NỘI DUNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
Cơ sở lí luận của sáng kiến kinh nghiệm
Văn học dân giancó giá trị to lớn về mặt trí tuệ, tình cảm và nghệ thuật.
Văn học dân gian, với đặc điểm ngắn gọn và dễ nhớ, đã được truyền miệng qua nhiều thế hệ và thể hiện tư liệu khoa học cùng triết lý dân gian gắn liền với lao động, tự nhiên và lịch sử Nó phản ánh sâu sắc kinh nghiệm sống, lối sống và tư tưởng đạo đức của nhân dân Các câu ca dao, tục ngữ, thành ngữ không chỉ giúp học sinh ôn lại kiến thức văn học mà còn giải thích những kinh nghiệm và hiện tượng mà cha ông đã đúc kết Hơn nữa, những vấn đề này rất gần gũi với cuộc sống hàng ngày của học sinh, tạo cảm xúc và hứng thú cho việc học.
“con đẻ” tinh thần của tác giả được
Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm
Bộ môn sinh học không chỉ liên quan đến các khoa học tự nhiên như Toán, Lý, Hóa mà còn gắn bó với các khoa học xã hội như Văn, Giáo dục công dân Để nâng cao hiệu quả dạy học, cần khai thác mối liên hệ này một cách tích hợp Thực tế giảng dạy cho thấy, việc kết hợp kiến thức sinh học với văn học dân gian sẽ làm tăng hứng thú học tập của học sinh, đặc biệt là đối với những em học định hướng khoa học xã hội.
Hứng thú trong công việc, đặc biệt trong giáo dục, là yếu tố then chốt dẫn đến thành công Các phương pháp và phương thức giáo dục của giáo viên có ảnh hưởng lớn đến việc tiếp thu kiến thức và hình thành kỹ năng cho học sinh Giáo viên cần khai thác những điểm mạnh và lợi thế của học sinh, phù hợp với tâm sinh lý lứa tuổi Khi học sinh tham gia vào những hoạt động mà chúng cảm thấy hứng thú, việc học tập sẽ trở nên hăng say, nhiệt tình và đạt hiệu quả cao.
Môn sinh học có khả năng thu hút sự chú ý của học sinh, điều này rất quan trọng trong quá trình giáo dục Là giáo viên môn sinh học, tôi nhận thấy rằng việc tạo hứng thú cho học sinh không chỉ nâng cao chất lượng giáo dục mà còn giúp các em nhận ra vai trò và lợi ích của sinh học trong cuộc sống và công việc Điều này góp phần giảm bớt sự nghi ngờ và thờ ơ của học sinh đối với môn học.
Nhiều giáo viên chưa thực sự đầu tư đổi mới kiểm tra đánh giá và áp dụng rộng rãi CNTT.
Một nguyên nhân quan trọng dẫn đến thực trạng dạy học Sinh học 11 là do học sinh không coi môn này là môn học chính, vì khó học, nhiều em không sử dụng để thi đại học hay tốt nghiệp Tại trường tôi, với chất lượng đầu vào không cao và tư duy tự nhiên yếu, đa số học sinh chọn các môn xã hội để thi Những em chọn môn Sinh để thi thường không chú trọng đến chương trình Sinh học 11, vì nội dung thi chủ yếu nằm ở chương trình 12 Điều này đã hình thành suy nghĩ buông lỏng trong ý thức học tập của nhiều học sinh.
Các giải pháp đã sử dụng để giải quyết vấn đề
2.3.1 Mối liên hệ giữa văn học dân gian và dạy học sinh học
Văn học và sinh học có mối quan hệ mật thiết, việc kết hợp hai lĩnh vực này giúp tăng hứng thú cho học sinh trong việc học môn Sinh học Trong quá trình dạy học, cần tích hợp kiến thức liên môn để làm cho bài học sâu sắc hơn và các môn học hỗ trợ lẫn nhau Tuy nhiên, giáo viên cần phải biết cách kết hợp hiệu quả để làm sáng tỏ kiến thức Sinh học mà không làm mất đi tính đặc thù của môn học Việc sử dụng văn học dân gian trong giảng dạy Sinh học cũng thể hiện mối liên hệ chặt chẽ giữa các môn khoa học tự nhiên và khoa học xã hội.
Văn học và sinh học đều là những lĩnh vực khoa học quan trọng, với văn học phản ánh cuộc sống và sinh học nghiên cứu về sự sống Sự kết hợp giữa hai môn học này trong quá trình giảng dạy không chỉ làm rõ kiến thức mà còn nâng cao tính thực tiễn của mỗi môn Qua đó, mối liên hệ chặt chẽ giữa các môn khoa học tự nhiên và xã hội được thể hiện rõ nét.
2.3.2 Sử dụng trong giới thiệu đơn vị kiến thức mới
Sử dụng câu tục ngữ: “ Nuôi lợn ăn cơm nằm, nuôi tằm ăn cơm đứng”[2].
Câu tục ngữ “Nuôi lợn ăn cơm nằm, nuôi tằm ăn cơm đứng” phản ánh quan niệm truyền thống về cách nuôi dưỡng và chăm sóc vật nuôi Ý nghĩa của câu nói này nhấn mạnh sự khác biệt trong cách thức và thái độ đối với các loại vật nuôi khác nhau Nuôi lợn thường gắn liền với sự thoải mái và dễ dàng, trong khi nuôi tằm đòi hỏi sự chăm sóc tỉ mỉ và kiên nhẫn Qua đó, câu tục ngữ khuyến khích chúng ta cần có sự đầu tư và nỗ lực phù hợp với từng loại hình chăn nuôi để đạt được hiệu quả cao nhất.
HS: Giải thích theo hiểu biết của mình
Câu tục ngữ trên nhấn mạnh rằng việc nuôi lợn có thể linh hoạt hơn, vì lợn có thể chịu đói một thời gian mà không ảnh hưởng nhiều đến sức khỏe Ngược lại, việc nuôi tằm đòi hỏi sự chăm sóc liên tục, vì nếu tằm thiếu ăn hoặc bỏ bữa, chất lượng kén sẽ giảm sút nghiêm trọng hoặc chúng có thể chết hàng loạt Sự khác biệt này chủ yếu xuất phát từ quá trình tiêu hóa Vậy tiêu hóa là gì và đặc điểm của quá trình này ở các nhóm động vật khác nhau như thế nào?
2.3.3 Sử dụng trong tìm hiểu kiến thức mới
2.3.3.1 Sử dụng văn học dân gian để hình thành khái niệm tiêu hóa
Ví dụ 2: Sử dụng câu tục ngữ: “ Nhai kĩ no lâu, cày sâu tốt lúa”[2].
Câu tục ngữ “Nhai kĩ no lâu, cày sâu tốt lúa” mang ý nghĩa sâu sắc về tầm quan trọng của sự chuẩn bị và chăm sóc trong công việc Nó nhấn mạnh rằng nếu chúng ta dành thời gian và công sức để làm việc một cách cẩn thận, thì kết quả sẽ bền vững và tốt đẹp hơn Điều này không chỉ áp dụng trong nông nghiệp mà còn trong mọi lĩnh vực của cuộc sống, khuyến khích chúng ta kiên nhẫn và tỉ mỉ để đạt được thành công.
HS: Giải thích theo hiểu biết của mình
Câu tục ngữ trên nhấn mạnh rằng việc nhai kỹ thức ăn giúp nghiền nát thực phẩm thành những mảnh nhỏ, từ đó dễ dàng thấm dịch vị và enzym tiêu hóa Điều này không chỉ làm giảm gánh nặng cho dạ dày mà còn giúp cơ thể tiết kiệm năng lượng cho quá trình tiêu hóa cơ học.
Nhai kỹ là quá trình mà khi thức ăn vào miệng, cơ thể tiết ra enzim amilaza trong nước bọt để tiêu hóa thực phẩm trước khi đưa xuống dạ dày Việc này không chỉ giúp tăng cường khả năng tiêu hóa mà còn hỗ trợ sức khỏe tổng thể.
Nhai kỹ giúp phân hủy tinh bột thành đường mantozo và sau đó là đường glucozo, điều này làm cho chúng dễ dàng hấp thụ tại ruột non Quá trình này được gọi là tiêu hóa Vậy tiêu hóa là gì?
2.3.3.2 Sử dụng văn học để tìm hiểu sự khác nhau trong tiêu hóa ở các nhóm động vật
* Nhóm thú ăn thịt và thú ăn thực vật:
GV yêu cầu HS nghiên cứu thông tin trong SGK mục II.3 để quan sát sự khác biệt trong hệ tiêu hóa của thú ăn thịt và thú ăn thực vật Điều này giúp hiểu rõ lý do tại sao ruột của thú ăn thực vật lại dài hơn so với thú ăn động vật.
GV giới thiệu cho HS câu chuyện cổ tích: “ Dê đen và dê trắng”
“Dê đen và Dê trắng cùng sống trong một khu rừng Hàng ngày, cả hai thường đến uống nước và tìm cái ăn ở trong khu rừng quen thuộc.
Một hôm, Dê trắng ra ngoài tìm thức ăn và nước suối như thường lệ Trong lúc đang chăm chú ngặm cỏ, Dê bất ngờ bị một con Sói nhảy ra tấn công.
- Hahaha Sói cười vang rồi ăn thịt chú Dê trắng tội nghiệp
…Dê đen cũng đi tới khu rừng để ăn cỏ non và uống nước suối Đang tha thẩn ngặm cỏ, chợt Sói xuất hiện, nó quát hỏi: …”[3]
(Trích truyện cổ tích dê đen và dê trắng)
GV : Qua câu chuyện trên hãy nêu sự khác nhau ngồn thức ăn của Dê và Sói ?
HS thảo luận trả lời Thức ăn của dê: cỏ, các loài thực vật, nghèo dinh dưỡng nên ruột của dê dài.
Thức ăn của sói: Thịt, giàu dinh dưỡng và ruột ngắn.
Ví dụ 4:GV: Giới thiệu cho học sinh câu truyện cười dân gian:
TRUYỆN TRẠNG QUỲNH ĂN TRỘM MÈO CỦA CHÚA
Phủ Chúa có nuôi một con mèo tam thể quý lắm, xích bằng xích vàng và cho ăn toàn những đồ cao lương mỹ vị.
Quỳnh đã bắt trộm một con mèo của nhà vua và nhốt nó bằng xích sắt Để dạy mèo quen với việc ăn rau, Quỳnh đặt hai đĩa thức ăn: một đĩa cơm trộn thịt cá và một đĩa cơm trộn rau Khi mèo chạy đến đĩa thịt cá, Quỳnh dùng roi đánh để nó phải ăn đĩa rau Sau một thời gian, mèo đã quen với việc chỉ ăn rau và được thả ra.
Chúa mất một con mèo và rất tiếc nuối, nên đã cử người đi tìm Họ phát hiện ra nhà Quỳnh có một con mèo tam thể giống hệt con mèo của Chúa, vì vậy Quỳnh bị bắt phải mang mèo đến chầu Chúa xem xét con mèo và hỏi:
- Sao nó giống mèo của Trẫm thế? Hay khanh thấy mèo của Trẫm đẹp bắt về, nói cho thật!
- Tâu bệ hạ, bệ hạ nghi cho hạ thần bắt trộm, thật là oan, xin bệ hạ đem ra thử thì biết.
- Thử thế nào? Nói cho Trẫm nghe.
Bệ hạ phú quý thì mèo được ăn thịt và cá, trong khi hạ thần nghèo túng chỉ có thể cho mèo ăn cơm trộn với đầu tôm và rau luộc Nếu để hai bát cơm khác nhau, bệ hạ chỉ cần xem mèo chọn bát nào để hiểu rõ sự khác biệt.
Chúa sai làm thử Con mèo chạy thẳng đến bát cơm rau, ăn sạch Quỳnh nói:
- Xin bệ hạ lượng cho, người ta phú qúy thì cao lương mỹ vị, bần tiện thì cơm hẩm rau dưa Mèo cũng vậy, phải theo chủ.
Rồi lạy tạ, đem mèo về[8].
(Theo Truyện cười dân gian Việt Nam)
Hãy cho biết mèo thuộc nhóm động vật nào? Lấy các ví dụ minh chứng trong câu chuyện.
* Đặc điểm tiêu hóa của thú ăn thịt:
GV thú ăn thịt chủ yếu tiêu thụ thịt, cung cấp nguồn dinh dưỡng phong phú, do đó chúng có ruột ngắn Các nhóm động vật khác nhau có phương thức săn mồi đa dạng; một số loài cắn nhỏ con mồi, trong khi các loài khác chỉ ăn phần thịt hoặc nuốt chửng con mồi nguyên vẹn.
Ví dụ 5: GV yêu cầu HS sử dụng câu chuyện : “ Cô bé quàng khăn đỏ”
Cô bé Khăn Đỏ vui vẻ đi hái hoa, trong khi Sói nhanh chóng đến nhà bà ngoại Biết cách vào nhà dễ dàng, Sói đã đẩy cửa và nuốt chửng bà cụ Sau khi ăn thịt bà ngoại, Sói nằm trên giường, đắp chăn để giả vờ là bà đang ốm.
(Trích truyện cô bé quàng khăn đỏ- Truyện cổ tích nước ngoài)
GV: ví dụ trên anh/ chị hãy cho biết đặc điểm tiêu hóa của thú ăn thịt?
* Đặc điểm tiêu hóa thú ăn cỏ, dạ dày 4 ngăn:
GV giảng giải về quá trình biến đổi sinh học ở ĐV ăn thực vật nhờ các vi sinh vật
- Dùng hình 16.2 SGK → HS : quan sát 16.2 và mô tả dạ dày của bò ?
GV: Vì sao gọi bò,trâu là ĐV nhai lại?Sự biến đổi sinh học là gì ? Diễn ra như thế nào ở trâu và bò ?
Trâu,bò,cừu,dê,hươu,nai…lúc ăn chúng chỉ nhai qua loa rồi nuốt ngay xuống dạ cỏ sau đó mới ợ lên nhai lại.
Ví dụ 6: GV trong bài thơ “Lũy tre” của Nguyễn Công Dương có đoạn:
“… Những trưa đồng đầy nắng
Trâu nằm nhai bóng râm…”[9]
Hãy chỉ ra hiện tượng và giải thích hiện tượng trong các câu thơ trên
HS: Thảo luận trả lời.
GV: Nhận xét, kết luận ở trâu là động vật nhai lại có đặc điểm:
- Dạ dày ở ĐV nhai lại chia làm 4 ngăn:dạ cỏ,tổ ong,dạ lá sách,dạ múi khế (dạ dày chính thức)
Hiệu quả của sáng kiến kinh nghiệm đối với hoạt động giáo dục, với bản thân, đồng nghiệp và nhà trường
Bước đầu thu được kết quả cụ thể như sau:
Số học sinh đạt điểm xi
Bảng 2 Bảng tổng hợp tần suất
Số học sinh đạt điểm xi
Bảng 3 Bảng phân phối tần suất xi 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10
Nghiên cứu cho thấy, tỷ lệ học sinh đạt điểm khá giỏi ở hai lớp thực nghiệm cao hơn so với hai lớp đối chứng Ngược lại, tỷ lệ điểm trung bình và dưới trung bình của hai lớp đối chứng lại cao hơn Điều này cho thấy học sinh ở hai lớp thực nghiệm tiếp thu kiến thức hiệu quả hơn.
Qua việc phân tích bài kiểm tra ở hai lớp thực nghiệm và hai lớp đối chứng, cùng với việc theo dõi quá trình giảng dạy, tôi đã rút ra một số nhận xét quan trọng.
Nhiều học sinh chỉ dừng lại ở việc ghi nhớ và tái hiện kiến thức mà không thể hiện được tính độc lập trong nhận thức Họ thường trình bày theo cách rập khuôn giống như trong sách giáo khoa hoặc vở ghi của giáo viên.
+ Việc vận dụng trí thức đối với đa số các em còn khó khăn, khả năng khái quát hóa và hệ thống hóa bài học chưa cao
+Số lượng HS hứng thú chưa nhiều, HS còn đối phó, thờ ơ khi học.
Tuy nhiên, vẫn có một số học sinh hiểu bài khá tốt, trình bày khá lôgic, chặt chẽ.
+ Phần lớn học sinh hiểu bài tương đối chính xác và đầy đủ
Học sinh đã thể hiện khả năng lập luận rõ ràng và chặt chẽ, với số lượng câu trả lời đúng cao Thời gian làm bài của các em cũng nhanh hơn, cho thấy mức độ nhận thức được nâng cao Sự hứng thú trong học tập và tinh thần tích cực tìm tòi các nội dung, nhiệm vụ được giao là điểm nổi bật trong quá trình học của các em.
