình công ty mẹ - công ty con

2 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài

Đề tài sẽ tập trung nghiên cứu các khía cạnh pháp lý, tính thực tế cũng như cơ sở lý luận của mô hình công ty mẹ - công ty con Trong nội dung trình bày, tác giả sẽ đưa ra các nhận xét, đánh giá thực tiễn về sự cần thiết của việc chuyển đổi doanh nghiệp nhà nước sang mô hình công ty mẹ - công ty con, các vấn đề pháp lý, các vướng mắc, bất cập khi chuyển đổi, từ đó đưa

ra các kiến nghị để hoàn thiện khung pháp lý của mô hình công ty mẹ - công ty con Bài viết cũng tập trung đi sâu nghiên cứu thực tiễn khi chuyển đổi Tổng công ty chè Việt Nam hoạt động theo mô hình công ty mẹ - công ty con và kiến giải các bất cập pháp lý trong quá trình chuyển đổi, đề xuất hướng phát triển tiếp theo để xây dựng VINATEA trở thành một tập đoàn kinh tế mạnh

3 Tình hình nghiên cứu và ý nghĩa lý luận của đề tài

Mô hình công ty mẹ - công ty con ở Việt Nam hiện nay là một mô hình hoàn toàn mới Sau khi cho ra đời các Tổng công ty 90, 91 với hy vọng đó sẽ trở thành những "quả đấm thép" trong nền kinh tế nhưng các tổng công ty 90, 91 này đã chưa thực sự đáp ứng được sự trông đợi của nền kinh tế về những bước phát triển vượt bậc của mình

Hiện nay, ở Việt Nam, việc chuyển đổi doanh nghiệp nhà nước sang mô hình công ty mẹ - công ty con đã được bàn luận nhiều tại các cuộc hội thảo, các cuộc gặp gỡ giữa Chính phủ và các doanh nghiệp và có nhiều bài viết, các luận văn thạc sỹ, tiến sỹ nghiên cứu về vấn đề này Tuy nhiên, các công trình này mặc dù đã thể hiện sự tiếp cận của các nhà nghiên cứu với kinh nghiệm pháp luật của các nước về tập đoàn kinh doanh, mô hình công ty mẹ - công ty con nhưng chưa có công trình nào đi sâu, tập trung phân tích đi sâu thực tế tại một doanh nghiệp

Trong quá trình phát triển hiện nay, việc nghiên cứu một cách có hệ thống vấn đề này mang ý nghĩa lý luận và thực tiễn sâu sắc Đề tài mà tác giả lựa chọn mang ý nghĩa lý luận cho việc xây dựng khung pháp lý đầy đủ, phù hợp với pháp luật quốc tế là cơ sở pháp lý để xây dựng mô hình công ty mẹ - công ty con Những kiến nghị của đề tài hy vọng sẽ đem lại những kết quả thiết thực cho việc hoàn thiện các quy định của pháp luật Việt Nam về công ty

mẹ - công ty con Tác giả hy vọng và tin tưởng rằng với quá trình nghiên cứu, tìm hiểu một cách nghiêm túc thì kết quả thu được sẽ trở thành một tài liệu tham khảo có giá trị và sẽ đóng góp một phần nhỏ vào những cơ sở lý luận pháp lý về mô hình công ty mẹ - công ty con

4 Phương pháp nghiên cứu

Đề tài được nghiên cứu trên cơ sở phương pháp luận truyền thống của chủ nghĩa Mác - Lênin, phương pháp duy vật biện chứng, phương pháp duy vật lịch sử, phương pháp thống kê

xã hội học và các phương pháp khác như phân tích, so sánh các quy định của pháp luật các quốc gia điển hình trên thế giới về mô hình công ty mẹ - công ty con

5 Kết cấu của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, nội dung của luận văn gồm

3 chương:

Chương 1: Các vấn đề lý luận pháp lý về mô hình công ty mẹ - công ty con

Chương 2: Thực tiễn chuyển đổi Tổng công ty chè Việt Nam theo mô hình công ty mẹ -

công ty con

Chương 3: Kiến nghị nhằm hoàn thiện pháp luật về mô hình công ty mẹ - công ty con

Néi dung c¬ b¶n cña luËn v¨n

Chương 1

CÁC VẤN ĐỀ LÝ LUẬN PHÁP LÝ VỀ MÔ HÌNH CÔNG TY MẸ - CÔNG TY CON 1.1 Khái niệm công ty mẹ - công ty con

1.1.1 Khái niệm

Theo khoản 15 Điều 4 Luật doanh nghiệp năm 2005 thì công ty mẹ - công ty được định nghĩa:

"Một công ty được coi là công ty mẹ của công ty khác nếu thuộc một trong các trường hợp sau đây:

a) Sở hữu trên 50% vốn điều lệ hoặc tổng số cổ phần phổ thông đã phát hành của công ty đó;

b) Có quyền trực tiếp hoặc gián tiếp bổ nhiệm đa số hoặc tất cả các thành viên Hội đồng quản trị, Giám đốc hoặc Tổng giám đốc của công ty đó;-

c) Có quyền quyết định việc sửa đổi, bổ sung Điều lệ của công ty đó"

1.1.2 Những đặc trưng pháp lý của mô hình công ty mẹ - công ty con

Thứ nhất, công ty mẹ - công ty con là một tập hợp các công ty, mỗi công ty là một pháp nhân

độc lập, có tài sản riêng, có bộ máy điều hành quản lý riêng và tự chịu trách nhiệm về các khoản

nợ cũng như các nghĩa vụ tài sản của mình

Thứ hai, quan hệ giữa công ty mẹ và công ty con được thiết lập trên cơ sở sở hữu vốn

Theo đó, công ty mẹ đầu tư toàn bộ hoặc đầu tư phần vốn góp chi phối vào công ty con Tùy theo pháp luật của mỗi nước và điều lệ của từng công ty quy định mà mức chi phối được thể hiện ở tỷ lệ vốn góp Thông thường, công ty mẹ chiếm từ 50% trở lên vốn góp của công ty con Tuy nhiên, có trường hợp vẫn được coi là công ty mẹ mặc dù vốn góp dưới 50% tùy thuộc vào điều lệ công ty

Thứ ba, công ty mẹ nắm giữ quyền chi phối, kiểm soát công ty con Việc kiểm soát, chi

phối của công ty mẹ thể hiện ở việc tác động tới các quyết định quan trọng của công ty con thông qua người đại diện phần vốn góp hay người trực tiếp quản lý phần vốn của công ty mẹ tại công ty con (các thành viên Hội đồng quản trị)

Thứ tư, mỗi công ty mẹ có thể có nhiều công ty con nhưng mỗi công ty con chỉ có một

công ty mẹ Và các công ty con có thể tiếp tục đầu tư vào các công ty con khác

Thứ năm, công ty mẹ không bị ràng buộc hay phải chịu trách nhiệm liên đới đối với các

nghĩa vụ tài sản của công ty con

1.1.3 Cơ cấu tổ chức của công ty mẹ

Một công ty mẹ có thể là:

(a) Một công ty mẹ thuần túy mà tài sản của nó chính là cổ phiếu và các khoản ứng trước cho công ty con, nguồn thu nhập duy nhất hoặc chủ yếu là cổ tức và cổ phần nhận được từ các công ty con; hoặc

(b) Một công ty hỗn hợp vừa là công ty mẹ vừa là công ty tự kinh doanh - ngoài việc sở hữu cổ phiếu tại các công ty con, công ty này còn tiến hành các nghiệp vụ kinh doanh

Những lợi thế của công ty mẹ:

- Giao cho từng công ty con đảm nhiệm vùng lãnh thổ mà công ty con có thể cung cấp dịch vụ tiện lợi và kinh tế nhất; loại bỏ yếu tố cạnh tranh dẫn đến chiến tranh giá cả và giá bán không kinh tế;

- Thâu tóm nguồn nguyên liệu, chuyên môn hóa trong hoạt động sản xuất kinh doanh v.v

Những bất lợi và lạm dụng:

- Tạo ra sự độc quyền và tập trung kiểm soát doanh nghiệp lớn nằm trong tay một số ít các ông chủ;

- Có thể xảy ra việc o ép các cổ đông thiểu số bằng cách khấu trừ cổ tức, thao túng các giao dịch liên công ty

- Có thể xảy ra hiện tượng đảo lộn nguồn vốn kinh doanh của các công ty con, bán hàng không công bằng, ép buộc việc hợp nhất không có lợi đối với các công ty con

1.1.4 Cơ cấu tổ chức của công ty con

Có thể được tổ chức dưới hình thức công ty trách nhiệm hữu hạn hoặc công ty cổ phần,

do công ty mẹ nắm giữ 100% vốn hoặc công ty mẹ có vốn góp chi phối;

1.1.5 Mối quan hệ giữa các công ty trong mô hình công ty mẹ - công ty con

Mối quan hệ giữa công ty mẹ và công ty con dự trên nguyên tắc:

- Tăng cường vai trò của hệ thống kiểm soát nội bộ nhằm đảm bảo quỹ đạo chung cho tất

cả các đơn vị thành viên

- Phối hợp chiến lược kinh doanh trên tất cả các mặt, các chức năng

- Tăng cường vai trò trung tâm và sự chi phối của công ty tài chính nhằm hạn chế khả năng bị thôn tính

Công ty mẹ tác động vào công ty con thông qua người đại diện của công ty mẹ trong Hội đồng quản trị của công ty con Thông qua người đại diện này, công ty mẹ sẽ tác động đến quyết định về điều lệ hoạt động, chiến lược kinh doanh v.v của công ty con Lúc này, người đại diện của công ty mẹ có nghĩa vụ song trùng, họ vừa phải thực hiện nghĩa vụ của mình đối với công ty con mà họ là thành viên hội đồng quản trị vừa phải bảo vệ quyền lợi của công ty

mẹ mà họ là người đại diện

Ở Việt Nam, mối quan hệ giữa công ty mẹ, công ty con được thể hiện ra một số nét sau:

- Tùy thuộc vào loại hình pháp lý của công ty con, công ty mẹ thực hiện quyền và nghĩa

vụ của mình với tư cách là thành viên, chủ sở hữu hoặc cổ đông trong quan hệ với công ty con

- Vì cả công ty mẹ và công ty con đều có tư cách pháp nhân nên quan hệ giữa công ty mẹ

và công ty con được thiết lập chủ yếu thông qua hợp đồng và các giao dịch khác

- Trường hợp công ty mẹ can thiệp ngoài thẩm quyền của chủ sở hữu, thành viên hoặc cổ đông buộc công ty con phải thực hiện hoạt động kinh doanh trái với thông lệ kinh doanh bình thường hoặc thực hiện hoạt động kinh doanh gây thiệt hại cho công ty con thì công ty mẹ phải chịu trách nhiệm

1.1.6 Vai trò của chủ sở hữu Nhà nước đối với các tập đoàn theo mô hình công ty mẹ, công ty con

Nhà nước vừa đóng vai trò là chủ sở hữu vừa đóng vai trò là cơ quan quản lý đối với các doanh nghiệp này Kinh nghiệm ở một số nước có nền kinh tế chuyển đổi cho thấy, đã có rất nhiều nỗ lực để tách bạch hai chức năng này của Nhà nước Ở Hungary, từ năm 1990, quyền chủ sở hữu của Nhà nước đối với toàn bộ doanh nghiệp nhà nước đã được chuyển từ các bộ của Chính phủ cho cơ quan quản lý tài sản nhà nước (State Property Agency) Malayxia đã thực hiện một số đổi mới như công ty hóa, thuê những vị đại diện từ bên ngoài không thuộc

cơ quan nhà nước, vào các vị trí thành viên Hội đồng quản trị hoặc các vị trí quản lý cao cấp khác v.v

Thực tế ở Việt Nam, vai trò quản lý của chủ sở hữu và quản lý nhà nước chưa có sự phân biệt rạch ròi, Chính phủ là đại diện chủ sở hữu, thay mặt toàn dân quản lý tài sản đồng thời lại là người quản lý nhà nước, đưa ra những quy định về luật thông qua hệ thống pháp lý Điều này đẩy Nhà nước vào nhiều tình huống khó xử Đơn cử khi nội bộ doanh nghiệp nhà nước có tranh chấp phát sinh, với tư cách chủ sở hữu tài sản, chính quyền phải lo hòa giải, can thiệp Tuy nhiên, chức năng hòa giải và sự can thiệp hành chính nhà nước nhiều khi không có sự phân biệt Nếu không cẩn thận, Nhà nước sẽ vi phạm chính luật chơi đã được vạch ra, vi phạm quyền tự chủ của doanh nghiệp, đã được quy định tại Nghị định 132/2005/NĐ-CP về thực hiện quyền và nghĩa vụ của chủ sở hữu nhà nước đối với công ty nhà nước

Dựa vào tiêu chí của tập đoàn phải đa ngành, các tổng công ty muốn nhanh chóng trở thành tập đoàn bằng các quyết định hành chính thay vì chuyển đổi về bản chất để tự phát triển để thành tập đoàn Các doanh nghiệp nhà nước bung ra đầu tư đa ngành Tập đoàn Dầu khí - PetroVietnam đầu tư nhiệt điện, bất động sản, ngân hàng, chứng khoán v.v Những Tổng công ty chưa đa ngành như phấn đấu mở thêm ngành mới, bởi chỉ kinh doanh một ngành thì không thể thành tập đoàn Đến khi lạm phát tăng cao, người ta mới giật mình phát hiện, số tiền mà các tập đoàn, tổng công ty đầu tư vào tài chính, ngân hàng, bất động sản lên đến hàng chục nghìn tỷ đồng

Ở Việt Nam, có những doanh nghiệp đã trở thành tập đoàn về danh nghĩa, nhưng trên thực

tế vẫn chưa hình thành được các đặc trưng của tập đoàn kinh tế, chưa chuyển đổi quan hệ cũ kiểu hành chính trong các tổng công ty sang quan hệ thị trường Hiện nay, vai trò quản lý nhà nước với vai trò quản lý của chủ sở hữu nhà nước đối với các tập đoàn kinh tế nhà nước chưa được phân biệt rõ ràng

1.2 Thực trạng quy định của pháp luật Việt Nam về mô hình công ty mẹ, công ty con trong đổi mới doanh nghiệp Nhà nước

1.2.1 Thực trạng quy định của pháp luật Việt Nam về mô hình công ty mẹ - công ty con trong đổi mới doanh nghiệp nhà nước

Cơ sở pháp lý đặt tiền đề cho sự ra đời công ty mẹ-công ty con ở Việt Nam:

- Quyết định số 90-TTg, 91-TTg ngày 07/4/1994: Thành lập các Tổng công ty nhà nước Đến năm 1995, mô hình hoạt động của Tổng công ty nhà nước chính thức được đưa vào Luật doanh nghiệp

- Ngày 09/8/2004, Nghị định 153/2004/NĐ-CP của Chính phủ về tổ chức, quản lý Tổng công ty nhà nước và chuyển đổi Tổng công ty nhà nước, công ty nhà nước độc lập theo mô hình công ty mẹ - công ty con đã luật hoá mô hình công ty mẹ - công ty con

- Luật doanh nghiệp năm 2005 đã giành một chương (chương VII) với 04 điều từ Điều

146 đến Điều 149 quy định về nhóm công ty trong đó có mô hình công ty mẹ, công ty con

- Ngày 26-6-2007, Chính phủ ban hành Nghị định số 111/2007/NĐ-CP về tổ chức quản

lý Tổng công ty nhà nước và chuyển đổi Tổng công ty nhà nước, công ty nhà nước độc lập, công ty mẹ là công ty nhà nước theo hình thức công ty mẹ - công ty con hoạt động theo Luật doanh nghiệp (thay thế Nghị định 153/2004/NĐ-CP)

Cách thức hình thành công ty mẹ - công ty con ở Việt Nam

- Tập hợp các công ty lại với nhau theo một tiêu chí nhất định (ví dụ như cùng ngành nghề kinh doanh v.v.), sau đó "phong" một công ty trong số đó làm công ty mẹ

- Các công ty đang tồn tại kết hợp lại với nhau bằng cách các chủ nhân của từng công ty (gọi là công ty con) bán cổ phần cho một công ty mới lập - công ty nắm vốn (gọi là công ty mẹ)

- Một công ty bỏ tiền lập các công ty khác và áp dụng cơ cấu tổ chức của mình vào công

ty con

Mô hình tổ chức hệ thống doanh nghiệp nhà nước hiện nay:

- Quan hệ giữa tổng công ty và các công ty thành viên hạch toán độc lập;

- Quan hệ giữa tổng công ty và các công ty thành viên hạch toán phụ thuộc;

- Quan hệ giữa công ty hạch toán độc lập trong tổng công ty với đơn vị phụ thuộc của công ty hạch toán độc lập

Sự khác biệt giữa tổng công ty và đơn vị thành viên với mô hình công ty mẹ-công ty con

- Mô hình của tổng công ty có cơ cấu tổ chức bị giới hạn có 3 cấp: Tổng công ty, công ty,

xí nghiệp hạch toán phụ thuộc (hoặc tương đương) Mô hình công ty mẹ, công ty con thì tầng nấc trong cơ cấu tổ chức là không giới hạn, công ty mẹ, công ty con, công ty cháu v.v

- Quan hệ của công ty mẹ đối với công ty con là trách nhiệm hữu hạn còn đối với mô hình tổng công ty là trách nhiệm hữu hạn hoặc vô hạn

- Về mặt pháp lý, các đơn vị thành viên của tổng công ty là những pháp nhân chưa đầy

đủ vì đối với một số lĩnh vực vẫn phụ thuộc vào tổng công ty như công tác tổ chức cán bộ v.v Còn theo mô hình công ty mẹ, công ty con thì các doanh nghiệp là những pháp nhân đầy đủ

- Các đơn vị hạch toán độc lập trong mô hình tổng công ty không phải do tổng công ty thành lập còn đối với mô hình công ty mẹ - công ty con thì công ty mẹ có thể là người sáng lập hoặc tham gia sáng lập công ty con

- Trong mô hình tổng công ty, phần lớn bộ máy tổng công ty chỉ thực hiện chức năng quản lý hành chính, trong khi đó ở mô hình công ty mẹ, công ty con thì công ty mẹ là một doanh nghiệp

có sản phẩm, có khách hàng, có thị trường

- Mô hình tổng công ty, công ty thành viên không cho phép huy động vốn một cách có hiệu quả, không cho phép tổng công ty thay đổi cơ cấu vốn đầu tư trong các doanh nghiệp thành viên một cách linh hoạt v.v

1.2.2 Những điểm mới của Nghị định 111/2007/NĐ-CP về tổ chức quản lý, quản lý Tổng công ty nhà nước và chuyển đổi Tổng công ty nhà nước, công ty nhà nước độc lập, công ty mẹ là công ty nhà nước hoạt động theo hình thức công ty mẹ - công ty con hoạt động theo Luật Doanh nghiệp

- Quy định rõ hình thức công ty mẹ - công ty con đối với công ty mẹ là công ty nhà nước khác với công ty mẹ là công ty trách nhiệm hữu hạn một thành viên do Nhà nước làm chủ sở hữu

- Khác với quy định cũ, căn cứ vào đặc điểm, quy mô, số lượng công ty con hoạt động tại các địa bàn trong và ngoài nước, chủ sở hữu công ty quyết định cơ cấu tổ chức quản lý của công ty mẹ theo mô hình Hội đồng thành viên, Tổng giám đốc, kiểm soát viên hoặc mô hình Chủ tịch công ty, Giám đốc, Kiểm soát viên

- Quy định về chủ thể phê duyệt Đề án chuyển đổi

Theo quy định cũ, Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Đề án chuyển đổi của các Tổng công

ty, công ty sau khi có ý kiến đề nghị của Hội đồng thẩm định (Điều 35, Nghị định 153/2004/NĐ-CP)

Khác với quy định trên, Điều 41, Nghị định 111/2007/NĐ-CP quy định: Người quyết định thành lập tổng công ty, công ty nhà nước độc lập, công ty thành viên hạch toán độc lập thuộc tổng công ty là người phê duyệt đề án chuyển đổi, quyết định lộ trình, việc chuyển đổi tổng công ty, công ty và phê duyệt điều lệ công ty mẹ

1.2.3 Thành công và hạn chế của pháp luật Việt Nam đối với mô hình công ty mẹ - công ty con

Thành công

Thứ nhất, có thể xác lập một cơ chế quản lý phân cấp triệt để hơn khi nó còn là một bộ

phận trực thuộc của công ty mẹ

Thứ hai, công ty mẹ có thể thực hiện được chiến lược giá chuyển giao (Transfer pricing),

nhất là trong những trường hợp các doanh nghiệp lập cơ sở kinh doanh ở nước ngoài

Thứ ba, với mô hình này, các doanh nghiệp có thể thực hiện được sự liên kết với các

doanh nghiệp khác nhằm giảm cạnh tranh, tăng độc quyền của thiểu số v.v

Thứ tư, mô hình công ty mẹ - công ty con cho phép các doanh nghiệp chủ động hơn trong

việc bố trí và tái bố trí lại cơ cấu đầu tư vào các lĩnh vực khác nhau theo chiến lược phát triển của doanh nghiệp bằng việc mua hoặc bán cổ phần của mình trong các công ty con

Thứ năm, mô hình công ty mẹ - công ty con cho phép một doanh nghiệp huy động vốn để

mở rộng sản xuất kinh doanh bằng cách thành lập công ty con mới trong điều kiện vừa có thể kiểm soát được doanh nghiệp mới thành lập một cách hữu hiệu thông qua cổ phần khống chế, vừa không bị các nhà đầu tư chi phối đối với doanh nghiệp cũ

Hạn chế

- Vị trí, vai trò của tổ chức Đảng chưa rõ ràng gây khó khăn trong hoạt động quản lý, điều hành của doanh nghiệp

- Đối với doanh nghiệp có phần vốn Nhà nước tham gia, cần quy định rõ quyền và nghĩa vụ của các cán bộ chủ chốt khi tham gia quản lý, điều hành công ty với tư cách vừa là cổ đông vừa là đại diện chủ sở hữu phần vốn Nhà nước

- Luật doanh nghiệp năm 2005 mặc dù đã nêu quyền và trách nhiệm của công ty mẹ, công ty con nhưng mới chỉ ở dạng chung nhất mà chưa có những quy định cụ thể về quản lý đối với mô hình này

- Các doanh nghiệp nhà nước trong quá trình chuyển đổi theo mô hình công ty mẹ, công ty con còn tồn tại bất cập như công ty mẹ là công ty nhà nước hoạt động theo Luật doanh nghiệp Nhà nước còn các công ty con là công ty cổ phần, công ty trách nhiệm hữu hạn hoạt động theo Luật doanh nghiệp Điều này đã gây ra nhiều bất cập trong công tác quản lý, điều hành giữa công ty

mẹ và công ty con

Chương 2

THỰC TẾ VIỆC CHUYỂN ĐỔI TỔNG CÔNG TY CHÈ VIỆT NAM

THEO MÔ HÌNH CÔNG TY MẸ - CÔNG TY CON 2.1 Sự hình thành và phát triển của Tổng công ty Chè Việt Nam

- Năm 1974, Liên hiệp các Xí nghiệp công nông nghiệp chè Việt Nam được thành lập, là

sự hợp nhất của các nhà máy chế biến chè xuất khẩu của Trung ương và một số xí nghiệp chè hương ở miền Bắc với nhiệm vụ trọng tâm là chế biến và xuất khẩu chè

- Tháng 12/1995 theo Quyết định số 394 NN-TCCB/QĐ của Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Liên hiệp các xí nghiệp công nông nghiệp Chè Việt Nam được sắp xếp lại

và đổi tên thành Tổng công ty Chè Việt Nam;

- Ngày 13/09/2005, Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn ra Quyết định số 2374/QĐ-BNN/ĐMDN chuyển Tổng công ty Chè Việt Nam sang hoạt động theo mô hình công

ty mẹ - công ty con

2.2 Thực tiễn của việc chuyển đổi sang mô hình công ty mẹ - công ty con

Tình hình thực hiện sắp xếp đổi mới tại tổng công ty giai đoạn 1996-2006:

Tổng công ty chè Việt Nam được thành lập năm 1995 có 23 đơn vị thành viên sản xuất chè

và 06 đơn vị sự nghiệp Đến năm 2005, công tác sắp xếp cơ cấu Tổng công ty như sau: 3 đơn vị chuyển sang công ty trách nhiệm hữu hạn nhà nước một thành viên; 11 đơn vị được cổ phần hóa;

06 đơn vị liên doanh; 07 đơn vị bàn giao về Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn và các tỉnh Cuối năm 2005, Tổng công ty Chè Việt Nam chuyển sang hoạt động theo mô hình công ty

mẹ - công ty con theo Quyết định 203/2005/QĐ-TTg ngày 11/8/2005 của Thủ tướng Chính phủ và Quyết định 2374/QĐ-BNN/ĐMDN ngày 13/9/2005 của Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn

Kế hoạch sắp xếp đổi mới năm 2007 và 2008:

Năm 2007: Cổ phần hóa 03 công ty trách nhiệm hữu hạn một thành viên mà tổng công ty không giữ cổ phần chi phối: Công ty Chè Mộc Châu, Sông Cầu, Long Phú; giải thể hoặc chuyển đổi sở hữu 02 đơn vị: Công ty Chè Yên Bái và Xí nghiệp Chè Văn Tiên Cổ phần hóa

02 đơn vị phụ thuộc: Công ty Chè Việt Cường, Trung tâm Trung tâm Phục hồi chức năng và Điều trị bệnh nghề nghiệp Đồ Sơn

Năm 2008: Cổ phần hóa Tổng công ty - Công ty mẹ

2.3 Sự cần thiết phải điều chỉnh cơ cấu của Tổng công ty chè Việt Nam khi tiến hành cổ phần hóa

2.3.1 Khắc phục tồn tại của công ty mẹ theo mô hình hiện tại

Sau khi hoàn thành cổ phần hóa, công ty mẹ sẽ trở thành một công ty thương mại thuần túy hoạt động trong lĩnh vực kinh doanh chè và không có công ty con Bởi lẽ, Tổng công ty không có vườn chè và dây chuyền chế biến chè nào Toàn bộ các cơ sở sản xuất, chế biến chè trước đây của Tổng công ty đều hoạt động độc lập với tư cách là các đơn vị liên kết

Với mô hình như vậy, Tổng công ty không còn đủ sức mạnh về thị trường, thương hiệu, sản xuất, kinh doanh và tài chính có thể đáp ứng được yêu cầu của một công ty mẹ Tổng công ty không thể tồn tại và phát triển được vì nó phá vỡ toàn bộ hệ thống kinh doanh từ sản xuất nông nghiệp - chế biến - xuất khẩu

2.3.2 Điều chỉnh cơ cấu tổ chức nhằm phát huy vai trò công ty mẹ trong mô hình công ty mẹ - công ty con

- Tổng công ty muốn mạnh phải có chân hàng ổn định và kiểm soát được vệ sinh an toàn thực phẩm ngay từ nguyên liệu chế biến để xây dựng thương hiệu

- Tổng công ty phải có các vườn chè, các dây chuyền chế biến chè để trực tiếp tiến hành nghiên cứu và ứng dụng các thành tựu khoa học - công nghệ tiên tiến trong nông nghiệp - công nghiệp chế biến - đóng gói sản phẩm

- Dựa vào sức mạnh của công ty mẹ về thương hiệu, thị trường, tài chính, công nghệ và nguồn nhân lực, các công ty con mới có đủ điều kiện để phát triển trồng các giống chè mới có chất lượng cao trên quy mô lớn, đổi mới công nghệ, nghiên cứu sản xuất các sản phẩm mới đáp ứng được nhu cầu, thị hiếu của các nhà nhập khẩu, tạo thêm việc làm và tăng thu nhập cho người lao động

2.4 Phương án chuyển Tổng công ty chè Việt Nam thành Tổng công ty cổ phần

2.4.1 Mục tiêu phát triển đến năm 2015

Doanh thu: 1.000 tỷ đồng; lợi nhuận: 300 tỷ; Vốn điều lệ: 300 tỷ; Sản lượng chè xuất khẩu: 30.000 tấn

2.4.2 Mô hình tổ chức Tổng công ty sau đổi mới

Công ty mẹ: Đại hội đồng cổ đông, Hội đồng quản trị, Ban Kiểm soát và bộ máy điều hành;

Công ty con: Công ty cổ phần Chè Nghĩa Lộ, Liên Sơn, Trần Phú, Long Phú và Công ty chè Ba Đình tại Cộng hòa Liên bang Nga;

Công ty liên kết: Công ty cổ phần Chè Kim Anh, Hà Tĩnh, Quân Chu, Thái Nguyên, Bắc Sơn, Phú Đa, Cơ khí Chè, Công ty cổ phần Xây lắp Vật tư Kỹ thuật, Thái Bình Dương, Khách sạn Chè Đồ Sơn

2.5 Các vướng mắc, bất cập trong quá trình chuyển Tổng công ty Chè Việt Nam sang mô hình công ty mẹ - công ty con

2.5.1 Vấn đề làm chủ của người lao động

Tình hình phổ biến ở các doanh nghiệp sau cổ phần hóa là nhiều người lao động đã bán

cổ phần ưu đãi sau khi được mua nên số cổ phần đó được tập trung vào tay những cổ đông khác Như vậy, trái với mục tiêu làm chủ, người lao động chỉ là người làm thuê Có thể nói, mục tiêu chủ yếu này của cổ phần hóa đã không đạt được

2.5.2 Các chế độ chính sách về cổ phần hóa ban hành chậm và thường xuyên thay đổi

Ví dụ: Về chuyển các doanh nghiệp nhà nước thành công ty cổ phần, từ năm 1996 đến nay đã có 05 Nghị định của Chính phủ, đó là:

Nghị định 28/NĐ-CP ngày 07/5/1996; Nghị định 44-1998/NĐ-CP ngày 29/6/1998; Nghị định 64/2002/NĐ-CP ngày 19/6/2002; Nghị định 187/2004/NĐ-CP ngày 16/11/2004; Nghị định 109/2007/NĐ-CP ngày 26/6/2007

Hiện nay, Chính phủ đang chuẩn bị ban hành Nghị định mới thay thế cho Nghị định 109/2007/NĐ-CP ngày 26/6/2007 Sau khi có Nghị định của Chính phủ, các bộ ngành có liên quan phải ban hành Thông tư hướng dẫn, thời gian ban hành thường kéo dài một quý Cá biệt

có trường hợp kéo dài cả năm như Nghị định 41/2002/NĐ-CP của Chính phủ ký ngày 11/4/2002 về chính sách đối với người lao động dôi dư do sắp xếp lại doanh nghiệp nhà nước, đến 22/5/2003, Bộ Lao động Thương binh và Xã hội mới ban hành Thông tư 11/2003/TT-BLĐTBXH để hướng dẫn

Về ban hành chậm văn bản, có thể dẫn thêm một ví dụ minh họa, đó là Tổng Công ty Chè Việt Nam có quyết định cổ phần hóa trong năm 2008, nhưng đến tháng 10/2008 vẫn chưa có văn bản hướng dẫn việc phân chia giá trị vườn chè đã giao khoán theo NĐ 01/CP để có căn cứ xác định giá trị doanh nghiệp

2.5.3 Vị trí của các đơn vị sản xuất thuộc công ty mẹ

Điểm a Mục 1 Điều 37 của Nghị định 111/2007/NĐ-CP ngày 26/6/2007 có ghi rõ "Văn phòng, cơ quan quản lý của tổng công ty, các đơn vị thành viên hạch toán phụ thuộc, đơn vị

sự nghiệp cùng với một hoặc một số công ty thành viên hạch toán độc lập có vị trí then chốt trong tổng công ty hoặc hoạt động trong lĩnh vực kinh doanh chính của tổng công ty được tổ chức lại thành công ty mẹ" Với cơ cấu tổ chức tổng công ty như đã nêu trong Nghị định thì

sẽ có nhiều doanh nghiệp có quy mô lớn nhưng cũng chỉ được gọi là chi nhánh Theo Từ điển

Tiếng Việt của Viện Ngôn ngữ học xuất bản tại Hà Nội năm 2002 thì chi nhánh có nghĩa là

nhánh phụ Điều này hoàn toàn không phù hợp với vị trí then chốt của doanh nghiệp như đã

xác định trong Nghị định 111/2007/NĐ-CP nêu trên (ví dụ như Công ty Chè Mộc Châu nằm trong mẹ nên chỉ được coi là chi nhánh của Vinatea tại Sơn La)

2.5.4 Mâu thuẫn trong việc xác định giá trị vườn chè

Phần lớn các vườn chè của doanh nghiệp đều đã được giao khoán theo Nghị định 01/CP của Chính phủ từ năm 1995 Trước khi tiến hành giao khoán, các đơn vị đều tổ chức xác định giá trị

đã đầu tư còn lại trên vườn chè để khoán gọn trong 50 năm theo Điều 9 của Nghị định 01/CP

Việc xác định giá trị vườn chè ở các đơn vị bảo đảm đúng nguyên tắc "bảo toàn tổng số vốn

được nhà nước giao kết hợp với thực trạng vườn cây tại thời điểm giao khoán"

Hợp đồng giao khoán đã ghi rõ trách nhiệm của bên nhận khoán là "phải nộp giá trị vườn

cây do bên giao khoán đã đầu tư và được hưởng thành quả lao động và kết quả đầu tư trên đất nhận khoán" - Điều 8 Nghị định 01/CP

Đến nay, về cơ bản các đơn vị đã thu hết số tiền giao khoán nói trên Vườn chè đã được đầu tư chăm sóc theo đúng quy trình kỹ thuật, năng suất, chất lượng búp chè đều tăng hơn so với trước khi giao khoán

Trên 90% người nhận khoán đã trả hết tiền ghi trong hợp đồng Như vậy, theo Nghị định 01/CP, người nhận khoán được hưởng toàn bộ sản phẩm thu được trên vườn chè trong thời hạn 50 năm Đến thời điểm này, hợp đồng mới thực hiện được khoảng 10 năm, người nhận khoán còn được hưởng thành quả thêm 40 năm nữa trên vườn chè nhận khoán

Hiện nay, chưa có văn bản chính thức về việc phân chia giá trị vườn chè đã giao khoán theo Nghị định 01/NĐ-CP của Chính phủ khi tiến hành cổ phần hóa nhưng theo Công văn số 1204/BTC-TCDN ngày 11/7/2007 của Bộ Tài chính thì toàn bộ giá trị vườn chè là của Nhà nước,

để động viên sự cố gắng nỗ lực của người lao động "có thể xử lý chia thêm cho người lao động có

vườn cây loại tốt (loại 1) nhưng tỷ lệ không vượt quá 50% giá trị tăng thêm do hệ số phân loại" Như vậy là quan điểm của Bộ Tài chính đã trái với Nghị định 01/NĐ-CP của Chính phủ và

hợp đồng giao khoán giữa doanh nghiệp với người lao động

Cũng cần nói thêm là vườn chè hiện nay được phân thành sáu loại (từ loại 1 đến loại 6) nếu xử lý theo văn bản trên thì chỉ những người lao động có vườn chè loại 1 mới được chia

thêm, còn những lao động đã nhận khoán các vườn chè loại 5 - 6 là các vườn chè rất xấu để phục hóa nâng cao chất lượng vườn chè lên thêm 2 - 3 bậc đã không được xem xét để phân chia giá trị Tỷ lệ chia tối đa 50% là quá thấp đối với người lao động khi điều kiện đất đai khí hậu nêu trong văn bản trên đã có ngay từ khi bắt đầu trồng chè và chính với đất đai khí hậu

ấy, do quản lý kém đã làm cho vườn chè kiệt quệ, suy thoái nghiêm trọng Công sức lao động

và tiền của đầu tư của người nhận khoán là nguyên nhân chính đem lại giá trị tăng thêm trên vườn chè nên cần phải xem lại tỷ lệ phân chia theo hướng tăng thêm cho người lao động Đây

là một bất hợp lý cần được giải quyết

Khi giao khoán theo Nghị định số 01/CP, vườn chè vẫn là tài sản của nhà nước nhưng toàn

bộ thành quả thu được trên vườn chè trong thời gian 50 năm là của người nhận khoán Khi cổ phần hóa, vườn chè trở thành tài sản của công ty cổ phần Hợp đồng giao khoán theo Nghị định 01/CP hết hiệu lực, công ty cổ phần tiếp tục thuê người lao động nhận khoán trước đây để chăm sóc, thu hái chè nhưng theo hình thức do công ty cổ phần quyết định, toàn bộ thành quả lao động hiện có trên vườn chè thuộc về công ty cổ phần Vì vậy, khi tiến hành cổ phần hoa, giá trị vườn chè cần được phân chia thỏa đáng giữa nhà nước và người lao động

2.5.5 Đất đai

Theo phụ lục số 1 của Thông tư 146/2007/TT-BTC của Bộ Tài chính thì khi xây dựng phương án cổ phần hóa phải có đầy đủ các hồ sơ pháp lý về tài sản của doanh nghiệp (bao gồm cả diện tích đất được giao và cho thuê), phải xác định được diện tích đất giao cho từng hộ nhận giáo khoán theo Nghị định 01/CP của Chính phủ (lên tới gần 3.000 hộ) với tổng diện tích đất do Tổng công ty Chè Việt Nam hiện đang quản lý lên tới hơn 10.000 ha nằm trên địa bàn 6 tỉnh, thành phố Diện tích đất này được giao cách đây vài chục năm trên bản đồ, không có mốc giới cụ thể Việc xác định lại mốc giới cụ thể của tất cả các thửa đất nói trên do Ủy ban nhân dân tỉnh thực hiện với chi phí lên đến hàng chục tỷ đồng Việc xác định mốc giới cho toàn bộ Tổng công ty sẽ phải chi một khoản lớn hơn nhiều nhưng chưa có hướng dẫn của cơ quan có thẩm quyền

2.5.6 Giá trị lợi thế về vị trí địa lý

Điều 31 của Nghị định 109/2007/NĐ-CP yêu cầu phải xác định giá trị lợi thế kinh doanh của doanh nghiệp trong đó có giá trị lợi thế về vị trí địa lý Thông tư số 146/2007/TT-BTC ngày 06/12/2007 của Bộ Tài chính hướng dẫn phương pháp xác định giá trị lợi thế về vị trí địa lý Đây là vấn đề mới, qua một số đơn vị tiến hành cổ phần hóa trong năm 2008 thì thấy giá trị này rất lớn, gấp nhiều lần toàn bộ tài sản của doanh nghiệp làm cho giá trị của doanh nghiệp tăng lên, phương án kinh doanh ba năm sau khi cổ phần hóa không có tính khả thi Tình trạng này cũng đã xảy ra ở Tổng công ty Chè Việt Nam (Trung tâm Trung tâm Trung tâm Phục hồi chức năng và Điều trị bệnh nghề nghiệp Đồ Sơn - Hải Phòng khi xác định giá trị doanh nghiệp thì tổng tài sản: 2.589.494.245 đồng nhưng giá trị lợi thế vị trí địa lý: 7.868.700.000 đồng Giá trị mới xác định tăng lên gấp 4 lần so với tổng tài sản, Trung tâm với nhiệm vụ chủ yếu là phục hồi cho sức khỏe của người lao động không thể xây dựng phương án cổ phần hóa có hiệu quả)

2.5.7 Thủ tục hành chính phức tạp

Việc giải quyết các tồn tại vướng mắc phải qua rất nhiều bộ, ngành với nhiều thủ tục phức tạp Ví dụ: Ngày 14/02/2006, Tổng công ty Chè Việt Nam có Tờ trình Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn số 79 TT/CVN-HĐQT sắp xếp lại các đơn vị phụ thuộc Tổng công ty Ngày 27/3/2006, Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn có Tờ trình Thủ tướng Chính phủ số 695/BNN-ĐMDN Ngày 18/4/2006, Văn phòng Chính phủ có Công văn số 2037/VPCP-ĐMDN gửi Bộ Kế hoạch Đầu tư, Bộ Tài chính, Bộ Nội vụ, Bộ Lao động Thương binh và Xã hội, Ngân hàng Nông nghiệp Việt Nam, Quỹ Hỗ trợ phát triển

Ban Đổi mới và Phát triển doanh nghiệp Tổng công ty đã tiến hành giải trình với 06 cơ quan trên (có bộ phải giải trình 02 lần cho 02 vụ chức năng khác nhau) Sau khi có đủ ý kiến trả lời bằng văn bản của 06 cơ quan nói trên, Văn phòng Chính phủ mới có công văn trả lời,