Đặc biệt trong cấu trúc nội dung ôn thi phần Địa lí tựnhiên đại cương trong chương trình kiến thức Địa lí lớp 10 THPT tương đối khó vàtrừu tượng, để học tốt phần này đòi hỏi các em phải
Trang 12.2 Thực trạng của vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm 32.3 Các biện pháp giải quyết vấn đề
2.3.1 Đối với học sinh
2.3.2 Đối với giáo viên
2.3.3 Các dạng bài tập địa lí tự nhiên đại cương cần hướng dẫn cho HS
2.3.4 Hướng dẫn trả lời các dạng câu hỏi cụ thể.
2.3.4.1 Hướng dẫn cách làm bài dạng câu hỏi trình bày
2.3.4.2 Hướng dẫn cách làm bài dạng câu hỏi chứng minh
2.3.4.3 Hướng dẫn cách làm bài dạng câu hỏi so sánh
2.3.4.4 Hướng dẫn cách làm bài dạng câu hỏi giải thích
7791113
GD - ĐT Giáo dục - đào tạoHSG Học sinh giỏi
BCB Bán cầu bắcBCN Bán cầu nam
GV Giáo viên
HS Học sinh
Trang 21 MỞ ĐẦU 1.1 Lí do chọn đề tài nghiên cứu.
Năm học 2017 - 2018, sở GD-ĐT Thanh Hóa, thay đổi nội dung chương trìnhmôn Địa lí trong kì thi chọn HSG cấp tỉnh từ chương trình lớp 12 thay thế bằngchương trình lớp 10 và 11 Điều này đã làm cho GV và HS có nhiều bỡ ngỡ trongcông tác tiếp cận và ôn luyện Đặc biệt trong cấu trúc nội dung ôn thi phần Địa lí tựnhiên đại cương trong chương trình kiến thức Địa lí lớp 10 THPT tương đối khó vàtrừu tượng, để học tốt phần này đòi hỏi các em phải có nhiều kĩ năng, sự tư duy linhhoạt, nhạy bén
Thực tế môn Địa lí ít được nhiều người chú ý nhưng đây lại là một môn họctương đối khó, để dạy tốt và học tốt môn Địa lí ở trường phổ thông là một việc khó,thì việc phát hiện và dạy học sinh giỏi môn Địa lí lại càng khó hơn gấp bội, đòi hỏi
cả thầy và trò phải có một phương pháp dạy và học tập đúng đắn, kết hợp với lòngnhiệt tâm cao thì mới đạt kết quả cao
Là giáo viên giảng dạy môn Địa lí cấp trung học phổ thông, tôi có tham gia vàocông tác bồi dưỡng học sinh giỏi môn Địa lí nhất ở trường Yên Định 1 bản thân tôinhận thấy việc ôn luyện học sinh giỏi luôn tác động tích cực tới cả thầy và trò Đó là
cơ hội để thầy tự bồi dưỡng nâng cao trình độ cho bản thân, đối với trò đó là bệphóng cho các em có năng lực ở lĩnh vực này Do vậy để góp phần vào việc nâng
cao hiệu quả ôn thi HSG tại trường THPT Yên Định 1 tôi đã chọn đề tài: “Hướng dẫn học sinh trường THPT Yên Định 1 cách trả lời các dạng câu hỏi phần địa lí
tự nhiên đại cương lớp 10 trong ôn thi học sinh giỏi” để góp phần nâng cao chất
lượng học tập môn Địa lí nói chung và việc ôn thi học sinh giỏi nói riêng ở trườngTHPT Yên Định 1 ngày càng tốt hơn
1.2 Mục đích nghiên cứu.
Trong khuôn khổ của đề tài, tôi đưa ra các dạng câu hỏi trong phần địa lí tựnhiên đại cương để chọc sinh dễ phân biệt, xác định đúng được trọng tâm nội dungcủa câu hỏi và biết cách trình bày câu trả lời Từ đó, góp phần nâng cao chất lượngdạy học Địa lí nói riêng và chất lượng dạy học nhà trường nói chung Giúp cho bảnthân người dạy cũng như đồng nghiệp bổ sung vào phương pháp dạy học bộ môncủa mình một số bài học thực tiễn Góp phần đẩy mạnh phong trào tự học, tự nghiêncứu của giáo viên và học sinh Tạo đà phát triển cao hơn cho việc bồi dưỡng độituyển trong các năm học tới
1.3 Đối tượng nghiên cứu.
Cách giải các dạng câu hỏi bài tập phần địa lí tự nhiên đại cương dành cho ôn
Trang 31.4 Phương pháp nghiên cứu.
Phương pháp nghiên cứu đề tài: Phương pháp nghiên cứu lý luận, phương phápnghiên cứu thực tiễn, phương pháp toán học
Phương pháp nghiên cứu lý luận: phân tích tổng hợp, phân loại, hệ thống hóa, cụthể hóa
Phương pháp nghiên cứu thực tiễn: quan sát sư phạm, điều tra, lấy ý kiến chuyêngia
Phương pháp toán học: xử lý thông tin, số liệu thu thập bằng định tính, địnhlượng
Trang 42 NỘI DUNG CỦA SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM 2.1 Cơ sở lý luận của sáng kiến kinh nghiệm.
Ôn thi HSG là cả một quá trình đòi hỏi sự nổ lực, phấn đấu không ngừng của cảthầy và trò, chính vì vậy trong quá trình bồi dưỡng HSG, Giáo viên cần chú trọngkhơi gợi cho HS động cơ học tập giúp các em thấy được sự mâu thuẫn giữa nhữngđiều chưa biết với khả năng nhận thức của mình, phát huy tính chủ động sáng tạo củahọc sinh trong việc lĩnh hội tri thức Từ đó kích thích các em phát triển tốt hơn Conngười chỉ bắt đầu tư duy tích cực khi nảy sinh nhu cầu tư duy khi đứng trước mộtkhó khăn cần phải khắc phục Vì vậy giáo viên cần phải để học sinh thấy được khảnăng nhận thức của mình với những điều mình đã biết với tri thức của nhân loại
Từ những năm cuối của cấp hai, học sinh đã bộc lộ thiên hướng, sở trường vàhứng thú đối với những lĩnh vực kiến thức, kĩ năng nhất định Một số học sinh cókhả năng và yêu thích với các môn khoa học tự nhiên, số khác lại thích thú với cácmôn khoa học xã hội, nhân văn khác Ngoài ra còn có những học sinh thể hiện năngkhiếu trong những lĩnh vực đặc biệt…
Thực tế giảng dạy cho thấy học sinh sẽ yêu thích môn học nếu được thầy côđịnh hướng chỉ bảo tận tình Để giúp các em ôn thi học sinh giỏi tốt hơn và đạt kếtquả cao hơn giáo viên cần tạo cho học sinh hứng thú học tập Cần cho học sinh thấyđược nhu cầu nhận thức là quan trọng, con người muốn phát triển cần phải có trithức cần phải học hỏi Qua đó người thầy cần biết phân loại, định hướng và có cácbiện pháp phát triển phù hợp với học sinh
2.2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm.
Đây là năm đầu tiên Sở GD-ĐT thực hiện thi chọn HSG cấp tỉnh môn Địa lí vớikiến thức của lớp 10 và 11, cho nên thông qua việc kiểm tra khảo sát chất lượng đầunăm chọn đội tuyển của bộ môn Địa lí thì số học sinh có kết quả thi chưa cao Trong
số đó có những em có khả năng học tốt vẫn còn lúng túng trong lúc làm bài Vì vậy
mà kết quả đạt được chưa cao
Bảng số liệu thi khảo sát chọn đội tuyển HSG môn Địa lí năm học 2017 - 2018
Trang 58 Nguyễn Thị Giang 9,5
Các bài giảng ôn thi học sinh giỏi môn Địa lí chưa thật sự phổ biến trong thư viện
nhà trường nên quá trình học tập, giảng dạy của giáo viên và học sinh còn gặp nhiềukhó khăn Môn Địa lí là môn học khó (vừa có kiến thức tự nhiên vừa có kiến thức xãhội) Không phải là môn học thuộc lòng nên học sinh chưa thật sự yêu thích Họcsinh chưa nhận thức đúng, chưa có phương pháp học tập thích hợp
2.3 Các giải pháp giải quyết vấn đề.
2.3.1 Đối với học sinh
Để học giỏi và đạt kết quả cao môn Địa lí, học sinh cần có phương pháp học
tập sao cho thật khoa học, hợp lý như:
Học sinh cần phải đọc và soạn bài kỹ trước khi đến lớp Chú ý ghi lại những từngữ quan trọng thể hiện được kiến thức trọng tâm của bài, những vấn đề còn chưa
rõ trong bài để khi đến lớp khi nghe thầy cô giảng bài học sinh sẽ tiếp thu bài nhanhhơn Phải mạnh dạn hỏi ngay thầy cô những gì còn vướng mắc, chưa hiểu Về nhàphải xem lại bài, làm tất cả các bài tập trong sách giáo khoa và sách bài tập Địa lí
HS cần có lòng yêu thích môn học, có yêu thích mới có hứng thú trong học tập Đây
là một trong những yếu tố rất cần thiết để học tốt môn này Vậy bằng cách nào? Phảithường xuyên đọc sách Địa lí vui, tham gia các hoạt động liên quan đến Địa lí nhưtham gia câu lạc bộ Địa lí ở trường, trên Internet,… Luôn đặt câu hỏi "Tại sao?" trước những vấn đề, những tình huống thuộc môn Địa lí dù là đơn giản để từ đó khơigợi tính tò mò, đòi hỏi phải được lý giải Như vậy dần dần sẽ tìm thấy được nhữngcái hay, cái thú vị của bộ môn này mà yêu thích nó
Rèn luyện cho mình một trí nhớ tốt vì có như thế mới nắm bắt được bài mới ởlớp cũng như các kiến thức đã học trước đó, hệ thống được những kiến thức cơ bảncủa những bài đã học Luôn tìm tòi, khám phá, mở rộng kiến thức Chương trìnhtrong sách giáo khoa vốn là kiến thức chuẩn, căn bản nhưng không thể giải thích cặn
kẽ hết mọi vấn đề vì thời lượng chương trình không cho phép Cho nên, để hiểu rõ
và nắm chắc kiến thức trong sách giáo khoa chúng ta cũng cần tìm đọc thêm sáchtham khảo (không phải là sách giải bài tập) Đồng thời, nên làm bài tập thật nhiều,bắt đầu từ những bài đơn giản rồi đến những bài tập khó…Việc làm bài tập nhiều sẽgiúp rèn luyện tư duy nhanh, tích luỹ thêm kiến thức bổ sung cho lý thuyết; đọcthêm nhiều sách thì mới nắm chắc và hiểu đúng, sâu sắc hơn những kiến thức
2.3.2 Đối với giáo viên
Trang 6Để công tác ôn luyện đội tuyển HSG đạt kết quả cao, bản thân người GV phảilàm tốt được những yêu cầu sau đây:
Thứ nhất, cần lựa chọn đúng đối tượng học sinh: Ngay từ đầu năm học cần tổ
chức thi chọn lọc qua vài vòng loại để lựa chọn chính xác đối tượng học sinh vàobồi dưỡng
Giáo viên cần đánh giá học sinh một cách khách quan, chính xác, không chỉqua bài thi mà cả qua việc học tập bồi dưỡng hằng ngày Việc lựa chọn đúng khôngchỉ nâng cao hiệu quả bồi dưỡng, mà còn tránh bỏ sót học sinh giỏi và không bị quásức đối với những em không có tố chất
Thứ hai, xây dựng chương trình bồi dưỡng phù hợp với đối tượng HS: Hiện nay
có rất nhiều sách nâng cao và các tài liệu tham khảo, Internet, song chương trìnhbồi dưỡng chưa có sách hướng dẫn chi tiết, cụ thể từng tiết, từng buổi học như trongchương trình chính khoá Vì thế soạn thảo chương trình bồi dưỡng là một việc làmhết sức quan trọng và rất khó khăn nếu như chúng ta không có sự tham khảo, tìm tòi
và chọn lọc tốt Giáo viên cần soạn thảo nội dung bồi dưỡng dẫn dắt học sinh từ cái
cơ bản của nội dung chương trình học chính khoá, tiến dần tới chương trình nângcao (tức là trước hết phải khắc sâu kiến thức cơ bản của nội dung học chính khoá, từ
đó vận dụng để mở rộng và nâng cao dần)
Cần soạn thảo chương trình theo vòng xoáy: Từ cơ bản tới nâng cao, từ đơngiản tới phức tạp Đồng thời cũng phải có ôn tập củng cố Ví dụ: Cứ sau 2, 3 tiếtcủng cố kiến thức cơ bản và nâng cao thì cần có một tiết luyện tập để củng cố kiếnthức; và cứ sau 5, 6 tiết thì cần có một tiết ôn tập để củng cố khắc sâu Khi soạn thảomột tiết học chúng ta cần có đầy đủ những nội dung:
- Kiến thức cần truyền đạt
- Bài tập vận dụng
- Bài tập về nhà luyện thêm (tương tự bài ở lớp)
2.3.3 Các dạng câu hỏi bài tập phần địa lí tự nhiên đại cương.
Đối với các câu hỏi lý thuyết môn Địa lý, qua các kỳ thi HSG trong những năm gần đây thường có các dạng chủ yếu:
2.3.3.1 Dạng trình bày
Đây là dạng câu hỏi đơn giản nhất, chỉ cần HS trình bày lại các kiến thức cơ bản, sắp xếp các kiến thức đó một cách hợp lý, phù hợp với yêu cầu các câu hỏi Dạng trình bày (hay nói đơn giản là dạng câu hỏi thuộc bài) là dạng dễ nhất trong
số các dạng câu hỏi lí thuyết Đối với dạng này, cần chú ý một số yêu cầu sau đây:
- Hiểu và nắm vững kiến thức cơ bản Đây là yêu cầu tối thiểu bởi một lí do đơngiản là không nắm vững kiến thức cơ bản thì không thể làm bài thi
Trang 7- Tái hiện, sắp xếp kiến thức cơ bản và trình bày theo yêu cầu câu hỏi Điều nàychủ yếu nhằm làm cho bài làm đúng trọng tâm và rõ ràng.
Các câu hỏi thuộc dạng trình bày rất đa dạng về nội dung Khi cần kiểm trakiến thức cơ bản của thí sinh, người ta có thể đưa ra câu hỏi ở bất cứ nội dung nàotrong SGK Địa lí Có thể nhận biết dạng câu hỏi trình bày qua các từ hoặc cụm từnhư "trình bày", "phân tích","nêu" hoặc "như thế nào?", "thế nào?","gì?"
2.3.3.2 Dạng chứng minh
Đây là dạng câu hỏi khó, đòi hỏi HS phải biết vận dụng các kiến thức cơ bản, đểphân tích, chứng minh một hiện tượng địa lý nào đó
Dạng câu hỏi phân tích, chứng minh cũng là dạng câu hỏi thường gặp trong các
đề thi HSG Để đạt được kết quả tốt, cần phải đảm bảo các yêu cầu sau đây:
- Nắm vững kiến thức cơ bản là yêu cầu đầu tiên Đối với dạng phân tích, chứngminh, ngoài lượng kiến thức còn phải sử dụng các số liệu chủ yếu liên quan tới yêucầu câu hỏi Tất nhiên, mọi dạng câu hỏi ít nhiều đều cần phải có số liệu để minhhoạ, nhưng dạng câu hỏi chứng minh lại đòi hỏi nhiều hơn Khi cần phải chứngminh một điều gì đó, thì số liệu thống kê trở thành một trong những công cụ đắc lựcnhất
- Biết cách sàng lọc, lựa chọn kiến thức để chứng minh
- Đưa ra các bằng chứng dựa trên cơ sở kiến thức cơ bản Chất lượng của bài thitrong trường hợp này phụ thuộc nhiều vào các bằng chứng có sức thuyết phục
2.3.3.3 Dạng so sánh
Dạng câu hỏi này yêu cầu HS phải nêu bật được sự giống nhau, khác nhau giữa
hai hay nhiều hiện tượng địa lý
Dạng câu hỏi so sánh là dạng tương đối khó, nhưng nếu như nắm vững cáchgiải thì không phải là không thể đạt được điểm cao Đối với dạng này, cần đảm bảođược một số yêu cầu chủ yếu sau đây:
- Trước hết, phải nắm vững kiến thức cơ bản Đây là yêu cầu không chỉ đối vớidạng so sánh, mà còn với tất cả các dạng câu hỏi khác, bởi vì không có kiến thức thìkhông thể trả lời câu hỏi
- Sau đó, cần biết cách hệ thống hoá, phân loại và sắp xếp kiến thức để dễ dàngcho việc so sánh Vì thế, yêu cầu này đòi hỏi phải sắp xếp kiến thức theo từng nhóm
để tiệncho việc xác định sự giống nhau và khác nhau
- Cuối cùng, biết cách khái quát hoá kiến thức để có thể tìm ra các tiêu chí sosánh Việc xác định được các tiêu chí so sánh phù hợp với yêu cầu câu hỏi có ýnghĩa rất quan trọng nhằm giúp cho bài làm của thí sinh mạch lạc và đỡ bỏ sót ý
Trang 8Phân loại các câu hỏi so sánh chỉ mang tính chất tương đối, nhưng lại có giá trị thựcdụng cao
2.3.3.4 Dạng giải thích.
Đây là một dạng khó, yêu cầu HS trả lời câu hỏi “Tại sao” Để làm được, HS không chỉ đơn thuần nắm vững các kiến thức cơ bản mà còn phải biết vận dụng các kiến thức đó để giải thích một hiện tượng địa lý nào đó
Dạng câu hỏi giải thích thường xuyên xuất hiện trong các đề thi HSG Đây làmột dạng câu hỏi khó, đòi hỏi HS không chỉ nắm vững kiến thức cơ bản, mà cònphải biết vận dụng chúng để giải thích một hiện tượng địa lí (tự nhiên hoặc kinh tế -
xã hội)
Muốn trả lời được câu hỏi này, yêu cầu HS phải:
- Nắm vững kiến thức cơ bản trong chương trình và SGK Cần lưu ý là việc nắmvững kiến thức khác với học thuộc lòng Học thuộc lòng là ghi nhớ máy móc, thụđộng Còn nắm vững kiến thức là việc ghi nhớ chủ động, tìm mối liên hệ giữa cáckiến thức với nhau và vì vậy, nắm được bản chất của kiến thức đó
- Tìm mối liên hệ giữa các hiện tượng địa lí theo yêu cầu câu hỏi Nắm chắc kiếnthức cơ bản mới chỉ là điều kiện cần,nhưng chưa đủ Các hiện tượng địa lí luôn cócác mối liên hệ qua lại với nhau,trong đó có mối liên hệ nhân quả
- Biết cách khái quát các kiến thức liên quan đến câu hỏi và mối liên hệ củachúng để tìm ra nguyên nhân Đây là khâu mấu chốt, ảnh hưởng trực tiếp đến chấtlượng bài thi
Các câu hỏi thuộc dạng giải thích rất dễ nhận biết Việc phân loại các câu hỏichỉ mang tính chất tương đối nhằm giúp thí sinh nhanh chóng nhận dạng câu hỏi để
từ đó chọn cách giải phù hợp
2.3.4 Hướng dẫn trả lời các dạng câu hỏi cụ thể.
2.3.4.1 Hướng dẫn cách làm bài dạng câu hỏi trình bày
Trả lời các câu hỏi thuộc dạng trình bày không theo một mẫu nhất định nào cả
Dù là dễ vì chỉ cần nắm vững kiến thức cơ bản, nhưng không được chủ quan và nhất
là không để mất điểm ở các câu hỏi thuộc bài
Các bước tiến hành :
- Bước 1 : Nhận dạng câu hỏi Việc nhận dạng ở đây khá dễ dàng và cơ sở của nóchủ yếu dựa vào hình thức câu hỏi như đã nêu ở trên Tuy nhiên cũng cần lưu ý, cótrường hợp câu hỏi thuộc dạng so sánh lại rất giống (về hình thức) với dạng trìnhbày Thí dụ: "Hãy trình bày (hoặc phân tích) sự khác biệt (hay sự giống nhau) giữaquy luật đai cao và quy luật địa ô" Về mặt hình thức,câu hỏi này hoàn toàn giốngnhư câu hỏi thuộc dạng trình bày, nhưng rõ ràng cách giải lại phải theo dạng so
Trang 9sánh, bởi vì yêu cầu của câu hỏi là phải tìm ra sự khác nhau (hay giống nhau) giữa 2quy luật Như vậy, việc nhận dạng câu hỏi trình bày dù là dễ, nhưng không nên chủquan Cần đọc kĩ câu hỏi để tránh những sai sót không đáng có.
- Bước 2 : là tái hiện kiến thức đã học và trả lời theo yêu cầu câu hỏi
Đối với bước này, có thể nảy sinh 2 trường hợp:
+ Trường hợp thứ nhất, câu hỏi chỉ yêu cầu sử dụng kiến thức cơ bản thuần tuýdưới góc độ thuộc bài Đây là trường hợp dễ nhất trong số tất cả các loại câu hỏi,nghĩa là chỉ cần thuộc bài là đủ
+ Trường hợp thứ hai, ngoài yêu cầu về kiến thức cơ bản, câu hỏi còn đòi hỏi ítnhiều phải tổng hợp, lựa chọn kiến thức
1 Khí áp
- Khu vực áp thấp thường mưa nhiều
- Khu vực áp cao thường mưa ít hoặc không mưa
- Mỗi loại gió khác nhau gây mưa khác nhau:
+ Những vùng nằm sâu trong nội địa, không có gió từ đại dương đưa vào nên ítmưa
+ Gió Tây ôn đới thổi từ biển vào gây mưa nhiều
+ Miền chịu ảnh hưởng của gió mùa mưa nhiều vì trong 1 năm có nửa năm gió thổi
từ đại dương vào lục địa
+ Miền chịu ảnh hưởng của gió mậu dich mưa ít vì gió mậu dịch khô
4 Dòng biển
Ở ven các đại dương:
- Nơi có dòng biển nóng chảy qua mưa nhiều
- Nơi có dòng biển lạnh chảy qua thường mưa ít
5 Địa hình
- Cùng 1 sườn núi đón gió, càng lên cao mưa càng nhiều, nhưng tới một độ cao nào
đó thì lượng mưa lại giảm
Trang 10- Cùng 1 dãy núi thì sườn đón gió ẩm mưa nhiều, sườn khuất gió mưa ít.
Câu hỏi 2: Trình bày các vòng tuần hoàn của nước trên Trái Đất Nêu ý nghĩa của
* Các vòng tuần hoàn nước trên mặt đất:
- Vòng tuần hoàn nhỏ: Nước từ biển và đại dương bốc hơi tạo thành mây, mây gặplạnh tạo thành mưa và rơi xuống biển và đại dương
- Vòng tuần hoàn lớn: Nước biển và đại dương bốc hơi tạo thành mây, mây được gióđưa vào lục địa Ở vùng núi thấp, vĩ độ thấp, mây gặp lạnh tạo thành mưa Ở vùngnúi cao, vĩ độ cao, mây gặp lạnh tạo thành tuyết Nước mưa và tuyết tan, theo sôngsuối và nước ngầm trở về biển và đại dương, rồi tiếp tục bốc hơi
* Ý nghĩa của sự tuần hoàn:
- Thúc đẩy quá trình trao đổi vật chất và năng lượng góp phần duy trì sự sống trêntrái đất
- Phân phối, điều hòa lại nguồn nhiệt, ẩm giữa đại dương và lục địa
- Tác động sâu sắc đến khí hậu, thủy văn, thay đổi địa hình, cảnh quan trên Trái Đất
2.3.4.2 Hướng dẫn cách làm bài dạng câu hỏi chứng minh
Các bước tiến hành:
- Bước 1: Đọc kĩ và nhận dạng câu hỏi Vấn đề cần chú ý là xem câu hỏi yêu cầuphải chứng minh cái gì: về tự nhiên hay về kinh tế - xã hội, về ngành hay về vùng Việc nhận dạng chính xáccâu hỏi là tiền đề quan trọng để định hướng và lựa chọncách giải phù hợp
- Bước 2: Hệ thống hoá kiến thức liên quan đến câu hỏi
- Bước 3: Sử dụng kiến thức cơ bản và đã chọn lọc để chứng minh theo yêu cầu củacâu hỏi Vấn đề then chốt là phải tìm ra được các bằng chứng có tính thuyết phụccao
Trong quá trình triển khai quy trình này, cần lưu ý để tìm ra các bằng chứngthường không thể dựa vào một mẫu nào cả,mà đòi hỏi sự linh hoạt của thí sinh trên
