Pháp luật về hợp đồng dân sự theo mẫu trên thế giới – những kinh nghiệm đối với việt nam

Quan điểm này chú trọng yếu tố hình thức – được soạn sẵn theo một khuôn mẫu, với những điều khoản, điều kiện nhất định và yếu tố đối tượng áp dụng – được áp dụng cho một loạt các bên

Pháp luật về Hợp đồng dân sự theo mẫu trên thế giới – Những kinh nghiệm đối với Việt Nam

Nguyễn Thị Ngọc Anh

Khoa Luật Luận văn ThS ngành: Luật quốc tế; Mã số: 60 38 60 Người hướng dẫn: GS.TS Lê Hồng Hạnh

Keywords: Luật Quốc tế; Chế định hợp đồng; Hợp đồng dân sự; Luật dân sự Content

1 LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI:

Hợp đồng là công cụ chủ yếu để xác lập quan hệ giữa các cá nhân, tổ chức trong đời sống thường ngày và là một chế định điển hình trong pháp luật dân sự nói riêng và pháp luật nói chung Hợp đồng được giao kết hàng ngày, với nhiều hình thức, giữa nhiều chủ thể khác nhau, trong nhiều lĩnh vực khác nhau và phong phú, đa dạng nhất vẫn là trong lĩnh vực dân sự - thương mại tiêu dùng Cũng chính từ nguyên nhân này, để giảm bớt thời gian cho mỗi giao dịch, một số tổ chức lớn, những công ty chuyên cung cấp hàng hóa, dịch vụ cho một số lượng lớn khách hàng thường sử dụng các loại hợp đồng được soạn

sẵn thành từng mẫu nhất định và áp dụng hàng loạt Những hợp đồng này được gọi là hợp đồng theo mẫu hay trong pháp luật một số nước còn có tên là hợp đồng gia nhập hoặc hợp đồng hàng loạt

Trên thế giới, Hợp đồng theo mẫu đã được sử dụng rất nhiều và phổ biến Ở Việt Nam, loại hợp đồng này cũng đã được áp dụng ngày một nhiều trong thực tiễn hoạt động giao dịch hàng hóa, dịch vụ giữa doanh nghiệp và người tiêu dùng Các doanh nghiệp ngày càng càng lạm dụng vị thế để sử dụng ngày càng nhiều dạng hợp đồng theo mẫu với những điều khoản không có lợi cho người tiêu dùng

Từ thập kỷ 90, rất nhiều quốc gia trên thế giới, đã ban hành một loạt các chính sách, văn bản pháp luật nhằm bảo vệ quyền lợi Người tiêu dùng và thể hiện sự tôn trọng các quyền của Người tiêu dùng, chống lại sự lạm dụng của những nhà sản xuất kinh doanh và những bất công trong xã hội Đồng thời, đa số các nước trên thế giới đều thiết lập cơ quan chuyên trách phụ trách công tác bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng Chính sự quan tâm của nhà nước đã giúp cho công tác bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng của nhiều nước trên thế giới đạt hiệu quả cao, mà tiêu biểu nhất có thể kể đến các nước EU, Canada, Đài Loan, Nhật Bản, Hàn Quốc Có thể nói, những nước này đã xây dựng được cho mình một mô hình bảo vệ người tiêu dùng rất hiệu quả và tiên tiến, tạo ra tâm lý yên tâm cho người tiêu dùng khi tham gia mua hàng hóa hoặc sử dụng dịch vụ Đây là những mô hình mà những nước đang phát triển, những nước đi sau như Việt Nam cần phải học hỏi và phát huy để tạo

ra một môi trường kinh doanh và tiêu dùng lành mạnh

Xuất phát từ lý do trên, tác giả quyết định chọn đề tài : “Hơ ̣p đồng dân sự theo mẫu trên thế giới – Những kinh nghiệm đối với Viê ̣t Nam”

Trong lĩnh vực khoa học pháp lý , theo tìm hiểu , tác giả nhận thấy , chế đi ̣nh hơ ̣p đồng đã được rất nhiều các nhà khoa ho ̣c , các luật gia triển khai nghiên cứu, ở nhiều khía cạnh, nhiều nô ̣i dung Tuy nhiên, vấn đề hơ ̣ p đồng dân sự theo mẫu – mô ̣t phần nhỏ nhưng rất quan trọng trong chế đi ̣nh hơ ̣p đồng la ̣i chưa đươ ̣c đề câ ̣p nhiều trong các nghiên cứu, các công trình , các đề tài khoa học đó Đến nay, các kết quả nghiên cứu thu được về pháp luật về hợp đồng theo mẫu ở Việt Nam còn hết sức khiêm tốn Phần lớn các công trình khoa học về lĩnh vực này được công bố dưới hình thức các bài viết được đăng

tải trên các tạp chí khoa học chuyên ngành luật hoặc tham luận trong các Hội thảo quốc gia và quốc tế

Có thể khẳng định rằng, chưa có công trình nào nghiên cứu, đánh giá một cách có hệ thống, toàn diện về chế định hợp đồng theo mẫu để từ đó đề xuất các phương hướng, giải pháp hoàn thiện các quy định về pháp luật về các hợp đồng theo mẫu ở nước ta hiện nay

3 MỤC TIÊU VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU

Luận văn có các mục tiêu trọng yếu như sau:

Thứ nhất, làm rõ cơ sở khoa học, lý luận chung về hợp đồng theo mẫu

Thứ hai, phân tích các quy định trong pháp luật các quốc gia, vùng lãnh thổ phát triển và đang phát triển trên thế giới về các vấn đề cơ bản liên quan đến hợp đồng theo mẫu

Thứ ba, đề xuất các khuyến nghị về việc áp dụng một số kinh nghiệm hoặc rút ra bài học từ kinh nghiệm của các nước trên thế giới đối với pháp luật Việt Nam trong việc điều chỉnh chế định hợp đồng theo mẫu, đảm bảo phù hợp với hệ thống pháp luật hiện hành tại Việt Nam, cũng như thực trạng và định hướng phát triển kinh tế xã hội của đất nước

Để đạt được các mục tiêu nói trên, Luận văn sẽ tập trung đi sâu vào phân tích chế

đi ̣nh hơ ̣p đồng theo mẫu trong luâ ̣t pháp quốc tế , cụ thể là những nước, vùng lãnh thổ rất chú trọng vấn đề quản lý việc sử dụng hợp đồng theo mẫu và cũng là những nước thực hiê ̣n công tác bảo vê ̣ người tiêu dùng rất hiê ̣u quả như Đức, Pháp, Hàn Quốc, Đài Loan… Hiê ̣n nay , mô hình và phương thức bảo vê ̣ người tiêu dùng của các nước này đươ ̣c coi là những bài ho ̣c điển hình để nghiên cứu và ho ̣c hỏi của Viê ̣t Nam và những quốc gia đang phát triển khác

Luận văn sử dụng phương pháp luận của chủ nghĩa Mác - Lê Nin, tư tưởng Hồ Chí Minh

và quan điểm, đường lối của Đảng Cộng Sản Việt Nam về xây dựng Nhà nước pháp quyền dựa trên nền tảng kinh tế thị trường XHCN, chính sách phát triển pháp luật và hoàn thiện môi trường kinh doanh trong quá trình hội nhập kinh tế quốc tế

Để thực hiện các nhiệm vụ nghiên cứu nói trên, Luận văn đã sử dụng tổng hợp các phương pháp nghiên cứu: so sánh, phân tích, tổng hợp để từ đó đánh giá ưu điểm, hạn chế

của pháp luật Việt Nam về Hợp đồng theo mẫu và các giải pháp hoàn thiện trên cơ sở tham khảo so sánh có chọn lọc với hệ thống pháp luật trên thế giới

5 BỐ CỤC CỦA LUẬN VĂN

Luận văn được bố cục thành ba phần:

Phần 1: Lời mở đầu

Phần 2: Nội dung, gồm 3 chương

- Chương I: Một số vấn đề lý luận về hợp đồng dân sự theo mẫu

- Chương II: Pháp luật của một số quốc gia, vùng lãnh thổ trên thế giới về hợp đồng theo mẫu

- Chương III: Thực trạng pháp luật và một số đề xuất để nâng cao hiệu lực và hoàn thiện chế định hợp đồng theo mẫu của pháp luật Việt Nam

Phần 3: Kết luận

CHƯƠNG 1

MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ HỢP ĐỒNG DÂN SỰ THEO MẪU

1.1 KHÁI NIỆM VỀ HỢP ĐỒNG DÂN SỰ:

Hợp đồng là một trong những chế định quan trọng của pháp luật dân sự và là phương tiện pháp lý cơ bản để thỏa mãn quyền, lợi ích hợp pháp của các chủ thể trong xã hội Hợp đồng tồn tại ở khắp nơi, trong mọi lĩnh vực của cuộc sống, xã hội và nền kinh

tế

Trên thế giới, các nhà làm luật hầu như không có sự phân biệt các loại hợp đồng dân sự hay thương mại Hợp đồng được sử dụng theo nghĩa chung với những nguyên tắc, đặc điểm chung Tuy nhiên, trong từng lĩnh vực, các quốc gia sẽ có những quy định mang tính đặc thù về nội dung và hình thức của hợp đồng cho phù hợp với yêu cầu của nhà nước và xã hội

Ở Việt Nam, trước đây, các nhà luật học thường phân biệt hợp đồng thành hai loại chính tương ứng với từng lĩnh vực dân sự - kinh tế là hợp đồng dân sự và hợp đồng thương mại Các loại hợp đồng này có rất nhiều điểm chung và chủ yếu được phân biệt bởi yếu tố chủ thế và mục đích giao kết Theo đó, hợp đồng dân sự được giao kết giữa các cá nhân với nhau hoặc giữa tổ chức với cá nhân vì mục đích tiêu dùng, sử dụng hàng

ngày Ngược lại, hợp đồng thương mại được giao kết giữa các tổ chức với nhau vì mục đích kinh doanh, sinh lợi Tuy nhiên, hiện nay, việc phân định giữa hai loại hợp đồng này không còn rõ ràng và cũng không còn là một đòi hỏi bức thiết đối với các nhà làm luật, các nhà luật học hay các chủ thể giao kết hợp đồng Hợp đồng dân sự và các quy định pháp luật về hợp đồng dân sự vẫn được coi là nền tảng, khuôn mẫu để xây dựng các loại hợp đồng thương mại – kinh tế khác Vì vậy, các đặc điểm của hợp đồng dân sự cũng chính là đặc điểm của các loại hợp đồng thương mại – kinh tế khác

Theo đó, Hợp đồng dân sự nói riêng và hợp đồng nói chung được hình thành từ bốn nhân tố chủ chốt, bao gồm: chủ thể giao kết – ý chí giao kết – hình thức giao kết và nội dung giao kết Các nhân tố này đều phải đảm bảo được nguyên tắc tối cao của Hợp đồng

là tự do ý chí, tự nguyện, bình đẳng, thiện chí, hợp tác và ngay thẳng giữa các bên tham gia giao kết Khi hợp đồng dân sự nói riêng và hợp đồng nói chung thỏa mãn được cả 4 yếu tố về chủ thể giao kết, tinh thần giao kết, nội dung giao kết và hình thức giao kết, Hợp đồng sẽ phát sinh hiệu lực

1.2 KHÁI NIỆM VỀ HỢP ĐỒNG DÂN SỰ THEO MẪU

Thông thường, hợp đồng sẽ được hình thành trên cơ sở kết quả của các cuộc thương lượng, thống nhất giữa các bên tham gia giao kết Tuy nhiên, trong guồng quay của sự phát triển, các chủ thể đều muốn rút ngắn thời gian soạn thảo hợp đồng để thúc đẩy quá trình giao dịch Chính vì vậy, các hợp đồng theo mẫu ra đời và ngày càng được sử dụng nhiều, phổ biến

Trên thế giới, hợp đồng theo mẫu có thể được quy định bằng các tên gọi khác nhau cũng như tồn tại ở nhiều hình thức khác nhau Một số quốc gia quan niệm đây là dạng hợp đồng mẫu (standard form contract) – tức là hợp đồng soạn sẵn, áp dụng cho nhiều đối tượng và sẽ không được thương lượng lại các điều khoản của hợp đồng Quan điểm này chú trọng yếu tố hình thức – được soạn sẵn theo một khuôn mẫu, với những điều khoản, điều kiện nhất định và yếu tố đối tượng áp dụng – được áp dụng cho một loạt các bên tham gia giao kết hợp đồng, không phân biệt nhân thân, địa vị và năng lực tài chính… Một số quốc gia khác lại chú trọng yếu tố phương thức giao kết khi đặt tên loại hợp đồng này là hợp đồng gia nhập (adhesion contract) – tức là hợp đồng do một bên soạn thảo, quyết định mọi nội dung có liên quan và bên còn lại chỉ việc ký/từ chối ký hoặc trả lời đồng ý/không

đồng ý Cũng có một số quốc gia chú trọng về tính ứng dụng của hợp đồng nên quan niệm đây là những hợp đồng hàng loạt (boilerplate contract)

Tuy tên gọi ở mỗi nước có sự khác nhau, nhưng nhìn chung, có thể định nghĩa hợp

đồng theo mẫu là “loại hợp đồng được giao kết giữa các bên, trong đó, các điều kiện,

điều khoản của hợp đồng do một bên đưa ra và bên kia chỉ được trả lời là đồng ý toàn bộ hoặc không mà không có hoặc rất ít có khả năng để thỏa thuận về các điều khoản có lợi

Từ định nghĩa nêu trên, có thể thấy rằng hợp đồng theo mẫu có một số đặc điểm khác biệt so với các hợp đồng thông thường Điều này được thể hiện ở một số đặc điểm khá nổi bật, rất dễ nhận biết như sau:

- Hợp đồng theo mẫu có các điều kiện, điều khoản do một bên trong Hợp đồng đưa

ra chứ không dựa trên cơ sở của việc thỏa thuận, thương lượng rồi đi đến thống nhất

- Thông thường, vì là Hợp đồng theo mẫu, nên các nội dung của Hợp đồng thường rất tỉ mỉ, chi tiết và đôi khi là rất dài dòng để có thể bao trùm được tất cả những nội dung

mà doanh nghiệp muốn phản ánh, điều chỉnh hoặc trong một số trường hợp chỉ là với mục đích của doanh nghiệp là làm phức tạp thêm nội dung của hợp đồng để người đọc không thể hiểu hết nếu không phải chuyên gia hoặc không có đủ thời gian hợp lý

- Giữa các chủ thể tham gia giao kết hợp đồng theo mẫu thường tồn tại một khoảng cách về địa vị, vị thế thương lượng rất lớn Thường thì bên đưa ra các điều khoản, điều kiện của hợp đồng là bên có địa vị cao hơn, có khả năng về tài chính, về pháp lý và có đầy đủ thông tin về giao dịch Ngược lại, bên phải chấp nhận vô điều kiện nội dung của hợp đồng lại thường có một vị thế thấp hơn rất nhiều

- Các hợp đồng này thường được các doanh nghiệp áp dụng hàng loạt cho khách hàng, người tiêu dùng Doanh nghiệp soạn thảo ra loại hợp đồng này để áp dụng cho tất

cả khách hàng của mình Đây là những điều khoản, điều kiện mang tính mặc định và cố định dành cho bất kì ai mua hoặc sử dụng hàng hóa, dịch vụ của doanh nghiệp Khách hàng khi giao dịch với doanh nghiệp sẽ không được đàm phán riêng lẻ về các nội dung của Hợp đồng mà chỉ có thể chấp nhận toàn bộ hoặc không

1

Dịch từ trang http://en.wikipedia.org/wiki/Standard_form_contract

- Thông thường, các hợp đồng theo mẫu có nội dung rất dài, tỉ mỉ nhưng lại được trình bày với một ngôn ngữ chuyên môn hết sức khó hiểu khiến cho người tiêu dùng dù đọc đi đọc lại đến vài lần vẫn không hiểu hết được ý nghĩa của câu từ, nếu không muốn nói đến hiểu được mục đích của người soạn thảo

1.3 THỰC TIỄN ÁP DỤNG HỢP ĐỒNG THEO MẪU TRÊN THẾ GIỚI

Trên thế giới, hợp đồng theo mẫu được hình thành và sử dụng từ cuộc cách mạng công nghiệp diễn ra từ thế kỷ thứ XIX Đến nay, hợp đồng theo mẫu đã trở nên phổ biến Trong bất kỳ lĩnh vực nào cũng có thể bắt gặp các hình thức đa dạng của hợp đồng theo mẫu Trong khuôn khổ của Luận văn, tác giả chỉ tập trung xem xét, phân tích các loại hợp đồng theo mẫu thường gặp trong một số lĩnh vực mà hợp đồng theo mẫu đã trở nên vô cùng phổ biến

1.3.1 Hợp đồng theo mẫu trong lĩnh vực công nghệ, thông tin và internet:

Trong lĩnh vực công nghệ, thông tin và internet, thường tồn tại chủ yếu các loại hợp đồng kích hoạt (Click Wrap), hợp đồng trình duyệt (Browse Wrap) hay hợp đồng gói bọc (Shrink Wrap) Đây là các dạng hợp đồng thường được sử dụng đối với các khách hàng mua bản quyền phần mềm hoặc các khách hàng truy cập internet

Chúng ta có thể dễ dàng bắt gặp rất nhiều hợp đồng theo mẫu trong lĩnh vực công nghệ thông tin và internet ngay khi truy cập một website, download một phần mềm, hay sử dụng các gói giải pháp công nghệ của các hãng công nghệ thông tin Với trình độ công nghệ thông tin ngày càng phát triển như hiện nay, các loại hợp đồng theo mẫu càng trở nên đa dạng và bùng nổ về số lượng

1.3.2 Hợp đồng theo mẫu trong lĩnh vực bảo hiểm:

Trên thế giới, bảo hiểm là một ngành, lĩnh vực rất phát triển và đem lại lợi nhuận rất cao cho các doanh nghiệp Số lượng và chủng loại khách hàng với nhu cầu bảo hiểm đa dạng, phong phú càng khiến cho các doanh nghiệp thêm ưa chuộng sử dụng hợp đồng theo mẫu trong quá trình giao dịch Hợp đồng theo mẫu sẽ giúp thúc đẩy tiến độ công việc, đồng thời, góp phần bảo vệ doanh nghiệp một cách tối đa

1.3.3 Hợp đồng theo mẫu trong lĩnh vực xây dựng và bất động sản:

Lĩnh vực xây dựng và bất động sản cũng là lĩnh vực thường sử dụng hợp đồng theo mẫu, trong đó, dạng hợp đồng theo mẫu dễ gặp nhất đó là hợp đồng thuê nhà Không giống như ở Việt Nam, việc cho thuê nhà (không phải là cho thuê văn phòng) thường do

các chủ hộ tư nhân nhỏ lẻ thực hiện và các đối tượng thuê nhà thường cũng chỉ là các khách hàng cá nhân hoặc hộ gia đình, các nước tiên tiến trên thế giới thường có rất nhiều các công ty nhà đất chuyên nghiệp cho dịch vụ này Họ có cả một đội ngũ chuyên gia và luật sư dày dặn kinh nghiệm để soạn thảo ra các hợp đồng thuê nhà với các điều khoản, điều kiện mang tính cố định và áp dụng cho hàng loạt các khách hàng của mình

CHƯƠNG 2

PHÁP LUẬT CỦA MỘT SỐ QUỐC GIA, VÙNG LÃNH THỔ

TRÊN THẾ GIỚI VỀ HỢP ĐỒNG THEO MẪU

2.1 NHẬN XÉT CHUNG

Trên thế giới, hợp đồng theo mẫu (hay còn gọi là hợp đồng gia nhập hoặc hợp đồng hàng loạt) chỉ là một hình thức của những điều kiện thương mại chung mà các doanh nghiệp thường sử dụng điều chỉnh mối quan hệ của doanh nghiệp với tất cả khách hàng của mình Điều kiện thương mại chung được hiểu là những điều kiện hợp đồng, quy tắc bán hàng, chính sách khách hàng và các vấn đề khác có liên quan do một bên (thường là doanh nghiệp) soạn thảo sẵn để áp dụng cho tất cả những bên (thường là người tiêu dùng) tham gia giao dịch với mình Các điều kiện thương mại chung không nhất thiết phải được soạn thảo và đưa cho khách hàng đọc trước khi giao kết mà đôi khi chỉ là những chính sách của doanh nghiệp và khách hàng buộc phải tìm hiểu vì doanh nghiệp đã niêm yết công khai tại địa điểm giao dịch hoặc có thể được các cán bộ, nhân viên hoặc đại diện của doanh nghiệp cung cấp thông tin có liên quan Còn hợp đồng theo mẫu là một dạng của điều kiện thương mại chung trong đó bao gồm những điều khoản liên quan đến đối tượng của từng giao dịch cụ thể nhưng do doanh nghiệp tự soạn thảo và đưa ra để khách hàng trả lời trong một thời gian hợp lý; nếu khách hàng trả lời chấp nhận thì coi như đã chấp thuận toàn bộ nội dung của hợp đồng

Pháp luật bảo vệ người tiêu dùng ở nhiều nước trên thế giới quy định rất rõ về các vấn đề liên quan đến điều kiện thương mại chung, đặc biệt là vấn đề hợp đồng theo mẫu

Ở các quốc gia có hệ thống pháp luật tiên tiến, đồng bộ, vấn đề này được điều chỉnh rất chặt chẽ Theo đó, các quốc gia không chỉ dừng ở định nghĩa, đặc điểm và các điều kiện phát sinh hiệu lực của các điều kiện thương mại chung, mà còn điều chỉnh cả vấn đề hình thức thể hiện, việc đăng ký và kiểm soát cũng như vấn đề bảo vệ người tiêu dùng trước các điều kiện thương mại chung

Trong số các quốc gia, liên minh quốc gia đã xây dựng được một hệ thống pháp luật đồng bộ, thống nhất và khả thi về bảo vệ người tiêu dùng nói chung và pháp luật về các điều kiện thương mại chung, trong đó có pháp luật về hợp đồng mẫu nói riêng, có thể kể đến như Liên minh các quốc gia châu Âu (EU), các quốc gia độc lập trong EU, Canada, Đài Loan và Hàn Quốc

2.2 CHẾ ĐỊNH HỢP ĐỒNG THEO MẪU TRONG LUẬT CANADA (BANG QUEBEC)

Trên thực tế, pháp luật Canada xác định loại hợp đồng theo mẫu là hợp đồng tiêu dùng và mỗi một tỉnh bang tại Canada đều có các biện pháp pháp lý riêng nhằm bảo vệ người tiêu dùng khỏi các điều khoản không công bằng Tại bang Quebec, vấn đề hợp đồng tiêu dùng được điều chỉnh chủ yếu bởi Luật bảo vệ người tiêu dùng và các văn bản hướng dẫn thi hành

Luật Bảo vệ Người tiêu dùng của Quebec cũng như bản hướng dẫn thực thi Luật đã quy định một cách chi tiết các vấn đề liên quan đến hợp đồng theo mẫu/hợp đồng tiêu dùng Quan điểm của nhà làm Luật Quebec là bảo vệ Người tiêu dùng thông qua chế định hợp đồng Do đó, các chế định trong Luật Bảo vệ Người tiêu dùng của Quebec đều liên quan đến chế định hợp đồng

Ngay tại Điều 8, Luật khẳng định: “Người tiêu dùng có thể đề nghị tuyên bố vô hiệu

một hợp đồng hoặc đề nghị giảm nghĩa vụ của mình nếu trong hợp đồng thể hiện rõ sự không cân xứng giữa phần nghĩa vụ tương ứng của các bên mà phần lớn thuộc về Người tiêu dùng hoặc nếu nghĩa vụ của Người tiêu dùng là quá nhiều, không hợp lý” Điều này có nghĩa

là một hợp đồng có thể bị tuyên là vô hiệu nếu nó chứa đựng những điều khoản gây bất lợi cho Người tiêu dùng về phần nghĩa vụ mà Người tiêu dùng phải thực hiện

Luật đưa ra những quy định mang tính nguyên tắc để xác định tính hiệu lực của các điều khoản trong hợp đồng theo mẫu, đồng thời, quy định rất chi tiết về nhiều vấn đề liên quan như ngôn ngữ hợp đồng, địa điểm giao kết hợp đồng, hình thức hợp đồng, trình tự

ký kết hợp đồng… Có thể khẳng định Luật Bảo vệ quyền lợi Người tiêu dùng của Quebec là một trong những đạo luật thể hiện cách tiếp cận bảo vệ Người tiêu dùng thông qua chế định hợp đồng một cách rõ ràng nhất và toàn diện nhất

VÀ MỘT SỐ NƯỚC TRONG EU:

2.3.1 PHÁP LUẬT CỦA EU:

EU đã ban hành nhiều chỉ thị liên quan đến Người tiêu dùng nhằm khuyến cáo các nước thành viên đảm bảo thực hiện trong các quy định pháp luật của mình Một trong những Chỉ thị đáng chú ý nhất là Chỉ thị số 1999/44/EC của Nghị viện Châu Âu và Hội đồng Châu Âu ngày 25 tháng 5 năm 1999 về việc bán hàng hóa cho Người tiêu dùng và việc bảo hành kèm theo (Sau đây gọi tắt là “Chỉ thị”) Mặc dù không trực tiếp điều chỉnh vấn đề hợp đồng tiêu dùng nhưng Chỉ thị đã đưa ra những quy định mang tính nguyên tắc khi giao dịch mua bán hàng hóa giữa người mua và người bán Theo định nghĩa tại điểm

(a) khoản 2 Điều 1 của Chỉ thị, người tiêu dùng “là bất kỳ người nào thực hiện việc mua

hàng theo hợp đồng được quy định bởi Chỉ thị này ” Như vậy, Chỉ thị đã xác định người

mua hàng chỉ trở thành người tiêu dùng khi giao kết hợp đồng với người bán để thực hiện việc mua hàng theo đúng quy định của Chỉ thị Do đó, hầu hết các quy định tại Chỉ thị đều liên quan trực tiếp hoặc gián tiếp đến chế định hợp đồng

Những quy định của Chỉ thị mặc dù không đề cập trực tiếp tới hợp đồng theo mẫu, nhưng đã đưa ra được những nguyên tắc cần thiết mà những thương nhân, người bán hàng hóa cần phải tuân thủ khi soạn thảo, xác lập hợp đồng với Người tiêu dùng Trong trường hợp hợp đồng tiêu dùng mà các thương nhân, người bán đó đưa ra trái với những nguyên tắc này thì các hợp đồng đó đường nhiên không có hiệu lực pháp luật

Có thể nói rằng Chỉ thị 1999/44/EC của EC (nay là EU) là văn bản rất tiến bộ, mang tính định hướng cho pháp luật các nước thành viên trong vấn đề hợp đồng tiêu dùng nói riêng và bảo vệ người tiêu dùng nói chung

2.3.2 PHÁP LUẬT CỦA CỘNG HÒA LIÊN BANG ĐỨC:

Đức là một trong những quốc gia rất quan tâm đến các chính sách và pháp luật về bảo vệ người tiêu dùng, trong đó có vấn đề các điều kiện thương mại chung, hay hợp đồng theo mẫu Năm 1976 nước Đức ban hành Luật về các điều kiện thương mại chung (sửa đổi sau cùng vào năm 2000), trong đó đưa ra định nghĩa về các điều kiện thương mại chung, các điều kiện có hiệu lực của các điều kiện thương mại chung, các căn cứ để xác định hiệu lực của các điều kiện thương mại chung, các nguyên tắc áp dụng điều kiện thương mại chung Năm 2002, các nhà lập pháp Đức đã chuyển hóa toàn bộ Luật về các điều kiện thương mại chung vào Bộ luật dân

sự CHLB Đức tại Quyển 2 – Nghĩa vụ dân sự, Chương 2 – Các nghĩa vụ hợp đồng hình thành

từ các điều kiện thương mại chung

Tại Điều 305, Bộ luật đưa ra định nghĩa về các điều kiện thương mại chung như

sau: “Các điều kiện thương mại chung là tất cả các điều khoản hợp đồng được soạn thảo

sẵn để áp dụng cho hàng loạt hợp đồng mà một bên (Bên soạn thảo) đưa ra cho bên còn lại (Bên giao kết) để ký kết hợp đồng.” Các điều kiện thương mại chung sẽ chỉ được đưa

vào trong hợp đồng nếu đáp ứng các tiêu chuẩn Luật định Thêm nữa, nếu có những điều

khoản mập mờ, tối nghĩa và gây dễ gây hiểu nhầm cho bên giao kết thì chúng “sẽ được

giải thích chống lại người soạn thảo.” [Điều 305c Bộ luật Dân sự Đức]

Bộ luật Dân sự Đức cũng đưa ra một loạt những tiêu chí, nguyên tắc để làm cơ sở cho các cơ quan thực thi và bảo vệ pháp luật có căn cứ khi xem xét tuyên bố vô hiệu các điều kiện thương mại vi phạm quy định pháp luật Không chỉ vậy, Bộ luật cũng liệt kê khá nhiều những điều khoản hợp đồng có khả năng bị xem xét vô hiệu hoặc đương nhiên vô hiệu Điều này giúp người tiêu dùng trong quá trình giao dịch dễ dàng bảo vệ quyền lợi của mình hơn khi dễ dàng

so sánh, đối chiếu các điều khoản, điều kiện mà doanh nghiệp ban hành với những quy định cấm của pháp luật và không cần phải chứng minh

2.3.3 PHÁP LUẬT CỦA CỘNG HÒA PHÁP

Tương tự như Luật Bảo vệ người tiêu dùng của Quebec (Canada) Bộ luật Tiêu dùng của Pháp cũng thể hiện việc bảo vệ người tiêu dùng thông qua chế định hợp đồng rất rõ ràng Bộ luật điều chỉnh đầy đủ mọi vấn đề liên quan đến chế định hợp đồng, từ thời điểm trước khi giao kết cho đến giai đoạn thực hiện hợp đồng sau khi giao kết

Bộ luật cũng đưa ra những quy định mang tính quy chuẩn đối với các hợp đồng thường được sử dụng trong một số lĩnh vực đặc thù và thông thường các hợp đồng này sẽ

là hợp đồng soạn sẵn, trong đó, thương nhân tự đưa ra các điều kiện, điều khoản và người tiêu dùng muốn mua hàng/sử dụng dịch vụ chỉ việc chấp thuận toàn bộ hoặc từ chối Đó là hợp đồng được giao kết từ xa và hợp đồng cung cấp dịch vụ tài chính – những loại hợp đồng mà khi giao kết, người tiêu dùng rất dễ bị vi phạm quyền được thông tin

Mặc dù không trực tiếp đề cập đến chế định hợp đồng theo mẫu nhưng những quy định của Bộ luật tiêu dùng của Pháp có liên quan đến các điều kiện, điều khoản của hợp đồng, đặc biệt là hợp đồng trong những lĩnh vực có đặc thù hay sử dụng hợp đồng theo mẫu đã thể hiện rất rõ ràng, cụ thể các quan điểm của nhà làm luật đối với chế định này

2.4 CHẾ ĐỊNH HỢP ĐỒNG THEO MẪU TRONG PHÁP LUẬT CỦA ĐÀI LOAN:

Chế định hợp đồng theo mẫu được đề cập khá rõ ràng, cụ thể trong Luật Bảo vệ Người tiêu dùng của Đài Loan Theo đó, tại Khoản 9, Điều 2, Luật định nghĩa về hợp đồng

theo mẫu là: “hợp đồng mà một phần hoặc toàn bộ điều khoản cơ bản được soạn thảo bởi

các doanh nghiệp” Tại Khoản 7, Điều 2 cũng đưa ra định nghĩa về các điều khoản của

Hợp đồng theo mẫu là “các điều khoản mẫu được các doanh nghiệp đơn phương soạn thảo

để giao kết với số lượng các lớn và không xác định các đối tác Ngoài dạng văn bản, những điều khoản này còn được thể hiện trên các bảng thông báo công cộng, tờ rơi, các màn hình quảng cáo công cộng, internet hoặc các phương tiện khác”

Luật Bảo vệ Người tiêu dùng của Đài Loan cũng rất chú trọng điều chỉnh chế định hợp đồng theo mẫu khi dành hẳn Mục 2 với bảy điều (từ Điều 11 đến Điều 17) để quy định riêng về vấn đề này và chưa kể những quy định mang tính nguyên tắc khác trong nội dung của hợp đồng giữa doanh nghiệp và người tiêu dùng tại các chương, mục và điều khoản khác của Luật

Tại Điều 12, Luật khẳng định rằng các điều kiện, điều khoản trong hợp đồng theo

mẫu nếu “vi phạm nguyên tắc thiện chí và rõ ràng là không công bằng với người tiêu dùng

đồng gia nhập, khoản (1) Điều 2 của Luật cho rằng, đó là “các điều kiện và điều khoản

chung của hợp đồng, ngoại trừ tên, loại hoặc phạm vi hợp đồng, được chuẩn bị trước bởi một bên tham gia hợp đồng trong một hình thức nhất định cho mục đích để giao kết với một số lượng lớn đối tác.”

Cũng giống như pháp luật của các quốc gia khác, Luật về hợp đồng gia nhập Hàn Quốc cũng khẳng định hợp đồng gia nhập phải được xây dựng trên nguyên tắc thiện chí

và không được giải thích khác đi đối với từng người tiêu dùng khác nhau và trong trường hợp các điều khoản của hợp đồng không rõ ràng thì sẽ được giải thích theo hướng có lợi cho người tiêu dùng

Luật đưa ra những quy định rất cụ thể, chi tiết về các điều khoản không công bằng trong hợp đồng gia nhập Theo đó, những điều khoản miễn trách, những điều khoản định