Một số vấn đề pháp lý và thực tiễn về trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng có yếu tố nước ngoài theo pháp luật việt nam và pháp luật nước ngoài

Một số vấn đề pháp lý và thực tiễn về trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng có yếu tố nước ngoài theo pháp luật Việt Nam và pháp luật nước ngoài Lê Thu Hường Khoa Luật Luận

Một số vấn đề pháp lý và thực tiễn về trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng có yếu tố nước ngoài theo pháp luật Việt Nam và

pháp luật nước ngoài

Lê Thu Hường

Khoa Luật Luận văn Thạc sĩ ngành: Luật Quốc tế; Mã số: 60 38 60 Người hướng dẫn: PGS.TS Nguyễn Trung Tín

Năm bảo vệ: 2011

Abstract: Phân tích những vấn đề lý luận về trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài

hợp đồng có yếu tố nước ngoài Giải quyết xung đột pháp luật về trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng có yếu tố nước ngoài Thực tiễn và phương hướng hoàn thiện pháp luật Việt Nam trong việc giải quyết xung đột pháp luật về trách nhiệm

bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng có yếu tố nước ngoài

Keywords: Hợp đồng; Bồi thường thiệt hại; Luật Quốc tế; Pháp luật Việt Nam

Content

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng (BTTHNHĐ) là một trong những chế định quan trọng trong ngành luật dân sự của bất kỳ quốc gia nào trên thế giới Đặc biệt trong quá trình hội nhập kinh tế quốc tế hiện nay khi các giao lưu dân sự đang diễn ra ngày càng đa dạng và phức tạp giữa các chủ thể ở các quốc gia khác nhau thì trách nhiệm BTTHNHĐ có yếu tố nước ngoài đã trở thành một vấn đề mang tính pháp lý quốc tế, là một trong những nội dung quan trọng của Tư pháp quốc tế

Hiến pháp năm 1992 Điều 74 quy định: “Mọi hành vi xâm phạm lợi ích của nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của tập thể và của công dân phải được kịp thời xử lý nghiêm minh Người bị thiệt hại có quyền được bồi thường về vật chất và phục hồi về danh dự” Với căn cứ pháp lý cao nhất được quy định tại Hiến pháp thì bất kỳ một chủ thể nào khi xâm phạm đến tài sản, sức khỏe, tính mạng, danh dự, nhân phẩm, uy tín, các quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân thì chủ thể đó phải có trách nhiệm bồi thường cho những thiệt hại mà mình gây

ra không phụ thuộc vào chủ thể đó là ai Điều này đã trở thành một nguyên tắc quan trọng trong các giao lưu dân sự hiện nay

Xuất phát từ các nguyên tắc mang tính chất nền tảng được quy định trong Hiến pháp, BTTHNHĐ nói chung và trách nhiệm BTTHNHĐ có yếu tố nước ngoài nói riêng đã được Bộ luật Dân sự năm 2005 và các điều ước quốc tế song phương và đa phương đề cập đến tương đối chi tiết Tuy nhiên, thực tiễn áp dụng các quy định này đã bộc lộ một số hạn chế cần phải khắc phục nhằm đảm bảo quyền lợi hợp pháp cho các chủ thể khi tham gia các quan hệ dân sự quốc tế, góp phần hoàn thiện các quy định của Tư pháp quốc tế Việt Nam

Vì vậy, việc tìm hiểu, phân tích, so sánh và đối chiếu những vấn đề pháp lý liên quan đến trách nhiệm BTTHNHĐ có yếu tố nước ngoài theo pháp luật Việt Nam trong tương quan

so sánh với pháp luật của Nhật Bản, Trung Quốc và Thái Lan – những quốc gia có hệ thống pháp luật phát triển có ý nghĩa đặc biệt quan trọng Việc nghiên cứu này sẽ góp phần làm sáng

tỏ về mặt lý luận và thực tiễn áp dụng trách nhiệm BTTHNHĐ có yếu tố nước ngoài, trên cơ

sở đó đánh giá các quy định cụ thể của pháp luật trong nước, rút ra những bài học kinh nghiệm và đưa ra một số giải pháp góp phần hoàn thiện các quy định của pháp luật Việt Nam

Vì vậy, đề tài: “Một số vấn đề pháp lý và thực tiễn về trách nhiệm bồi thường thiệt hại

ngoài hợp đồng có yếu tố nước ngoài theo pháp luật Việt Nam và pháp luật nước ngoài”

không chỉ có ý nghĩa về mặt lý luận mà còn có ý nghĩa rất thiết thực trong thực tiễn

2 Mục đích và nhiệm vụ của luận văn

Mục đích

- Luận văn làm sáng tỏ một số vấn đề lý luận và các phương pháp giải quyết xung đột pháp luật về trách nhiệm BTTHNHĐ có yếu tố nước ngoài theo Tư pháp quốc tế Việt Nam và một số nước trên thế giới

- Xây dựng một số kiến nghị nhằm hoàn thiện các quy định của pháp luật Việt Nam về trách nhiệm BTTHNHĐ có yếu tố nước ngoài

Nhiệm vụ của luận văn

- Nghiên cứu cơ sở lý luận về trách nhiệm BTTHNHĐ có yếu tố nước ngoài

- Đối chiếu các quy định của pháp luật Việt Nam với pháp luật quốc tế và một số quốc gia như Nhật Bản, Trung Quốc, Thái Lan trong việc giải quyết xung đột pháp luật về trách nhiệm BTTHNHĐ có yếu tố nước ngoài từ đó rút ra những kinh nghiệm thực tiễn hữu ích cho pháp luật Việt Nam

- Phân tích và chỉ ra những bất cập trong quá trình thực thi các quy định về BTTHNHĐ có yếu tố nước ngoài trong thực tiễn Trên cơ sở đó, nêu một số kiến nghị góp phần xây dựng, hoàn thiện các quy định của pháp luật Việt Nam về trách nhiệm BTTHNHĐ

có yếu tố nước ngoài

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của luận văn

- Đối tượng nghiên cứu: Luận văn nghiên cứu các quan hệ BTTHNHĐ có yếu tố nước ngoài theo pháp luật Việt Nam và các nước

- Phạm vi nghiên cứu: Luận văn tập trung vào các quan hệ về BTTHNHĐ có yếu tố nước ngoài theo các quy định của pháp luật Việt Nam và một số nước như Nhật Bản, Trung Quốc, Thái Lan

4 Phương pháp tiếp cận vấn đề

- Phương pháp luận: Luận văn sử dụng phương pháp duy vật biện chứng và phương pháp duy vật lịch sử của chủ nghĩa Mác – Lênin

- Các phương pháp nghiên cứu khác: Phân tích, tổng hợp, so sánh

5 Tình hình nghiên cứu

Pháp luật về bồi thường thiệt hại có yếu tố nước ngoài là một chế định quan trọng của pháp luật dân sự nói chung và của tư pháp quốc tế nói riêng nên đã được nhiều nhà khoa học quan tâm nghiên cứu Đã có nhiều cuốn sách và công trình khoa học đề cập đến vấn đề này

như: Về trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng trong tư pháp quốc tế hiện đại – PGS.TS Nguyễn Bá Diến, Bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng về tài sản, sức khỏe và tính

mạng – TS.Phùng Trung Tập, Luật bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng – Bản án và bình luận bản án – TS Đỗ Văn Đại, Trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng có yếu tố nước ngoài – TS Nguyễn Hồng Bắc, luận văn thạc sĩ của tác giả Nguyễn Thị Hương về

“Trách nhiệm bồi thường thiệt hại do người của pháp nhân gây ra”… Nhìn chung, trong các

công trình khoa học kể trên, vấn đề bồi thường thiệt hại đã được nghiên cứu tương đối cụ thể Tuy nhiên, các tác giả đã nghiên cứu vấn đề theo một số khía cạnh khác nhau chứ chưa đi sâu vào nghiên cứu mang tính chất toàn diện về BTTHNHĐ có yếu tố nước ngoài dưới góc độ của Tư pháp quốc tế trong tương quan so sánh với pháp luật một số nước trên thế giới nên tác giả đã lựa chọn vấn đề này làm đề tài luận văn của mình

6 Kết cấu của luận văn

Kết cấu của luận văn gồm:

Mở đầu

Chương 1: Những vấn đề lý luận về trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng

có yếu tố nước ngoài

Chương 2: Giải quyết xung đột pháp luật về bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng có yếu tố nước ngoài

Chương 3: Thực tiễn và phương hướng hoàn thiện pháp luật Việt Nam trong việc giải quyết xung đột pháp luật về bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng có yếu tố nước ngoài

Kết luận

CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ TRÁCH NHIỆM

BỒI THƯỜNG THIỆT HẠI NGOÀI HỢP ĐỒNG CÓ YẾU TỐ NƯỚC NGOÀI

1.1 Khái niệm trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng có yếu tố nước ngoài 1.1.1 Định nghĩa bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng

Bộ luật Dân sự Việt Nam Điều 604 quy định: “Người nào do lỗi cố ý hoặc lỗi vô ý xâm phạm tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm, uy tín, tài sản, quyền lợi ích hợp pháp khác của cá nhân, xâm phạm danh dự, uy tín tài sản của pháp nhân hoặc chủ thể khác mà gây thiệt hại thì phải bồi thường”

Như vậy, “BTTTHNHĐ là một loại quan hệ dân sự phát sinh ngoài hợp đồng trong đó

người xâm phạm đến tính mạng, sức khỏe, danh sự, nhân phẩm, uy tín, tài sản, các quyền và lợi ích hợp pháp của chủ thể khác mà gây ra thiệt hại thì phải bồi thường những thiệt hại do mình gây ra”

1.1.2 Định nghĩa trách nhiệm BTTHNHĐ có yếu tố nước ngoài

Tư pháp quốc tế điều chỉnh các quan hệ trách nhiệm bồi thường thiệt hại có yếu tố nước ngoài Yếu tố nước ngoài đã được Bộ luật Dân sự năm 2005, Điều 758 quy định rất cụ thể: “Quan hệ dân sự có yếu tố nước ngoài là quan hệ dân sự có ít nhất một trong các bên tham gia là cơ quan, tổ chức, cá nhân nước ngoài, người Việt Nam định cư ở nước ngoài hoặc

là các quan hệ dân sự giữa các bên tham gia là công dân, tổ chức Việt Nam nhưng căn cứ để xác lập, thay đổi, chấm dứt quan hệ đó theo pháp luật nước ngoài, phát sinh tại nước ngoài hoặc tài sản liên quan đến quan hệ đó ở nước ngoài”

Dựa vào các cơ sở trên, tác giả rút ra định nghĩa sau về trách nhiệm BTTHNHĐ có

yếu tố nước ngoài: “Trách nhiệm BTTHNHĐ có yếu tố nước ngoài là trách nhiệm dân sự

ngoài hợp đồng phát sinh khi có thiệt hại xảy ra và có ít nhất một trong ba yếu tố sau: Thứ nhất, ít nhất một trong các bên tham gia quan hệ có quốc tịch, nơi cư trú hay trụ sở ở nước ngoài; Thứ hai, hành vi gây thiệt hại hoặc hậu quả thiệt hại xảy ra ở nước ngoài; Thứ ba, đối tượng bị thiệt hại ở nước ngoài”

1.2 Đặc điểm của trách nhiệm BTTHNHĐ có yếu tố nước ngoài

1.2.1 Chủ thể không cùng quốc tịch, nơi cư trú hay trụ sở

1.2.2 Hành vi trái pháp luật gây thiệt hại được thực hiện ở nước ngoài

1.2.3 Thiệt hại của hành vi trái pháp luật xảy ra ở nước ngoài

1.2.4 Đối tượng của hành vi gây thiệt hại ở nước ngoài

1.3 Xung đột pháp luật về trách nhiệm BTTHNHĐ có yếu tố nước ngoài

1.3.1 Định nghĩa xung đột pháp luật về trách nhiệm BTTHNHĐ có yếu tố nước ngoài

“Xung đột pháp luật là hiện tượng có hai hay nhiều hệ thống pháp luật cùng điều chỉnh một quan hệ tư pháp quốc tế cụ thể, do có sự khác nhau giữa pháp luật của các quốc gia hoặc do tính chất đặc thù của chính đối tượng điều chỉnh của tư pháp quốc tế” [29, tr 873]

Do vậy, “Xung đột pháp luật về trách nhiệm BTTHNHĐ là hiện tượng có hai hay

nhiều hệ thống pháp luật của các quốc gia khác nhau cùng có thể điều chỉnh các quan hệ BTTHNHĐ có yếu tố nước ngoài”

1.3.2 Nguyên nhân xung đột pháp luật về trách nhiệm BTTHNHĐ có yếu tố nước ngoài

Có hai nguyên nhân dẫn đến xung đột pháp luật về BTTHNHĐ Thứ nhất, đó là việc pháp luật của mỗi quốc gia có những quy định không giống nhau về trách nhiệm BTTHNHĐ Thứ hai, các quan hệ BTTHNHĐ có sự tham gia của “yếu tố nước ngoài” Đây là hai nguyên nhân chủ yếu đã làm xung đột pháp luật về BTTHNHĐ nảy sinh

1.3.3 Phương pháp giải quyết xung đột pháp luật về trách nhiệm BTTHNHĐ có yếu tố nước ngoài

Tư pháp quốc tế có hai phương pháp giải quyết xung đột cơ bản là phương pháp xung đột và phương pháp thực chất

- Phương pháp thực chất là phương pháp giải quyết xung đột bằng cách áp dụng các quy phạm thực chất Quy phạm thực chất là quy phạm quy định sẵn các quyền, nghĩa vụ, biện pháp chế tài đối với các chủ thể tham gia quan hệ Tư pháp quốc tế

- Phương pháp xung đột là phương pháp giải quyết xung đột bằng cách xây dựng và thực hiện các quy phạm xung đột Phương pháp xung đột sử dụng quy phạm xung đột nhằm xác định hệ thống pháp luật nào sẽ được áp dụng trong việc điều chỉnh quan hệ Tư pháp quốc

tế

1.4 Cơ sở pháp lý của trách nhiệm BTTHNHĐ có yếu tố nước ngoài

1.4.1 Các điều ước quốc tế

1.4.1.1 Điều ước quốc tế đa phương

a Công ước về Luật áp dụng đối với tai nạn giao thông ngày 04 tháng 5 năm 1971

b Công ước về Luật áp dụng đối với trách nhiệm sản phẩm ngày 2 tháng 10 năm 1973

c Công ước quốc tế về giới hạn trách nhiệm dân sự đối với các thiệt hại do ô nhiễm dầu năm

1969 (CLC 69)

1.4.1.2 Điều ước quốc tế song phương

Việt Nam đã ký kết 26 Hiệp định tương trợ tư pháp và pháp lý với các quốc gia trên thế giới tính đến tháng 9 năm 2010 Đa phần các hiệp định này đều ghi nhận nguyên tắc luật

áp dụng để điều chỉnh các quan hệ BTTHNHĐ giữa các công dân và pháp nhân của các nước cũng như cơ quan tư pháp của quốc gia có thẩm quyền giải quyết yêu cầu bồi thường thiệt hại Tuy vậy, một số hiệp định như hiệp định giữa Việt Nam với Pháp thì lại không có quy định nào điều chỉnh về vấn đề này hay Hiệp định với Trung Hoa cũng chưa quy định nguyên tắc chọn luật áp dụng đối với BTTHNHĐ mà mới chỉ đề cập đến cơ quan có thẩm quyền giải quyết

1.4.2 Nguồn quốc nội của quốc gia

Phần này đề cập đến nguồn cơ bản của pháp luật Việt Nam về BTTHNHĐ và trách nhiệm BTTHNHĐ có yếu tố nước ngoài

Kết luận chương 1

Trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng có yếu tố nước ngoài là một loại trách nhiệm pháp lý dân sự phát sinh trên cơ sở hành vi trái pháp luật của cá nhân, pháp nhân, nhà nước gây ra thiệt hại về tài sản, tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm, quyền và lợi ích hợp pháp của các chủ thể khác Bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng có yếu tố nước ngoài khi có ít nhất một trong các yếu tố: Chủ thể không cùng quốc tịch, nơi cư trú hay trụ sở; Hành

vi gây thiệt hại hay hậu quả thiệt hại xảy ra ở nước ngoài; Đối tượng của hành vi gây thiệt hại

ở nước ngoài

Là một trong những chế định quan trọng của Tư pháp quốc tế, trách nhiệm BTTHNHĐ có yếu tố nước ngoài được ghi nhận trong các hiệp định đa phương, song phương hay trong các văn bản quy phạm pháp luật của mỗi quốc gia Đây là cơ sở pháp lý quan trọng trong việc giải quyết các vụ việc BTTHNHĐ, bảo vệ tốt nhất quyền và lợi ích hợp pháp của các bên đặc biệt là bên bị thiệt hại, nâng cao tinh thần trách nhiệm của bên gây thiệt hại cũng như có tác dụng tích cực trong việc ngăn ngừa, khắc phục thiệt hại xảy ra

CHƯƠNG 2: GIẢI QUYẾT XUNG ĐỘT PHÁP LUẬT VỀ TRÁCH NHIỆM BỒI THƯỜNG THIỆT HẠI NGOÀI HỢP ĐỒNG CÓ YẾU TỐ NƯỚC NGOÀI

2.1 Áp dụng quy phạm xung đột

2.1.1 Điều ước quốc tế

2.1.1.1 Điều ước quốc tế đa phương

a Công ước về Luật áp dụng đối với tai nạn giao thông ngày 04 tháng 5 năm 1971

Công ước được thông qua ngày 04 tháng 5 năm 1971 bao gồm 21 điều Điều 3 của Công ước quy định: “Luật áp dụng là luật quốc gia nơi xảy ra tai nạn” Bên cạnh lex loci delicti commissi, Công ước còn cho phép áp dụng lex banderae (luật nơi đăng ký phương tiện giao thông) để giải quyết và xác định thiệt hại cho người và phương tiện trong trường hợp:

- Chỉ có một phương tiện liên quan đến tai nạn và được đăng ký ở một quốc gia khác với quốc gia nơi xảy ra tai nạn [30, Điều 4 khoản a];

- Có hai hay nhiều phương tiện tham gia vụ tai nạn và tất cả các phương tiện được đăng

ký tại cùng một quốc gia [30, điều 4 khoản b];

- Có một hoặc nhiều người ở bên ngoài phương tiện hoặc phương tiện tại nơi xảy ra tai nạn có liên quan đến tai nạn và có thể phải chịu trách nhiệm, các quy định khoản a và b chỉ được áp dụng khi tất cả những người này thường trú tại nước đăng ký Điều này cũng đúng ngay cả khi những người này cùng là nạn nhân của vụ tai nạn [30, Điều 4, khoản c]

Như vậy, Công ước đã ưu tiên áp dụng lex loci delicti commissi để giải quyết Trường hợp ngoại lệ lex banderae cũng được áp dụng Cá biệt khi phương tiện không được đăng ký hoặc được đăng ký ở nhiều nước khác nhau thì pháp luật nơi phương tiện lưu trú thường xuyên sẽ được áp dụng

b Công ước về Luật áp dụng đối với trách nhiệm sản phẩm ngày 02 tháng 10 năm 1973

Công ước bao gồm 22 điều Nội dung của Công ước là xác định pháp luật áp dụng đối với trách nhiệm của các nhà sản xuất và những người khác có liên quan đến thiệt hại gây ra bởi một sản phẩm, bao gồm cả thiệt hại do hậu quả của việc thiếu chi tiết của sản phẩm hoặc sai trái trong việc cung cấp các thông tin về chất lượng, đặc điểm hay cách thức sử dụng sản phẩm Theo Điều 4 của Công ước, lex loci delicti commissi được áp dụng nếu nơi đó cũng đồng thời là nơi cư trú thường xuyên của người trực tiếp bị thiệt hại hoặc nơi hoạt động kinh doanh chính của người phải chịu trách nhiệm hoặc nơi những người trực tiếp bị thiệt hại mua sản phẩm Trong một số trường hợp nhất định, lex domicilii của người trực tiếp bị thiệt hại hoặc luật nơi có trụ sở kinh doanh chính của người chịu trách nhiệm sẽ được áp dụng [31, Điều 5, Điều 6]

c Công ước quốc tế về trách nhiệm dân sự đối với các thiệt hại do ô nhiễm dầu Bunker 2001 (gọi tắt là Công ước Bunker 2001)

Được xây dựng trên cơ sở Công ước quốc tế về trách nhiệm dân sự đối với các thiệt hại do ô nhiễm dầu năm 1969 (CLC 69), Công ước Bunker nhằm thống nhất các quy định

quốc tế điều chỉnh trách nhiệm bồi thường thiệt hại do ô nhiễm dầu nhiên liệu của tàu biển mà nội dung này chưa được quy định chỉ trừ đối với tàu chở dầu Việt Nam chính thức là thành viên của Công ước từ ngày 19 tháng 8 năm 2010 Công ước Bunker gồm 2 phần, 19 điều Công ước Bunker được áp dụng trong phạm vi lãnh hải của quốc gia thành viên và vùng đặc quyền kinh tế của các quốc gia thành viên Trường hợp quốc gia thành viên chưa xác lập vùng đặc quyền kinh tế, thì vùng đặc quyền kinh tế sẽ được giới hạn bởi vùng sát phía ngoài của đường lãnh hải nhưng không vượt quá 200 hải lý tính từ đường cơ sở [32, Điều 2]

2.1.1.2 Điều ước quốc tế song phương

a Luật nơi thực hiện hành vi vi phạm (Lex loci delicti commissi)

b Luật quốc tịch (lex nationalis đối với cá nhân và lex societatis đối với pháp nhân)

c Luật nơi cư trú, nơi đóng trụ sở (lex domicilii) của các bên đương sự

2.1.2 Pháp luật một số quốc gia

2.1.2.1 Pháp luật Nhật Bản

BTTHNHĐ được quy định trong Bộ luật Dân sự Nhật Bản từ Điều 709 tới Điều 724 Trên cơ sở nền tảng là Bộ luật Dân sự, các quy định về BTTHNHĐ có yếu tố nước ngoài

được quy định trong Luật các nguyên tắc chung về áp dụng pháp luật (sau đây gọi tắt là luật

áp dụng) Đạo luật này được ban hành năm 1898, sửa đổi ngày 21 tháng 6 năm 2006, có hiệu

lực từ ngày 1 tháng 1 năm 2007

Luật áp dụng Nhật Bản gồm 3 chương, 43 điều BTTHNHĐ được quy định tại phần 4, chương 3, từ Điều 17 đến Điều 23 Luật quy định pháp luật nơi phát sinh hậu quả của hành vi gây thiệt hại được áp dụng để điều chỉnh quan hệ bồi thường Trường hợp không xác định được nơi xảy ra thiệt hại thì áp dụng luật nơi hành vi vi phạm được thực hiện [42, Điều 17] Trường hợp BTTHNHĐ do xâm phạm đến danh dự của người khác thì áp dụng lex domicilii của người bị hại (trường hợp người bị hại là pháp nhân hoặc tổ chức thì áp dụng luật nơi có trụ sở chính) mà không phụ thuộc vào Điều 17 [42, Điều 19]

2.1.2.2 Pháp luật Trung Quốc

Luật về áp dụng pháp luật đối với các quan hệ dân sự có yếu tố nước ngoài (sau đây

gọi tắt là Luật áp dụng) gồm 8 chương, 52 điều Các quy định về luật áp dụng đối với

BTTHNHĐ có yếu tố nước ngoài được quy định từ Điều 44 đến Điều 47 Đạo luật này cùng với Bộ các nguyên tắc pháp luật dân sự cơ bản và Bộ luật Dân sự là cơ sở pháp lý để giải quyết xung đột pháp luật về trách nhiệm bồi thường thiệt hại do xâm hại quyền và lợi ích dân

sự

Theo luật áp dụng, lex loci delicti commissi là nguyên tắc cơ bản để giải quyết quan

hệ bồi thường Tuy nhiên, pháp luật Trung Quốc cũng cho phép áp dụng luật nơi cư trú hay

luật do các bên thỏa thuận Cách thức giải quyết xung đột này được xây dựng trên cơ sở các quy định của Bộ các nguyên tắc pháp luật dân sự Điều 146 Bộ các nguyên tắc pháp luật dân

sự quy định: “Pháp luật của nơi xảy ra hành vi vi phạm được áp dụng trong việc giải quyết yêu cầu bồi thường thiệt hại gây ra bởi hành vi vi phạm đó Nếu cả hai bên đều là công dân của một nước thì áp dụng pháp luật của nước họ có quốc tịch hoặc nơi họ cư trú (hoặc có trụ sở)” Như vậy, lex loci delicti commissi được ưu tiên áp dụng Tuy nhiên, trường hợp cả bên

bị thiệt hại và bên gây thiệt hại có cùng quốc tịch hoặc cùng nơi cư trú thì hệ thuộc luật nơi thực hiện hành vi sẽ không được áp dụng Khi đó, luật nơi các bên có chung quốc tịch hoặc nơi cư trú (đối với cá nhân), nơi có trụ sở (đối với pháp nhân) sẽ được ưu tiên áp dụng

2.1.2.3 Pháp luật Thái Lan

Luật xung đột Thái Lan, B.E 2481 được ban hành ngày 10 tháng 3 năm 1938 Mục 15 quy định về BTTHNHĐ: “Nghĩa vụ phát sinh từ hành vi sai phạm được được điều chỉnh bởi luật nơi thực hiện hành vi sai phạm đó” [44, mục 15] Như vậy, nguyên tắc lex loci delicti commissi được áp dụng nhằm điều chỉnh quan hệ bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng Mục 9 của luật quy định: “Trừ khi có quy định khác của đạo luật này hoặc các đạo luật khác của Xiêm, hình thức bắt buộc để đảm bảo giá trị của một hành vi pháp lý được điều chỉnh bởi pháp luật quốc gia nơi hành vi được thực hiện Tuy nhiên, luật quốc gia nơi có tài sản sẽ quy định hình thức bắt buộc đảm bảo giá trị pháp lý của hợp đồng, văn bản hoặc các hành vi pháp

lý khác liên quan đến bất động sản” [44, mục 9]

2.1.3 Pháp luật Việt Nam

Bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng có yếu tố nước ngoài được quy định tại Điều 773, phần 7, Bộ luật Dân sự Việt Nam năm 2005 Pháp luật Việt Nam không xây dựng một đạo luật riêng về luật áp dụng (còn gọi là Luật Xung đột) mà các nguyên tắc giải quyết xung đột được quy định trong nhiều đạo luật cụ thể trong đó chủ yếu được quy định trong Bộ luật Dân

sự 2005 Ngoài ra, một số các đạo luật khác cũng chứa đựng các quy phạm xung đột như Bộ luật Hàng hải năm 2005, Luật Hàng không dân dụng Việt Nam năm 2006… Các đạo luật này đều chứa đựng các nguyên tắc chọn luật trong các trường hợp cụ thể được xây dựng trên cơ

sở các quy định mang tính nền tảng của Bộ luật Dân sự

“Việc bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng được xác định theo pháp luật của nước nơi xảy ra hành vi gây thiệt hại hoặc nơi phát sinh hậu quả thực tế của hành vi gây thiệt hại” [1, Điều 773] Trường hợp không xác định được nơi thực hiện hành vi hay nơi xảy ra hậu quả thiệt hại thì áp dụng pháp luật của nước mà tàu bay, tàu biển mang quốc tịch (lex banderae)

Luật quốc tịch (lex nationalis) cũng được áp dụng trong trường hợp hành vi gây thiệt hại xảy ra ở ngoài lãnh thổ nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam mà người gây thiệt hại

và người bị thiệt hại đều là công dân hoặc pháp nhân Việt Nam thì áp dụng pháp luật Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam

Luật Hàng không dân dụng Việt Nam cũng có các quy phạm xung đột về lĩnh vực hàng không áp dụng đối với các quan hệ BTTHNHĐ Luật Hàng không dân dụng Việt Nam năm 2006 gồm 10 chương, 202 điều quy định về hoạt động hàng không dân dụng Theo đó,

“Pháp luật của quốc gia nơi xảy ra tai nạn do tàu bay va chạm hoặc gây cản trở nhau, do tàu bay đang bay gây thiệt hại cho người thứ ba ở mặt đất được áp dụng đối với việc bồi thường thiệt hại” [16, Điều 4, khoản 4] Theo quy phạm xung đột này thì lex loci delicti commissi được áp dụng Tuy nhiên, trường hợp không xác định được nơi xảy ra hành vi trái pháp luật thì phải áp dụng theo khoản 2 Điều 773 Bộ luật Dân sự 2005 Do vậy, trường hợp này Luật Hàng không dân dụng Việt Nam cần thiết phải có quy định dẫn chiếu đến Điều 773, khoản 2 của Bộ luật Dân sự để việc áp dụng mang tính thống nhất và được thực hiện nhất quán

2.2 Áp dụng quy phạm thực chất thống nhất

Các quy phạm thực chất thống nhất trong các Điều ước quốc tế về trách nhiệm BTTHNHĐ có yếu tố nước ngoài Trước tiên phải đề cập đến Công ước về Luật áp dụng đối với tai nạn giao thông ngày 04 tháng 5 năm 1971 và Công ước về Luật áp dụng đối với trách nhiệm sản phẩm ngày 02 tháng 10 năm 1973 Các công ước này chỉ bao gồm các quy phạm xung đột mà không bao gồm các quy phạm thực chất về BTTHNHĐ Công ước Bunker 2001 bao gồm trong đó một số quy phạm thực chất Ngoài ra, các điều ước quốc tế song phương giữa Việt Nam với các quốc gia khác cũng có các quy phạm về BTTHNHĐ Tuy nhiên, các quy phạm này chỉ bao gồm các quy phạm xung đột Các quy phạm thực chất chưa được xây dựng để điều chỉnh các quan hệ pháp luật về BTTHNHĐ có yếu tố nước ngoài

Các quy phạm thực chất trong nước về trách nhiệm BTTHNHĐ có yếu tố nước ngoài

Bộ luật Dân sự Việt Nam năm 2005 Điều 773 chỉ bao gồm các quy phạm xung đột mà chưa xây dựng được các quy phạm thực chất trong nước để điều chỉnh về BTTHNĐ có yếu tố nước ngoài Điều đó có nghĩa Tư pháp quốc tế Việt Nam vẫn còn để ngỏ các quy phạm thực chất để điều chỉnh các quan hệ này Vì vậy, việc xây dựng các quy phạm thực chất trong nước là điều các nhà làm luật Việt Nam phải tính đến nhằm loại bỏ sự khác biệt, mâu thuẫn giữa pháp luật các quốc gia với nhau cũng như hạn chế tới mức thấp nhất việc dẫn chiếu đến pháp luật của nước thứ ba hay dẫn chiếu ngược trở lại mà các quy phạm xung đột về BTTHNHĐ có thể gặp phải và không thể giải quyết được triệt để

2.3 Áp dụng nguyên tắc tương tự

Áp dụng tương tự pháp luật là một trong những cách thức để giải quyết các quan hệ pháp luật cụ thể trong trường hợp không có các quy phạm pháp luật trong nước hoặc quốc tế