Bên cạnh đó vẫn còn nhiều bất cập nh-: một số nơi công tác phổ biến, giáo dục pháp luật vẫn mang tính hình thức, ch-a thực sự đi vào chiều sâu; thông tin pháp luật đến với nhân dân ch-a
Trang 1Nõng cao chất lượng phổ biến, giỏo dục phỏp luật ở nước ta hiện nay (qua vớ dụ thành phố Thanh Húa)
Đỗ Hồng Kỳ
Trường Đại học Quốc gia Hà Nội; Khoa Luật Chuyờn ngành: Lý luận và Lịch sử nhà nước và Phỏp luật; Mó số: 60 38 01
Người hướng dẫn: GS.TS Hoàng Thị Kim Quế
Năm bảo vệ: 2012
Abstract Trỡnh bày Cơ sở lý luận về phổ biến, giỏo dục phỏp luật Đỏnh giỏ đỳng thực trạng
cụng tỏc phổ biến, giỏo dục phỏp luật ở nước ta hiện nay (qua vớ dụ thành phố Thanh Húa) Đưa
ra cỏc phương hướng, giải phỏp nhằm bổ sung, hoàn thiện cỏc quy định cũng như xõy dựng được
đề cương hướng dẫn trong cụng tỏc phổ biến, giỏo dục phỏp luật ở nước ta hiện nay trong đú cú thành phố Thanh Húa
Keywords: Giỏo dục phỏp luật; Cỏn bộ; Cụng chức; Dõn cư; Thanh Húa; Phỏp luật Việt Nam Content
PHẦN MỞ ĐẦU
1 Tính cấp thiết của đề tài
Thực tiễn cho thấy ở đâu chính quyền mạnh, ở đó mọi chủ tr-ơng, chính sách, đ-ờng lối của Đảng, pháp luật của Nhà n-ớc đ-ợc chấp hành nghiêm chỉnh, quyền làm chủ của nhân dân đ-ợc phát huy; ở đâu chính quyền yếu kém thì ở đó các phong trào quần chúng cũng kém phát triển, đời sống kinh tế, văn hóa của nhân dân gặp nhiều khó khăn, trật tự an toàn xã hội mất ổn định Chính vì vậy, việc tạo chuyển biến mạnh mẽ về ý thức tôn trọng và tự giác chấp hành pháp luật của cán bộ, đảng viên, các tầng lớp nhân dân
là việc làm cần thiết trong quá trình xây dựng nhà n-ớc pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở n-ớc ta hiện nay
Đối với tỉnh Thanh Hóa nói chung và thành phố Thanh Hóa nói riêng, trong những năm qua công tác phổ biến, giáo dục pháp luật luôn luôn đ-ợc Đảng bộ, chính quyền và nhân dân quan tâm, xác định đây là một trong những nhiệm vụ trọng tâm gắn chặt với công tác giáo dục chính trị t- t-ởng và là nhiệm vụ của toàn bộ hệ thống chính trị đặt d-ới sự lãnh đạo của Đảng Các cấp ủy Đảng, chính quyền đã có nhiều cố gắng để tiến hành phổ biến rộng rãi đ-ờng lối, chủ tr-ơng, chính sách của Đảng, pháp luật của Nhà n-ớc
đến với mọi tầng lớp nhân dân Bằng nhiều biện pháp tích cực, công tác phổ biến, giáo dục pháp luật ở Thanh Hóa đã và đang thu đ-ợc những thành công nhất định
Riêng địa bàn thành phố Thanh Hóa, mặc dù thời gian qua các cấp ủy đảng, chính quyền đã thực sự vào cuộc và xác định công tác, phổ biến, giáo dục pháp luật là một trong những nhiệm vụ quan trọng trong quá trình phát triển kinh tế - xã hội, đảm bảo an ninh, an toàn trật tự xã hội nh-ng trong lĩnh vực này
Trang 2ch-a đáp ứng đ-ợc những yêu cầu, đòi hỏi đề ra cũng nh- ch-a khai thác hết tiềm năng, thế mạnh nguồn nhân lực sẵn có tại địa ph-ơng Hạn chế này có nhiều nguyên nhân, nh-ng chủ yếu một mặt là do nhận thức của một bộ phận không nhỏ cấp ủy, chính quyền, cán bộ, đảng viên và nhân dân ch-a thực sự quan tâm, còn chiếu lệ, đối phó trong thực hiện nhiệm vụ; ch-a có cơ chế thu hút những ng-ời giỏi, tận tâm, thạo việc, ch-a có đề c-ơng h-ớng dẫn nghiệp vụ phổ biến, giáo dục pháp luật đ-ợc ban hành Bên cạnh
đó vẫn còn nhiều bất cập nh-: một số nơi công tác phổ biến, giáo dục pháp luật vẫn mang tính hình thức, ch-a thực sự đi vào chiều sâu; thông tin pháp luật đến với nhân dân ch-a kịp thời, ch-a cập nhật và ch-a thống nhất; việc tuyên truyền phổ biến, giáo dục pháp luật ch-a đ-ợc coi trọng đúng mức, còn chạy theo phong trào, mang tính bề nổi, kém hiệu quả; hệ thống t- vấn pháp luật và trợ giúp pháp lý còn yếu, ch-a
đủ sức để t- vấn giúp công dân và doanh nghiệp hiểu biết pháp luật, tin pháp luật và làm theo pháp luật; nội dung và hình thức tuyên truyền phổ biến, giáo dục pháp luật ch-a sát với đối t-ợng; vẫn còn một bộ phận không nhỏ cán bộ, đảng viên, nhân dân hiểu biết pháp luật còn sơ sài, hời hợt, nhiều cán bộ, công chức ch-a phân biệt đ-ợc giữa các loại vi phạm pháp luật nh-: vi phạm pháp luật kinh tế, th-ơng mại, hành chính, đặc biệt là trong lĩnh vực đất đai; vi phạm pháp luật ở một số nơi còn xảy ra
Để từng b-ớc nâng cao nghiệp vụ phổ biến, giáo dục pháp luật, đáp ứng yêu cầu xây dựng nhà n-ớc pháp quyền xã hội chủ nghĩa thì việc nghiên cứu về phổ biến, giáo dục pháp luật là việc làm cần thiết trong giai
đoạn hiện nay Vì vậy, tác giả lựa chọn đề tài: "Phổ biến, giáo dục pháp luật của xã, ph-ờng trên địa bàn
thành phố Thanh Hóa" làm luận văn Thạc sĩ Luật học
2 Tình hình nghiên cứu về công tác phổ biến, giáo dục pháp luật hiện nay
Tr-ớc những năm 1990 mới chỉ có một số ít nhà khoa học nghiên cứu về vấn đề này nh-: "ý thức
pháp luật và giáo dục pháp luật ở Việt Nam", Luận án Phó tiến sĩ Luật học của tác giả Nguyễn Đình Lộc
(bảo vệ ở Liên Xô cũ năm 1977); "Giáo dục ý thức pháp luật với việc tăng c-ờng pháp chế xã hội chủ
nghĩa", Luận án Phó tiến sĩ Luật học của tác giả Trần Ngọc Đ-ờng (bảo vệ ở Liên Xô cũ năm 1988)
Từ năm 1990 tới nay vấn đề phổ biến, giáo dục pháp luật đ-ợc nhiều cơ quan, tổ chức và các nhà khoa học quan tâm nghiên cứu Đến nay đã có nhiều công trình nghiên cứu, có thể kể tên một số công trình tiêu biểu sau:
+ Công trình đã viết thành sách:
Bàn về giáo dục pháp luật, của hai tác giả Trần Ngọc Đ-ờng và D-ơng Thanh Mai, Nxb Chính trị
quốc gia, Hà Nội, 1995; Xây dựng ý thức và lối sống tuân theo pháp luật, do GS.TSKH Đào Trí Úc chủ biên, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 1995; Nâng cao ý thức pháp luật của đội ngũ cán bộ quản lý hành
chính, của TS Lê Đình Khiên, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2002
+ Các đề tài khoa học cấp nhà n-ớc và cấp bộ nghiên cứu về phổ biến, giáo dục pháp luật:
Một số vấn đề lý luận và thực tiễn về phổ biến, giáo dục pháp luật trong công cuộc đổi mới, Đề tài
khoa học cấp Bộ, mã số 92-98-223 ĐT của Viện Nghiên cứu Khoa học pháp lý - Bộ T- pháp; Đổi mới
giáo dục pháp luật trong hệ thống các tr-ờng chính trị ở n-ớc ta hiện nay, Đề tài khoa học cấp Bộ của
Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh, 2000; Cơ sở lý luận và thực tiễn của việc xây dựng ch-ơng trình
Trang 3quốc gia về phổ biến, giáo dục pháp luật trong giai đoạn tới, đề tài khoa học cấp Bộ của Bộ T- pháp,
2004…
+ Các luận án, luận văn nghiên cứu về công tác phổ biến, giáo dục pháp luật:
Nâng cao ý thức pháp luật của đội ngũ cán bộ quản lý hành chính nhà n-ớc ở n-ớc ta hiện nay, Luận
án Phó tiến sĩ Luật học của tác giả Lê Đình Khiên, 1996; Giáo dục pháp luật qua hoạt động t- pháp ở
Việt Nam, Luận án Phó tiến sĩ Luật học của tác giả D-ơng Thanh Mai, 1996; Giáo dục pháp luật trong các tr-ờng đại học, trung học chuyên nghiệp và dạy nghề (không chuyên luật) ở n-ớc ta hiện nay, Luận án
Phó tiến sĩ Luật học của tác giả Đinh Xuân Thảo, 1996
Một số bài viết của các nhà khoa học, tiêu biểu nh-: sách chuyên khảo của GS.TSKH Đào Trí úc, Những
vấn đề lý luận cơ bản về pháp luật, Nxb Khoa học xã hội, 1993; Xây dựng ý thức và lối sống theo pháp luật, Viện nghiên cứu Nhà n-ớc và Pháp luật, Hà Nội; các bài viết của GS TS Hoàng Thị Kim Quế nh-: Bàn về ý thức pháp luật, Tạp chí Luật học số 1/2003; Bàn về hiệu quả phổ biến, giáo dục pháp luật ở n-ớc
ta hiện nay, Tạp chí Khoa học pháp lý số 4/2011 Một số luận văn của học viên khoa Luật, Đại học quốc
gia Hà Nội nghiên cứu trên bình diện chung về giáo dục pháp luật cho thanh thiếu niên
3 Mục đích, nhiệm vụ
- Đánh giá đúng thực trạng và xác định đ-ợc ph-ơng h-ớng, giải pháp nhằm bổ sung, hoàn thiện các quy
định cũng nh- xây dựng đ-ợc đề c-ơng h-ớng dẫn trong công tác phổ biến, giáo dục pháp luật ở n-ớc ta hiện nay trong đó có thành phố Thanh Hóa
- Nghiên cứu cơ sở lý luận của phổ biến, giáo dục pháp luật;
- Góp phần nâng cao nhận thức của các cấp ủy đảng và hệ thống chính trị; xóa bỏ quan niệm cho rằng việc phổ biến, giáo dục pháp luật chỉ là nhiệm vụ của ngành T- pháp;
4 Phạm vi nghiên cứu
- Luận văn tập trung nghiên cứu vào việc đổi mới, nâng cao chất l-ợng hoạt động phổ biến, giáo dục pháp luật từ ph-ơng diện những ng-ời làm công tác này trên địa bàn tỉnh Thanh Hóa
- Luận văn đi sâu vào hoạt động chuyên môn, tác nghiệp của phổ biến, giáo dục pháp luật là chính
- Luận văn đ-ợc xây dựng dựa trên việc những hiểu biết và nắm vững tình hình kinh tế - xã hội, phong tục, tập quán, truyền thống của địa ph-ơng
5 Ph-ơng pháp luận và ph-ơng pháp nghiên cứu
- Luận văn đ-ợc thực hiện trên cơ sở vận dụng ph-ơng pháp luận của chủ nghĩa Mác - Lênin, t- t-ởng
Hồ Chí Minh về nhà n-ớc và pháp luật, đ-ờng lối đổi mới của Đảng Cộng sản Việt Nam, quan điểm xây dựng nhà n-ớc pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam
- Luận văn sử dụng các ph-ơng pháp nghiên cứu cụ thể: Ph-ơng pháp phân tích, ph-ơng pháp so sánh, ph-ơng pháp tổng hợp, điều tra xã hội học và một số ph-ơng pháp khác để làm sáng tỏ bản chất của vấn đề
6 ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận văn
- Góp phần nâng cao hiểu biết về cơ sở lý luận của phổ biến, giáo dục pháp luật, về đánh giá hiệu quả, chất l-ợng của hoạt động này trong giai đoạn hiện nay
Trang 4- Đ-a ra đ-ợc những yêu cầu, giải pháp và xây dựng đ-ợc đề c-ơng h-ớng dẫn nghiệp vụ cho công tác
phổ biến, giáo dục pháp luật
7 Kết cấu của luận văn
Ngoài phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, nội dung của luận văn gồm 3 ch-ơng:
Ch-ơng 1: Cơ sở lý luận về phổ biến, giáo dục pháp luật
Ch-ơng 2: Thực trạng công tác phổ biến, giáo dục pháp luật ở n-ớc ta hiện nay (qua ví dụ thành phố
Thanh Hóa)
Ch-ơng 3: Ph-ơng h-ớng và một số giải pháp nâng cao chất l-ợng phổ biến, giáo dục pháp luật
Ch-ơng 1
CƠ Sở Lý Luận Về Phổ Biến, Giáo Dục Pháp Luật
1.1 Bản chất của giáo dục pháp luật
1.1.1 Một số khái niệm chung về phổ biến, giáo dục pháp luật
Để làm rõ bản chất của phổ biến, giáo dục pháp luật, cần phải phân biệt các khái niệm tuyên truyền, phổ biến và giáo dục pháp luật
Thông tin pháp luật và tuyên truyền, phổ biến, giáo dục pháp luật có quan hệ tác động qua lại lẫn nhau Thông tin pháp luật là nguồn nội dung cho hoạt động phổ biến, giáo dục pháp luật Phổ biến, giáo dục pháp luật là hoạt động truyền tải các thông tin pháp luật tới mọi thành viên trong xã hội, đến các đối t-ợng khác nhau bằng các hình thức, ph-ơng tiện thích hợp
Tuyên truyền pháp luật hoàn toàn không giới hạn về phạm vi thông tin và đối t-ợng tiếp nhận thông tin Thông tin trong tuyên truyền pháp luật là những thông tin toàn diện và chung nhất về những vấn đề liên quan đến pháp luật, tr-ớc hết là hệ thống pháp luật hiện hành Đây là điểm khác biệt so với phổ biến pháp luật
Phổ biến pháp luật là sự truyền tải những thông tin cụ thể của pháp luật đến một loại đối t-ợng nhất
định nhằm để đạt đ-ợc mục đích cụ thể Nếu đối t-ợng của tuyên truyền pháp luật là chung nhất và nhu cầu về thông tin pháp luật đối với ng-ời nghe không xác định một cách cụ thể thì ng-ợc lại, phổ biến pháp luật th-ờng chỉ nhằm vào những đối t-ợng cụ thể mà hành động của họ có liên quan trực tiếp đến sự điều chỉnh của một loại văn bản pháp luật cụ thể, giúp họ nắm vững để điều chỉnh hành vi của mình
Khác với hai khái niệm trên, giáo dục pháp luật là sự chuyển tải những thông tin pháp luật theo mục
đích chung, nhằm nâng cao ý thức pháp luật để từ đó hình thành lối sống tuân thủ pháp luật đối với các thành viên trong xã hội Giáo dục pháp luật nhằm mục đích trang bị cho công dân những kiến thức pháp luật, hình thành ở họ phong cách sống và làm việc theo pháp luật Giáo dục pháp luật chính là quá trình phát triển nhận thức pháp luật theo các nấc thang tạo lập ý thức, trang bị kiến thức để nâng cao sự hiểu biết pháp luật, từ đó khẳng định hành vi xử sự của bản thân
1.1.2 Bản chất giáo dục pháp luật
Theo chúng tôi, quan niệm về bản chất của giáo dục pháp luật đ-ợc hiểu theo nghĩa hẹp và bao gồm các nội dung cơ bản sau:
Một là, sự hình thành ý thức của con ng-ời là quá trình ảnh h-ởng tác động thống nhất của các điều kiện
khách quan, còn các nhân tố chủ quan là những nhân tố tác động, nhân tố ảnh h-ởng có thể là tự phát theo
Trang 5chiều này hoặc là chiều khác Trong khi đó các nhân tố tác động bao giờ cũng là tự giác, có ý thức, có chủ định theo một định h-ớng xác định Nh- vậy hoạt động giáo dục pháp luật chính là sự tác động của nhân tố chủ quan mà tr-ớc hết là hoạt động giáo dục định h-ớng, có tổ chức, có chủ định thành một hệ thống của nhiều chủ thể, nhất là sự tác động của các tổ chức, các cơ quan Đảng, cơ quan Nhà n-ớc, các tổ chức xã hội
Hai là, giáo dục pháp luật là hình thức giáo dục cụ thể, là cái riêng, cái đặc thù trong mối quan hệ với
cái chung, cái phổ biến, cái vừa mang những đặc điểm chung, lại vừa phải thể hiện những nét đặc thù Vì
vậy, giáo dục pháp luật vừa phải "hút vào" trong nó những nét chung của quá trình giáo dục, sử dụng các
hình thức, ph-ơng pháp của giáo dục nói chung, lại vừa phải chứng tỏ mình có những nét riêng đặc thù và trên thực tế giáo dục pháp luật có những nét đặc thù nh- vậy
Giáo dục là một hệ thống phức tạp bao gồm nhiều dạng, nhiều nhánh, nhiều hình thức, ph-ơng pháp
và ph-ơng tiện khác nhau tác động lên ý thức con ng-ời Giáo dục pháp luật là một dạng trong hệ thống giáo dục chung đó Tuy nhiên, giáo dục pháp luật là một dạng giáo dục độc lập trong hệ thống giáo dục, bởi vì bên cạnh những đặc tr-ng chủ yếu trong một quá trình giáo dục, giáo dục pháp luật có những nét
đặc tr-ng riêng biệt:
Thứ nhất, giáo dục pháp luật có mục đích riêng của mình Đó là hoạt động nhằm hình thành tri thức,
tình cảm và thói quen xử sự phù hợp với quy định của pháp luật, làm cho công dân tự giác tuân thủ pháp luật, có ý thức pháp luật cao góp phần tăng c-ờng hiệu quả của pháp luật;
Thứ hai, giáo dục pháp luật có nội dung riêng của mình;
Thứ ba, giáo dục pháp luật có những nét đặc thù riêng về chủ thể, khách thể, đối t-ợng, hình thức và
ph-ơng pháp giáo dục
Túm lại, giỏo dục phỏp luật là hoạt động định hướng cú tổ chức, cú chủ định của chủ thể giỏo dục tỏc động lờn đối tượng giỏo dục một cỏch cú hệ thống và thường xuyờn nhằm mục đớch hỡnh thành ở họ tri thức, phỏp luật, tỡnh cảm và hành vi phự hợp với cỏc đũi hỏi của hệ thống phỏp luật hiện hành
1.2 Mục đích và nhiệm vụ của giáo dục pháp luật
Mục đích xã hội của giáo dục pháp luật là một trong những yếu tố qui định cấu trúc bên trong của giáo dục pháp luật cũng nh- việc xác định hình thức, ph-ơng tiện, ph-ơng pháp và nội dung của nó
Thứ nhất: Giáo dục pháp luật phải trang bị, bồi d-ỡng và không ngừng nâng cao tri thức pháp luật với
đòi hỏi khác nhau của các đối t-ợng giáo dục và phù với các điều kiện, hoàn cảnh cụ thể
Thứ hai: Giáo dục pháp luật phải hình thành niềm tin nhiều hơn vào pháp luật
Thứ ba: Giáo dục pháp luật phải xây dựng đ-ợc thói quen vững chắc xử sự theo những đòi hỏi của
pháp luật hiện hành
Mục đích xã hội của phổ biến, giáo dục pháp luật là một trong những yếu tố tạo nên cấu trúc bên trong của giáo dục pháp luật, là đặc tr-ng đầu tiên và quan trọng nhất để phân biệt nó với các dạng giáo dục khác Mục đích xã hội cần đạt đ-ợc trong quá trình giáo dục pháp luật phải đáp ứng các yêu cầu của xã hội, ở từng giai đoạn trong các điều kiện lịch sử cụ thể Việc xác định đúng đắn mục đích phổ biến, giáo dục pháp luật có ý nghĩa quan trọng trong lý luận và thực tiễn phổ biến, giáo dục pháp luật bởi vì các phạm trù nội dung, hình thức, ph-ơng pháp của phổ biến, giáo dục pháp luật phần lớn phụ thuộc vào việc
Trang 6xác định các mục đích xã hội đã đ-ợc đặt ra tr-ớc quá trình giáo dục Mục đích của phổ biến, giáo dục pháp luật còn giúp cho việc xác định hiệu quả của phổ biến, giáo dục pháp luật Kết quả đạt đ-ợc bao giờ cũng đ-ợc đánh giá so với mục đích đề ra để xác định đ-ợc chỉ số hiệu quả của công tác này
Khi tiến hành tìm kiếm, xác định mục đích của phổ biến, giáo dục pháp luật cần phân biệt giữa mục đích tr-ớc mắt và mục đích lâu dài; mục đích có tính tổng quát, chiến l-ợc và mục đích giáo dục pháp luật cụ thể
Mục đích tổng quát, chiến l-ợc của phổ biến, giáo dục pháp luật là nhằm góp phần hình thành và nâng cao văn hóa pháp lý của từng cá nhân trong toàn xã hội Trong điều kiện của n-ớc ta hiện nay, phổ biến, giáo dục pháp luật có các mục đích cụ thể nh- sau:
Thứ nhất, mục đích hình thành, làm sâu sắc và từng b-ớc mở rộng hệ thống tri thức pháp luật cho
công dân (gọi chung là mục đích nhận thức)
Thứ hai, mục đớch hỡnh thành lũng tin phỏp luật (cũn gọi là mục đớch cảm xỳc)
Thứ ba, mục đích hình thành động cơ hành vi và thói quen xử sự hợp pháp tích cực (gọi là mục đích hành vi)
1.3 Chủ thể, khách thể, đối t-ợng của phổ biến, giáo dục pháp luật
1.3.1 Chủ thể của phổ biến, giáo dục pháp luật
Chủ thể phổ biến, giáo dục pháp luật đ-ợc hiểu là tất cả những ng-ời mà theo chức năng, nhiệm vụ hay trách nhiệm xã hội đã tham gia góp phần thực hiện các mục tiêu phổ biến, giáo dục pháp luật
Trong lý luận và thực tiễn đó xỏc định và thừa nhận cú hai loại chủ thể phổ biến, giỏo dục phỏp luật khi căn cứ vào mối liờn quan giữa mục tiờu phổ biến, giỏo dục phỏp luật và chức năng, nhiệm vụ do luật định của chủ thể đú là: Chủ thể chuyờn nghiệp và chủ thể khụng chuyờn nghiệp
Chủ thể chuyên nghiệp: Là những ng-ời mà nhiệm vụ chủ yếu trực tiếp là thực hiện các mục tiêu phổ
biến, giáo dục pháp luật; thực hiện hoạt động phổ biến, giáo dục pháp luật theo chức năng, nhiệm vụ
Chủ thể không chuyên nghiệp: Là những ng-ời tuy chức năng chính không phải là phổ biến, giáo dục
pháp luật nh-ng một trong các nhiệm vụ của họ là bằng hoặc thông qua các hoạt động của mình để thực hiện các mục đích phổ biến, giáo dục pháp luật cụ thể, gắn liền với mục đích của hoạt động chuyên môn chính Khi xác định rõ các yêu cầu đối với chủ thể phổ biến, giáo dục pháp luật, có thể đề ra những định h-ớng, biện pháp, quy hoạch, đào tạo, bồi d-ỡng và tổ chức công việc của chủ thể sao cho phù hợp nhất với các điều kiện làm việc của họ, để đạt đ-ợc các mục tiêu phổ biến, giáo dục pháp luật
1.3.2 Khách thể, đối t-ợng của phổ biến, giáo dục pháp luật
Về khách thể: Trong lý luận giáo dục học: Khách thể (hay đối t-ợng) giáo dục là các đối t-ợng đ-ợc
phổ biến, giáo dục pháp luật
Về đối t-ợng: Đối t-ợng của phổ biến, giáo dục pháp luật là những cá nhân, công dân hay những
nhóm cộng đồng xã hội cụ thể tiếp nhận trực tiếp hoặc gián tiếp tác động các hoạt động phổ biến, giáo dục pháp luật (mà ý thức và hành vi của họ là khách thể của phổ biến, giáo dục pháp luật) do các chủ thể giáo dục tiến hành nhằm đạt đ-ợc các mục đích đã đặt ra
Mỗi đối t-ợng phổ biến, giáo dục pháp luật có vị trí, địa vị khác nhau trong xã hội, do đó có những nhu cầu, khả năng và điều kiện tiếp nhận thông tin pháp luật khác nhau về phạm vi, mức độ dẫn đến kết quả của hoạt động phổ biến, giáo dục pháp luật tới từng đối t-ợng là khác nhau
Trang 7Vì vậy, để sự tác động phổ biến, giáo dục pháp luật tới các đối t-ợng có hiệu quả, việc xác định các nội dung, hình thức, ph-ơng tiện, biện pháp phù hợp đến đối t-ợng của các chủ thể phổ biến, giáo dục là
đòi hỏi khách quan
1.4 Hình thức, ph-ơng tiện, ph-ơng pháp và hiệu quả hoạt động phổ biến, giáo dục pháp luật
1.4.1 Hình thức của phổ biến, giáo dục pháp luật
Ccác chuyên gia pháp lý chia các hình thức giáo dục pháp luật thành hai loại: Hình thức phổ biến, giáo dục pháp luật mang tính phổ biến là hình thức phổ biến và truyền thống, và giáo dục pháp luật mang tính đặc thù
- Hình thức phổ biến, giáo dục pháp luật mang tính phổ biến và truyền thống, bao gồm các hình thức: + Phổ biến, giáo dục pháp luật trực tiếp (tuyên truyền miệng về pháp luật): Có đặc tr-ng chính là dùng lời lẽ trực tiếp để truyền đạt nội dung pháp luật cho ng-ời nghe;
+ Phổ biến, giáo dục pháp luật trên các loại hình báo chí và qua mạng l-ới truyền thanh cơ sở: Đặc tr-ng chính là sử dụng báo nói, báo viết, báo hình để truyền bá nội dung cần phổ biến;
+ Biên soạn và phát hành các loại tài liệu phổ biến, giáo dục pháp luật: Hình thức này dùng các ấn phẩm (sách, tờ gấp, sổ tay tuyên truyền,…) để truyền bá nội dung cần phổ biến;
+ Giáo dục pháp luật trong nhà tr-ờng, bao gồm hai nhóm chính: Dạy và học pháp luật trong các nhà tr-ờng không chuyên về luật (các tr-ờng phổ thông, trung học chuyên nghiệp và dạy nghề, đại học, các tr-ờng công lập); dạy và học trong các nhà tr-ờng, các khoa chuyên về luật
- Hình thức phổ biến giáo dục pháp luật đặc thù: do các cơ quan, công chức nhà n-ớc chịu trách nhiệm về hoạt động lập pháp, hành pháp, t- pháp thực hiện với vai trò chủ đạo của các luật gia đang công tác tại các cơ quan pháp luật của Nhà n-ớc hoặc các luật s- đang hành nghề tại các tổ chức nghề nghiệp luật
Phương tiện phổ biến, giỏo dục phỏp luật là cỏc cụng cụ, cỏc kờnh truyền tải nội dung phổ biến, giỏo dục phỏp luật từ chủ thể đến đối tượng để đạt mục tiờu phổ biến, giỏo dục phỏp luật Phương phỏp phổ biến, giỏo dục phỏp luật là cỏc cỏch thức, biện phỏp tổ chức quỏ trỡnh phổ biến, giỏo dục phỏp luật
1.4.2 Ph-ơng tiện, ph-ơng pháp của phổ biến, giáo dục pháp luật
Phần đông các chuyên gia pháp lý hiện nay đều đồng tình với quan điểm về ph-ơng tiện và ph-ơng pháp phổ biến, giáo dục pháp luật nh- sau:
Ph-ơng tiện phổ biến, giáo dục pháp luật là các công cụ, các kênh truyền tải nội dung phổ biến, giáo dục pháp luật từ chủ thể đến đối t-ợng để đạt mục tiêu phổ biến, giáo dục pháp luật Ph-ơng pháp phổ biến, giáo dục pháp luật là các cách thức, biện pháp tổ chức quá trình phổ biến, giáo dục pháp luật
1.4.3 Hiệu quả của phổ biến, giáo dục pháp luật
Hiệu quả phổ biến, giáo dục pháp luật cần đ-ợc nhận thức, đánh giá trên cả hai ph-ơng diện sau đây:
- Ph-ơng diện kết quả đạt đ-ợc so với yêu cầu, mục đích của văn bản pháp luật, các quy định pháp luật t-ơng ứng
- Ph-ơng diện hiệu quả xã hội đạt đ-ợc từ kết quả thực hiện các quy định pháp luật
Để đánh giá đ-ợc hiệu quả của phổ biến, giáo dục pháp luật cần có những tiêu chí nhất định Mỗi tiêu chí đ-ợc xem là căn cứ để xác định hiệu quả phổ biến, giáo dục pháp luật ở một ph-ơng diện nhất định, vì vậy để đánh giá đúng hiệu quả của phổ biến, giáo dục pháp luật cần phải có đủ các tiêu chí cần thiết Tùy
Trang 8theo mục đích và quan điểm đánh giá, yêu cầu cần đạt tới mà ng-ời ta đ-a ra những tiêu chí đánh giá hiệu quả khác nhau, nh-ng về cơ bản đó là các tiêu chí:
Tiêu chí thứ nhất, về trạng thái tri thức ban đầu của đối t-ợng khi ch-a đ-ợc tác động phổ biến, giáo
dục pháp luật
Tiêu chí thứ hai, về trạng thái tình cảm pháp luật ở đối t-ợng phổ biến, giáo dục pháp luật tr-ớc khi
tác động phổ biến, giáo dục pháp luật nhằm xây dựng, củng cố niềm tin vào pháp luật của Nhà n-ớc là cơ
sở cho việc hình thành thói quen sống và làm việc theo Hiến pháp và pháp luật của nhân dân
Tiêu chí thứ ba, về trạng thái của động cơ và hành vi tích cực pháp luật ở đối t-ợng phổ biến, giáo dục
pháp luật
Ngoài ra, tiờu chớ về mức độ chi phớ để đạt được kết quả thực tế cũng là cơ sở để đỏnh giỏ hiệu quả của hoạt động phổ biến, giỏo dục phỏp luật Tiờu chớ này thể hiện tớnh kinh tế và tớnh hữu ớch của hoạt động phổ biến, giỏo dục phỏp luật Đú là những chi phớ về vật chất, tinh thần, số lượng người tham gia, thời gian tiến hành, những chi phớ khỏc cú liờn quan,…
Ch-ơng 2
Thực trạng công tác phổ biến, giáo dục pháp luật
ở n-ớc ta hiện nay (qua ví dụ thành phố thanh hóa) 2.1 Khái quát đặc điểm địa lý, kinh tế, văn hóa - xã hội của tỉnh Thanh Hóa
Thanh Hóa là tỉnh đất rộng, ng-ời đông; điểm cực Bắc của tỉnh Thanh Hóa cách thủ đô Hà Nội 110
km về phía Nam, có diện tích tự nhiên 11.106 km2, dân số trên 3,8 triệu ng-ời, đứng thứ 2 của cả n-ớc (sau Thành phố Hồ Chí Minh) với 7 dân tộc sinh sống hòa thuận, đoàn kết tại 27 huyện, thị xã, thành phố Nằm ở Bắc Trung bộ, Thanh Hóa là vùng đất địa linh nhân kiệt, có truyền thống văn hóa lâu đời, phong phú và đa dạng Không những thế xứ Thanh còn là vùng đất có truyền thống đấu tranh anh dũng, kiên c-ờng, nơi phát tích nhiều triều đại phong kiến Việt Nam Ng-ời xứ Thanh x-a và nay đã viết nên những trang sử hào hùng của dân tộc Việt Nam Đặc biệt trong hai cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ, ng-ời dân xứ Thanh đã không quản ngại hy sinh gian khổ, cùng với cả n-ớc làm nên trận Điện Biên Phủ chấn động địa cầu và đại thắng mùa Xuân năm 1975
Thanh Hóa có ba vùng kinh kế: Miền núi - trung du, đồng bằng và ven biển với nguồn tài nguyên thiên nhiên vô cùng phong phú và đa dạng, bao gồm tài nguyên đất, tài nguyên rừng, tài nguyên biển và tài nguyên khoáng sản
Trong hơn 20 năm thực hiện công cuộc đổi mới, Đảng bộ và nhân dân các dân tộc tỉnh Thanh Hóa đã
ra sức thi đua, nỗ lực phấn đấu v-ợt qua nhiều khó khăn thách thức, giành đ-ợc kết quả khá toàn diện trên nhiều lĩnh vực: kinh tế, văn hóa - xã hội, an ninh - quốc phòng, đời sống nhân dân từng b-ớc đ-ợc cải thiện Bên cạnh những kết quả đạt đ-ợc, Thanh Hóa còn không ít khó khăn, thử thách Nền kinh tế tăng tr-ởng khá, nh-ng so với mục tiêu đề ra còn thấp, cơ cấu kinh tế chuyển dịch chậm, chất l-ợng tăng tr-ởng ch-a cao và bền vững Chất l-ợng hoạt động một số lĩnh vực văn hóa - xã hội ch-a tốt Tổ chức và hiệu quả hoạt động của hệ thống chính trị còn có mặt hạn chế Đời sống của một bộ phận nhân dân vẫn
Trang 9còn khó khăn Tất cả những tồn tại đó đã tác động đến chất l-ợng và hiệu quả của công tác phổ biến, giáo dục pháp luật trên địa bàn tỉnh, thành phố Thanh Hóa cũng nằm trong xu h-ớng trên
2.2 Các yếu tố ảnh h-ởng tới hoạt động phổ biến, giáo dục pháp luật trên địa bàn Thanh Hóa
2.2.1 Yếu tố địa - kinh tế
Các Mác đã viết "Trong thời đại nào cũng thế, chính là vua chúa phải phục tùng những điều kiện kinh
tế, chứ không bao giờ vua chúa ra lệnh cho những điều kiện kinh tế đ-ợc"
Trong mối quan hệ giữa pháp luật và kinh tế thì các điều kiện kinh tế không chỉ là nguyên nhân trực tiếp, quyết định sự ra đời của pháp luật, mà còn quyết định toàn bộ nội dung và sự phát triển của nó Trong hoạt động phổ biến, giáo dục pháp luật, yếu tố địa - kinh tế có vai trò quyết định đối với nội dung, hình thức, ph-ơng pháp, ph-ơng tiện phổ biến, giáo dục pháp luật đối với từng đối t-ợng cụ thể
2.2.2 Yếu tố địa - văn hóa
Đặc điểm lịch sử của ng-ời Việt Nam nói chung, ng-ời Thanh Hóa nói riêng ch-a có thói quen sống và làm việc theo pháp luật, mà coi pháp luật nh- là sự trói buộc, gò bó nên có tâm lý trốn tránh, chống đối pháp luật Bên cạnh đấy, do công tác phổ biến, giáo dục pháp luật ch-a đ-ợc quan tâm coi trọng đúng mức nên hầu hết ng-ời dân lao động nh- công nhân, nông dân, nghề tự do ch-a có ý thức và điều kiện tìm hiểu pháp luật
Họ không quan tâm tới các vấn đề pháp luật, chỉ khi có việc liên quan, v-ớng mắc mới tìm hiểu pháp luật để bảo vệ quyền lợi của mình, hoặc tìm cách tránh khỏi sự trừng phạt của pháp luật Đối t-ợng phổ biến, giáo dục pháp luật trên địa bàn lại rất đa dạng (công nhân, cán bộ, công chức, viên chức, thanh niên, sinh viên, học sinh, phụ nữ ), trình độ nhận thức không đồng đều Vì vậy công tác phổ biến, giáo dục pháp luật không thể tiến hành một cách vội vàng mà cần đ-ợc thực hiện th-ờng xuyên, kiên trì và có chất l-ợng
2.2.3 Yếu tố tổ chức - pháp luật
Về nội dung và hình thức triển khai công tác phổ biến, giáo dục pháp luật cũng rất phong phú, đa dạng Đối với cấp huyện, (trừ các ngành trong khối Nội chính tập huấn theo chuyên ngành), còn hầu hết các đơn vị triển khai cho cán bộ công chức khối cơ quan ủy ban nhân dân, Văn phòng Huyện ủy cùng cán
bộ cấp ph-ờng, xã nghe phổ biến, pháp luật trong Hội nghị cán bộ cấp huyện Đây là một chuyển biến mới về ph-ơng pháp tổ chức chỉ đạo của cấp ủy và lãnh đạo khối cơ quan nhà n-ớc trong việc tổ chức cho cán bộ đảng viên tham gia tìm hiểu pháp luật theo mô hình tập trung Đối với nhân dân và các đối t-ợng khác đ-ợc triển khai bằng nhiều hình kênh đan xen, lồng ghép nh-: Diễn đàn ở Trung tâm học tập cộng đồng, các câu lạc bộ của Mặt trận Tổ quốc, Hội Phụ nữ, Liên đoàn Lao động, Hội Nông dân, Đoàn Thanh niên thông qua hoạt
động hòa giải, trợ giúp pháp lý, trả lời bạn nghe đài, chuyên mục "Nhà n-ớc và pháp luật" trên báo Thanh Hóa, tìm hiểu qua tủ sách pháp luật ở xã, ph-ờng, thị trấn, tủ sách pháp luật ở phố, thôn
Bình quân mỗi năm, thành phố đã triển khai trên 30 văn bản pháp luật và d-ới luật nh- các nghị định, thông t-
và nhiều văn bản pháp luật khác thuộc các lĩnh vực quản lý nhà n-ớc, quản lý kinh tế, an ninh - quốc phòng
2.3 Thực trạng hiểu biết và ý thức tuân thủ pháp luật của các nhóm dân c- trên địa bàn thành phố Thanh Hóa
2.3.1 Nhóm dân c- khu vực trung tâm thành phố Thanh Hóa
Trang 10Qua điều tra, khảo sát tình hình, có thể thấy các yếu tố địa - kinh tế, địa - văn hóa, tổ chức - pháp luật
đã có tác động rõ nét đến thực trạng hiểu biết và ý thức tuân thủ pháp luật nh- sau:
- Đời sống, trình độ dân trí nhân dân cao nh-ng không đồng đều, sự phân hóa giàu nghèo ngày một tăng, dẫn đến sự biệt lập cao giữa các khu vực dân c- ngay tại trung tâm thành phố và các thôn của các xã;
- Mặt khác, do địa d- hành chính rộng (hiện hữu có 18 ph-ờng, xã, và sáp nhập 19 xã, thị trấn của 4 huyện vào thành phố); hơn nữa, đơn vị hành chính cấp ph-ờng, xã, thị trấn ch-a thực sự đóng vai trò là
đơn vị hành chính cơ sở
- Bên cạnh đấy, kinh phí đầu t- cho công tác phổ biến, giáo dục pháp luật cho công tác này còn ít, ch-a
có sự -u tiên đã ảnh h-ởng đến chất l-ợng và hiệu quả của công tác phổ biến, giáo dục pháp luật
- Sự thiếu quan tâm của nhà n-ớc đối với lực l-ợng làm công tác phổ biến, tuyên truyền pháp luật Năng lực và trách nhiệm của các cơ quan chức năng và chính quyền cơ sở ch-a đáp ứng đ-ợc yêu cầu, nhiệm vụ phổ biến, giáo dục pháp luật Các cán bộ làm công tác phổ biến giáo dục đa phần là kiêm nhiệm, trong khi
đó tr-ởng phố, thôn, tr-ởng ban mặt trận phố, thôn đa phần những ng-ời về h-u và trình độ học vấn thấp, sức ỳ cao
2.3.2 Thực trạng phổ biến, giáo dục pháp luật trong học sinh, sinh viên và thanh, thiếu niên
Thanh thiếu niên thành phố Thanh Hóa hiện nay đang đứng tr-ớc những khó khăn, thách thức lớn, đó là sự tác động của các mặt trái của nền kinh tế thị tr-ờng, đời sống vật chất còn nghèo, vấn đề việc làm, thu nhập thấp… Do đó, một bộ phận thanh thiếu niên thiếu ý chí vươn lên khắc phục mọi khó khăn, ngại lao động vất vả, không muốn làm việc nh-ng lại muốn cuộc sống h-ởng thụ Do vốn sống còn quá ít, cộng với sự bồng bột thiếu chín chắn trong nhìn nhận đánh giá sự kiện, sự tác động của môi tr-ờng xã hội nên lớp trẻ dễ bị mất ph-ơng h-ớng, dễ bị sa vào các trạng thái cực đoan trong nhận thức và hành động dẫn đến những hành vi lệch chuẩn Biểu hiện rõ ràng, cụ thể nhất là trong số những ng-ời sa vào các tệ nạn xã hội: Ma túy, mại dâm, cờ bạc, trộm cướp, giết người cướp của… phần đông trong độ tuổi thanh, thiếu niên Theo số liệu thống kê của Công an tỉnh Thanh Hóa, có hơn 75% tội phạm hình sự và 70% số ng-ời sa vào các tệ nạn xã hội ở trong độ tuổi thanh, thiếu niên, học sinh, sinh viên Đặc biệt là là tình trạng bài bạc, lô đề, bóng đá, nghiện hút trong tầng lớp thanh, thiếu niên vẫn tồn tại nặng nề để lại nhiều d- luận không tốt trong xã hội
Thực trạng trờn bắt nguồn từ sự tỏc động ảnh hưởng của cỏc yếu tố kinh tế, văn húa, tổ chức - phỏp luật và biểu hiện rừ trong cỏc nguyờn nhõn chủ yếu sau:
Thứ nhất, do tâm sinh lý lứa tuổi: Nông nổi, bột phát, tò mò, hiếu động, thích khám phá cái mới, -a
phiêu l-u mạo hiểm, thích cảm giác mạnh, liều lĩnh, thiếu chín chắn, đang tự khẳng định mình là ng-ời lớn… Do đó, nếu không được giáo dục, định hướng đúng đắn, kịp thời thì rất dễ tiêm nhiễm cái xấu, dễ bị bạn bè xấu lôi kéo, kích động Đây cũng là tâm lý chung của lớp thanh thiếu niên học sinh, sinh viên sinh sống trên địa bàn thành phố Thanh Hóa
Thứ hai, nguyên nhân phía gia đình: Gia đình có vị trí và vai trò đặc biệt không gì thay thế đ-ợc trong
việc nuôi d-ỡng và dạy dỗ con ng-ời Nếu thiếu sự quan tâm của gia đình hoặc ph-ơng pháp không phù hợp, thanh, thiếu niên dễ có nguy cơ vấp ngã D-ới sức ép của đời sống khó khăn, tình trạng thất nghiệp
do thiếu công ăn việc làm có thời kỳ trở lên gay gắt, ở một số gia đình cha mẹ ch-a quan tâm đúng mức
đến việc dạy dỗ con cái, có tr-ờng hợp còn đồng tình với con cái khi chúng vi phạm pháp luật Thực trạng