Hoạt động của hội đồng dân tộc và các ủy ban của quốc hội thực trạng và hướng hoàn thiện

Lý do chọn đề tài Với tầm quan trọng trong hệ thống chính trị nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam như Điều 83 Hiến pháp và điều 1 Luật Tổ chức Quốc hội qui định: "Quốc hội là cơ qua

Hoạt động của Hội đồng Dân tộc và các Ủy

ban của Quốc hội - Thực trạng và

hướng hoàn thiện

Đỗ Thị Như Hảo

Khoa Luật Luận văn ThS ngành: Lý luận và lịch sử nhà nước và pháp luật

Mã số: 60 38 01 Người hướng dẫn: GS.TS Nguyễn Đăng Dung

Năm bảo vệ: 2010

Abstract Nghiên cứu sự hình thành các Ủy ban thường trực trong Quốc hội/ Nghị

viện các nước trên thế giới và sự ra đời của Hội đồng dân tộc và các Ủy ban trong Quốc hội nước ta Phân tích và đánh giá thực trạng hoạt động của Hội đồng dân tộc

và các Ủy ban của Quốc hội, trong đó tập trung vào hai hoạt động chính là hoạt động thẩm tra và hoạt động giám sát Đề xuất một số phương hướng và giải pháp nhằm góp phần nâng cao hiệu quả hoạt động của Hội đồng dân tộc và các Ủy ban của

Quốc hội

Keywords Luật Hiến pháp; Quốc hội; Pháp luật Việt Nam

Content

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Với tầm quan trọng trong hệ thống chính trị nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam

như Điều 83 Hiến pháp và điều 1 Luật Tổ chức Quốc hội qui định: "Quốc hội là cơ quan đại

biểu cao nhất của nhân dân, cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam; Quốc hội là cơ quan duy nhất có quyền lập hiến và lập pháp; Quốc hội quyết định những chính sách cơ bản về đối nội và đối ngoại, nhiệm vụ kinh tế - xã hội, quốc phòng, an ninh của đất nước, những nguyên tắc chủ yếu về tổ chức và hoạt động của bộ máy nhà nước, về quan hệ xã hội và hoạt động của công dân; Quốc hội thực hiện quyền giám sát tối cao đối với toàn bộ hoạt động của Nhà nước" Hiệu quả hoạt động của Quốc hội được

đảm bảo bằng Kỳ họp Quốc hội, hoạt động của Ủy ban thường vụ Quốc hội, hoạt động của Hội đồng dân tộc, Ủy ban của Quốc hội, Đoàn đại biểu Quốc hội và các vị đại biểu Quốc hội Cùng sự phát triển của đất nước trong thời kỳ mới, thời gian qua, hoạt động của Quốc hội đã không ngừng được đổi mới, khẳng định vị thế, vai trò quan trọng của cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất trong bộ máy nhà nước Đánh giá những kết quả đã đạt được, tại báo cáo cố 18/BC-QH11, ngày 27 tháng 4 năm 2007, do Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Phú Trọng trình bày

tại kỳ họp thứ 11, Quốc hội khóa XI nêu rõ: "Quốc hội khóa XI là nhiệm kỳ Quốc hội có

nhiều đổi mới về tổ chức, hoạt động, thực hiện ngày càng tốt hơn chức năng nhiệm vụ của mình Hoạt động lập pháp được đẩy mạnh, số lượng, chất lượng được nâng lên Hoạt động

giám sát đã mang tính định hướng, đi vào trọng tâm, có nhiều đổi mới về nội dung và hình thức, đạt được những kết quả bước đầu rất tích cực Việc quyết định các vấn đề quan trọng của đất nước thực chất hơn, giảm dần tính hình thức Hoạt động ngoại giao nghị viện tiếp tục được mở rộng và tăng cường Phương thức hoạt động, lề lối làm việc ngày càng phát huy dân chủ; nhân dân quan tâm và tin tưởng hơn vào Quốc hội Những kết quả đạt được này do

có sự lãnh đạo đường lối đổi mới đúng đắn của Đảng; Quốc hội đã kế thừa và phát huy tốt thành quả sự nghiệp đổi mới của đất nước và của Quốc hội các nhiệm kỳ trước; do nhận thức của cả hệ thống chính trị và xã hội được nâng lên, sự đổi mới phương thức lãnh đạo của Đảng và tinh thần cộng tác phối hợp chặt chẽ của Chính phủ, Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, các cơ quan hữu quan và nhân dân Đồng thời cũng là từ sự nỗ lực phấn đấu, đổi mới mạnh

mẽ trong tổ chức và hoạt động của Quốc hội, các cơ quan của Quốc hội và các vị đại biểu Quốc hội"

Phát huy những thành tựu đạt được, cùng xu hướng phát triển chung của đất nước, cơ cấu,

tổ chức của Quốc hội, các cơ quan của Quốc hội đã và đang được nghiên cứu để có những qui định phù hợp Bên cạnh đó, công tác lập pháp, giám sát cũng từng bước được cải tiến, đổi mới

để tăng cường hiệu lực, hiệu quả trong hoạt động của Quốc hội Cơ cấu tổ chức của Hội đồng Dân tộc, các Ủy ban của Quốc hội cũng được bố trí hợp lý hơn Thường trực Hội đồng Dân tộc

và các Ủy ban cũng là những đại biểu quốc hội có uy tín, có kinh nghiệm hoạt động Quốc hội Năng lực hoạt động của Hội đồng Dân tộc và các Ủy ban của Quốc hội ngày càng được nâng lên Nhiều báo cáo thẩm tra, thuyết trình và kết luận, kiến nghị của các cơ quan Quốc hội - có chất lượng cao, phản ánh trúng thực tế cuộc sống, có tính thuyết phục cao

Tuy nhiên, bên cạnh những mặt mạnh, hoạt động của Quốc hội vẫn còn nhiều yếu kém

Tại Báo cáo công tác của Quốc hội nhiệm kỳ Quốc hội khóa XI đã ghi: "Bên cạnh những kết

quả đạt được, hoạt động của Quốc hội cũng còn những hạn chế: chất lượng một số dự án luật, pháp lệnh chưa cao; quy trình lập pháp có đổi mới nhưng vẫn còn nhiều công đoạn có thể rút ngắn, việc đổi mới chưa đồng bộ; hoạt động giám sát hiệu quả chưa cao, hiệu lực còn hạn chế; giám sát việc ban hành văn bản quy phạm pháp luật chưa làm được nhiều….Việc quyết định các vấn đề quan trọng tuy đã có tiến bộ nhưng vấn phải tiếp tục khắc phục tính hình thức… Tổ chức của Quốc hội vẫn chưa ngang tầm với nhiệm vụ" Những tồn tại ở trên

cũng một phần bắt nguồn từ hoạt động của Hội đồng dân tộc và các Ủy ban của Quốc hội hiện nay Hội đồng dân tộc và các Ủy ban của Quốc hội với địa vị pháp lý là những cơ quan của Quốc hội, có nhiệm vụ thẩm tra dự án luật, kiến nghị về luật, dự án pháp lệnh và các dự

án khác; thẩm tra những báo cáo được Quốc hội hoặc Ủy ban thường vụ Quốc hội giao; trình Quốc hội, Ủy ban thường vụ Quốc hội ý kiến về chương trình xây dựng luật, pháp lệnh; thực hiện quyền giám sát; kiến nghị với Ủy ban thường vụ Quốc hội về việc giải thích Hiến pháp, luật, pháp lệnh và những vấn đề trong phạm vi nhiệm vụ, quyền hạn của mình Hội đồng dân tộc, Ủy ban của Quốc hội có quyền kiến nghị Ủy ban thường vụ Quốc hội xem xét trình Quốc hội việc bỏ phiếu tín nhiệm đối với những người giữ các chức vụ do Quốc hội bầu hoặc phê chuẩn Nhận thức được vị trí, tầm quan trọng của Hội đồng dân tộc và các Ủy ban của Quốc hội, cũng như mong muốn góp phần nhỏ vào việc kiện toàn các cơ quan chuyên môn của

Quốc hội, tôi xin chọn đề tài: "Hoạt động của Hội đồng dân tộc và các Ủy ban của Quốc

hội - Thực trạng và hướng hoàn thiện"

2 Tình hình nghiên cứu của đề tài

Cho đến nay, đã có một số công trình nghiên cứu về hoạt động của Hội đồng dân tộc và các Ủy ban của Quốc hội, nhưng trong điều kiện đổi mới đất nước, tình hình quốc tế có nhiều biến đổi lớn với xu hướng hội nhập và toàn cầu hóa một cách mạnh mẽ cũng đòi hỏi phải phân tích, đánh giá và nhận thức đầy đủ về vị trí, vai trò cũng như hoạt động của Hội đồng dân tộc và các Ủy ban của Quốc hội phục vụ mục đích tiếp tục hoàn thiện nhà nước pháp quyền Việt Nam xã hội chủ nghĩa Trong phạm vi đề tài của mình, tác giả sẽ tập trung đi sâu

vào hai mảng hoạt động chính và cơ bản của Hội đồng dân tộc và các ủy ban của Quốc hội đó

là hoạt động thẩm tra và hoạt động giám sát

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của luận văn

* Mục đích

Mục đích của đề tài là làm rõ hoạt động của Hội đồng dân tộc và các Ủy ban của Quốc hội - thực trạng và đề ra giải pháp hoàn thiện Để đạt được mục đích đó, đề tài đặt ra nhiệm vụ nghiên cứu về nguồn gốc, tính chất, vai trò, chức năng của Hội đồng dân tộc và các Ủy ban của Quốc hội, nhằm chỉ ra những tồn tại, đề xuất những giải pháp để tiếp tục đổi mới hoạt động đặc biệt là hoạt động thẩm tra và hoạt động giám sát nhằm góp phần phát huy vai trò của Quốc hội trong quá trình xây dựng Nhà nước Việt Nam Xã hội chủ nghĩa của nhân dân, do nhân dân và vì nhân dân

* Nhiệm vụ

Với mục đích nghiên cứu trên, luận văn có những nhiệm vụ chủ yếu sau:

- Nghiên cứu sự hình thành các ủy ban thường trực trong Quốc hội/ Nghị viện các nước trên thế giới và sự ra đời của Hội đồng dân tộc và các Ủy ban trong Quốc hội nước ta

- Đánh giá thực trạng hoạt động của Hội đồng dân tộc và các Ủy ban của Quốc hội trong

đó tập trung vào hai hoạt động chính là hoạt động thẩm tra và hoạt động giám sát

- Trên cơ sở lý luận và thực tiễn tác giả có đưa ra một số đề xuất phương hướng và giải pháp khả thi góp phần nâng cao hiệu quả hoạt động của Hội đồng dân tộc và các Ủy ban của Quốc hội

4 Phạm vi nghiên cứu của luận văn

Là một đề tài thuộc chuyên ngành Lý luận chung về nhà nước và pháp luật, những vấn đề được nêu ra trong luận văn được khái quát thông qua việc phân tích, tổng hợp những nội dung liên quan đến việc quy định của pháp luật về hoạt động thẩm tra và giám sát của Hội đồng dân tộc và các Ủy ban của Quốc hội Bên cạnh đó, tác giả phân tích, tổng hợp thực trạng của các hoạt động này để đề ra những giải pháp nhằm đổi mới hoạt động của Hội đồng dân tộc và các Ủy ban của Quốc hội trong giai đoạn hiện nay

5 Phương pháp nghiên cứu của luận văn

Dựa trên phương pháp luận của triết học Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh, các nguyên tắc cơ bản của chủ nghĩa duy vật biện chứng, chủ nghĩa duy vật lịch sử, các nguyên tắc của lý luận về nhà nước và pháp luật, các quan điểm của Đảng về Nhà nước, pháp luật trong thời kỳ đổi mới, Đề tài sử dụng phương pháp lịch sử, phương pháp logic, phương pháp thống kê, phân tích, phương pháp rà soát, tập hợp, tổng hợp, so sánh

6 Đóng góp mới về khoa học của luận văn

Một là, dựa vào những tài liệu, luận văn đã tìm hiểu những chế định của pháp luật quốc

tế và pháp luật Việt Nam về hoạt động của Hội đồng dân tộc và các Ủy ban của Quốc hội

Hai là, dựa vào tình hình hoạt động hiện nay của Hội đồng dân tộc và các Ủy ban của

Quốc hội tác giả đánh giá những mặt đã làm được và những mặt còn tồn tại trong hoạt động của Hội đồng dân tộc và các Ủy ban của Quốc hội Đây là những đóng góp nhằm tổng kết thực tiễn hoạt động của Hội đồng dân tộc và các Ủy ban của Quốc hội tập trung vào hai mảng hoạt động chính là thẩm tra và giám sát, nhằm nâng cao hiệu lực, hiệu quả hoạt động của các

cơ quan này

Ba là, luận văn đã đề xuất những phương hướng và giải pháp có tính khả thi, góp phần

nâng cao hiệu quả hoạt động của Hội đồng dân tộc và các Ủy ban của Quốc hội trong giai đoạn hiện nay

7 Kết cấu của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, nội dung của luận văn gồm

3 chương:

Chương 1: Một số vấn đề lý luận về Hội đồng dân tộc và các Ủy ban của Quốc hội Chương 2: Thực trạng hoạt động của Hội đồng dân tộc và các Ủy ban của Quốc hội Chương 3: Đổi mới hoạt động của Hội đồng Dân tộc và các ủy ban của Quốc hội

Chương 1

MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ HỘI ĐỒNG DÂN TỘC

VÀ CÁC ỦY BAN CỦA QUỐC HỘI 1.1 Sự ra đời và khái niệm Hội đồng Dân tộc và các Ủy ban của quốc hội

1.1.1 Sự cần thiết phải có cơ quan chuyên môn trong hoạt động của Quốc hội

1.1.1.1 Sự hình thành các ủy ban thường trực trong Quốc hội/ Nghị viện

Ủy ban của Nghị viện là một cơ cấu tổ chức được thành lập chính thức ở hầu hết tất cả Nghị viện các nước trên thế giới Sự hiện diện của các ủy ban bắt nguồn từ nhu cầu khách quan của hoạt động của cơ quan đại diện: với một cơ quan lớn và đông đảo như nghị viện hoặc từng viện thì việc thảo luận bất kỳ vấn đề gì cũng không thể có hiệu quả nếu không có

sự xem xét trước Hơn nữa càng ngày càng xuất hiện nhiều vấn đề thuộc trách nhiệm xem xét của nghị viện Vì vậy mà vị trí các ủy ban của nghị viện ngày càng phát triển và cần thiết cho việc thực hiện có hiệu quả nhiệm vụ của nghị viện

Ủy ban Nghị viện xuất hiện đầu tiên ở Viện bình dân Anh với tư cách là ủy ban của toàn viện (Committee of the whole House) Đến cuối thế kỷ XIX, do nhu cầu ngày càng phải xem xét nhiều dự luật và mang tính chuyên môn cao nên người ta đi đến sự cần thiết phải tổ chức những ủy ban tồn tại thường xuyên với những trình tự hoạt động được quy định một cách chặt

chẽ từ đó được gọi là ủy ban thường trực

Phân loại Ủy ban:

- Ủy ban thường trực

- Ủy ban lâm thời

1.1.1.2 Sự cần thiết phải có các Ủy ban trong hoạt động của Quốc hội

Ủy ban của Quốc hội được định nghĩa một cách đơn giản là một tập hợp các nghị sĩ được phân công làm một số công việc cụ thể của Quốc hội Ủy ban được hình thành là một yêu cầu tất yếu và bắt nguồn bởi những nguyên nhân sau:

- Việc duy trì hệ thống Ủy ban giúp cho công việc của Nghị viện được chia nhỏ thành những nội dung cụ thể

- Giúp cho các nghị sĩ được chuyên môn hóa và dễ dàng hơn trong việc tiếp cận với công việc phù hợp với trình độ chuyên môn của mình

- Có thể dễ dàng tiến hành thu thập và xử lý thông tin làm cơ sở cho các quyết định của nghị viện

1.1.2 Sự ra đời Hội đồng dân tộc và các Ủy ba trong Quốc hội nước ta

Tính từ năm 1946 đến nay, Quốc hội đã trả qua gần 12 khóa hoạt động, nhưng cơ quan chuyên môn (gồm Hội đồng dân tộc và các Ủy ban) lại mới chỉ ra đời và hoạt động từ năm

1960 đến nay Cũng không phải tất cả các cơ quan chuyên môn nhất loạt cùng lúc ra đời, mà

là sự hình thành và phát triển dần dần qua các khóa Quốc hội

- Khóa I (1946-1960), Quốc hội chưa có cơ quan chuyên môn nào

- Khóa II (1960-1964), Quốc hội mới thành lập hai Ủy ban, đó là Ủy ban Dự án pháp luật

và Ủy ban Kế hoạch và Ngân sách

- Khóa III (1964-1971), ở khóa này, Quốc hội đã thành lập 5 Ủy ban, ngoài hai Ủy ban được thành lập tại Quốc hội khóa II, thì có thêm Ủy ban Dân tộc, Ủy ban Thống nhất và Ủy ban Văn hóa xã hội

- Khóa IV (1971-1975), Quốc hội vẫn duy trì 5 Ủy ban như khóa III

- Khóa V (1975-1976), Quốc hội thành lập thêm Ủy ban Đối ngoại

- Khóa VI (1976-1981), sau khi thống nhất đất nước, Ủy ban Thống nhất cũng chấm dứt vai trò lịch sử của mình

- Khóa VII (1981-1987), và khóa VIII (1987-1992), Quốc hội được tổ chức và hoạt động theo Luật tổ chức Quốc hội và Hội đồng nhà nước năm 1981 Ở hai khóa này, Quốc hội thành lập 8 cơ quan chuyên môn, bao gồm Hội đồng Dân tộc và 7 Ủy ban (Ủy ban pháp luật, Ủy

ban Kinh tế, Kế hoạch và Ngân sách, Ủy ban Văn hóa, Giáo dục, Ủy ban khoa học và kỹ thuật, Ủy ban Y tế và Xã hội, Ủy ban Thanh niên, Thiếu niên và Nhi đồng, Ủy ban Đối ngoại)

- Khóa IX (1992-1997) và khóa X (1997-2002), các cơ quan chuyên môn của Quốc hội được tổ chức và hoạt động theo Luật tổ chức Quốc hội năm 1992, số lượng vẫn là 8 (gồm Hội đồng dân tộc và 7 Ủy ban) nhưng có sự sáp nhập, đổi tên và thành lập mới Ủy ban Kinh tế,

Kế hoạch và Ngân sách được đổi thành Ủy ban Kinh tế và Ngân sách, Ủy ban Y tế và Xã hội được đổi thành Ủy ban Về các vấn đề xã hội; Ủy ban Khoa học và Kỹ thuật đổi thành Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường; sáp nhập 2 Ủy ban (Ủy ban Văn hóa và Giáo dục và Ủy ban Thanh niên, Thiếu niên, Nhi đồng) thành Ủy ban Văn hóa, Giáo dục, Thanh niên, Thiếu niên và Nhi đồng; thành lập mới Ủy ban Quốc phòng và An ninh

- Khóa XI (2002-2007) và Khóa XII (2007-2012), các cơ quan chuyên môn của Quốc hội được tổ chức và hoạt động theo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật tổ chức của Quốc hội (Luật số 83/2007/QH11 ngày 11-4-2007) với 7 cơ quan giữ nguyên tên gọi trước đây và 3

ủy ban mới là Ủy ban Tư pháp, Ủy ban Kinh tế và Ủy ban Tài chính, Ngân sách (trên cơ sở tách Ủy ban Pháp luật thành Ủy ban Tư pháp và Ủy ban Pháp luật; tách Ủy ban Kinh tế Ngân sách thành Ủy ban Kinh tế và Ủy ban Tài chính, Ngân sách)

1.1.3 Khái niệm Hội đồng dân tộc và các Ủy ban của Quốc hội

Hội đồng dân tộc và các ủy ban của Quốc hội là những cơ quan của Quốc hội, do Quốc hội thành lập Có nhiệm vụ thẩm tra dự án luật, kiến nghị về luật, dự án pháp lệnh và các dự

án khác; thẩm tra những báo cáo được Quốc hội hoặc Ủy ban thường vụ Quốc hội giao; trình Quốc hội, Ủy ban thường vụ Quốc hội ý kiến về chương trình xây dựng luật, pháp lệnh; thực hiện quyền giám sát; kiến nghị với Ủy ban Thường vụ Quốc hội về việc giải thích Hiến pháp, luật, pháp lệnh và những vấn đề trong phạm vi nhiệm vụ, quyền hạn của mình

1.2 Vị trí, vai trò, chức năng cơ bản của Hội đồng Dân tộc và các Ủy ban của Quốc hội

Hội đồng Dân tộc và các ủy ban của Quốc hội là những cơ quan của Quốc hội, do Quốc hội thành lập có chức năng, nhiệm vụ chủ yếu là thẩm tra dự án luật, kiến nghị về luật, dự án pháp lệnh và các dự án khác; thẩm tra những báo cáo được Quốc hội hoặc Ủy ban thường vụ Quốc hội giao; trình Quốc hội, Ủy ban thường vụ Quốc hội ý kiến về chương trình xây dựng luật, pháp lệnh; thực hiện quyền giám sát; kiến nghị với Ủy ban thường vụ Quốc hội về việc giải thích Hiến pháp, luật, pháp lệnh và những vấn đề trong phạm vi nhiệm vụ, quyền hạn của mình Hội đồng dân tộc, Ủy ban của Quốc hội có quyền kiến nghị Ủy ban thường vụ Quốc hội xem xét trình Quốc hội việc bỏ phiếu tín nhiệm đối với những người giữ các chức vụ do Quốc hội bầu hoặc phê chuẩn

Nhiệm vụ, quyền hạn của Hội đồng dân tộc và các Ủy ban của Quốc hội:

- Hội đồng dân tộc (Điều 26, Luật tổ chức Quốc hội)

- Ủy ban Pháp luật (Điều 27, Luật tổ chức Quốc hội; Khoản 2, Điều 28, Quy chế hoạt

động của Hội đồng dân tộc và các ủy ban của Quốc hội)

- Ủy ban Tư pháp (Điều 27a, Luật tổ chức Quốc hội)

- Ủy ban Kinh tế (Điều 28, Luật tổ chức Quốc hội)

- Ủy ban Tài chính, Ngân sách (Điều 28a, Luật tổ chức Quốc hội; Điều 17, Luật Ngân

sách nhà nước)

- Ủy ban Quốc phòng và An ninh (Điều 29, Luật tổ chức Quốc hội)

- Ủy ban Văn hóa, Giáo dục, Thanh niên, Thiếu niên và Nhi đồng (Điều 30, Luật tổ chức

Quốc hội)

- Ủy ban về các vấn đề xã hội (Điều 31, Luật tổ chức Quốc hội; Khoản 1, Điều 22, Luật

bình đẳng giới)

- Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường (Điều 32, Luật tổ chức Quốc hội)

- Ủy ban Đối ngoại (Điều 33, Luật tổ chức Quốc hội; Điều 35 Luật ký kết, gia nhập và thực hiện điều ước quốc tế; Khoản 2, Điều 28; khoản 2, Điều 30 Pháp lệnh ký kết và thực hiện thỏa thuận quốc tế)

1.3 Mô hình của Hội đồng Dân tộc và các Ủy ban của Quốc hội

1.3.1 Ủy ban chuyên môn (Ủy ban thường trực)

Quốc hội thành lập Hội đồng dân tộc và chín ủy ban chuyên môn Thành phần của Hội đồng dân tộc gồm có: Chủ tịch Hội đồng Dân tộc, các Phó Chủ tịch và các ủy viên Số Phó Chủ tịch và số ủy viên của Hội đồng Dân tộc do Quốc hội quyết định Thành phần Ủy ban của Quốc hội gồm có Chủ nhiệm, các Phó Chủ nhiệm và các ủy viên Số Phó Chủ nhiệm và

số ủy viên của mỗi Ủy ban do Quốc hội quyết định Thành viên của Hội đồng dân tộc, các Ủy ban của Quốc hội không thể đồng thời là thành viên Chính phủ, Chánh án Tòa án nhân dân tối cao, Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân tối cao Hội đồng Dân tộc, Ủy ban có một số ủy viên hoạt động chuyên trách do Ủy ban Thường vụ Quốc hội quyết định Thành viên Hội đồng Dân tộc, thành viên Ủy ban do Quốc hội bầu trong số các đại biểu Quốc hội theo trình

tự, thủ tục quy định Khi cần thiết, Quốc hội có thể bầu bổ sung, miễn nhiệm, bãi nhiệm

thành viên Hội đồng Dân tộc, Ủy ban theo đề nghị của Chủ tịch Quốc hội

1.3.2 Ủy ban lâm thời (Điều 23, Luật tổ chức Quốc hội)

Khi xét thấy cần thiết, Quốc hội thành lập Ủy ban lâm thời để nghiên cứu, thẩm tra một

dự án hoặc điều tra về một vấn đề nhất định

1.3.3 Mô hình ủy ban một số nước

Tổ chức nghị viện của các nước trên thế giới chia thành hai loại: nghị viện một viện và nghị viện hai viện Đối với những nước có nghị viện hai viện thì ở cả hai viện đều thành lập các ủy ban thường trực Tuy nhiên, số lượng ủy ban ở hạ viện thường nhiều hơn số lượng ủy ban ở thượng viện

Nghị viện một viện thường có 2 loại ủy ban: Ủy ban thường trực và ủy ban lâm thời Nghị viện hai viện, bên cạnh ủy ban thường trực của mỗi viện, nghị viện còn thành lập một số loại ủy ban khác chung cho cả hai viện hoặc riêng ở từng viện

Chương 2

THỰC TRẠNG HOẠT ĐỘNG CỦA HỘI ĐỒNG DÂN TỘC

VÀ CÁC ỦY BAN CỦA QUỐC HỘI 2.1 Thực trạng hoạt động thẩm tra

2.1.1 Các quy định pháp luật về hoạt động thẩm tra của Hội đồng dân tộc và các Ủy ban của Quốc hội

Trước đây, quy trình xây dựng và ban hành văn bản quy phạm pháp luật trước đây theo quy định của Luật ban hành văn bản quy phạm pháp luật năm 1996 được sửa đổi năm 2002 (theo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật ban hành văn bản quy phạm pháp luật năm 2002)

Hiện nay được thực hiện theo Luật ban hành văn bản quy phạm pháp luật năm 2008 Hoạt động thẩm tra dự án luật, dự án pháp lệnh của Hội đồng dân tộc và các Ủy ban của Quốc hội được quy định trong các văn bản pháp luật

Trên cơ sở Điều 95 của Hiến pháp năm 1992, sửa đổi, bổ sung năm 2001, Luật tổ chức Quốc hội năm 2001, sửa đổi, bổ sung năm 2007 quy định: "Hội đồng dân tộc và các Ủy ban của Quốc hội có nhiệm vụ thẩm tra dự án luật, kiến nghị về luật, dự án pháp lệnh và các dự

án khác; thẩm tra những báo cáo được Quốc hội hoặc Ủy ban thường vụ Quốc hội giao…." (Điều 21)

Luật ban hành văn bản quy phạm pháp luật cũng đã quy định các vấn đề từ sự cần thiết đến thời hạn, phạm vi và hình thức thẩm tra của Hội đồng dân tộc và các Ủy ban của Quốc hội

2.1.2 Thực trạng hoạt động thẩm tra của Hội đồng dõn tộc và cỏc Ủy ban của Quốc hội

2.1.2.1 Nhận xột chung

Hoạt động thẩm tra của Hội đồng Dõn tộc và cỏc Ủy ban của Quốc hội đó gúp phần quan trọng vào việc đẩy mạnh hoạt động lập phỏp của Quốc hội Số lượng luật và phỏp lệnh được Quốc hội và Ủy ban Thường vụ Quốc hội thụng qua trong những năm gần đõy đó tăng lờn đỏng kể (Trong mỗi nhiệm kỳ Quốc hội khoá II, III, IV, V Quốc hội chỉ ban hành từ 1

đến 6 luật và Uỷ ban th-ờng vụ Quốc hội thông qua một số pháp lệnh, thì từ năm 1986 (từ khi Nhà n-ớc ta tiến hành công cuộc đổi mới toàn diện đất n-ớc) đến nay số l-ợng luật, pháp lệnh đ-ợc Quốc hội, Uỷ ban th-ờng vụ Quốc hội ban hành tăng lên rõ rệt Cụ thú là, nhiệm kỳ Quốc hội khoá VIII đã ban hành Hiến pháp 1992, 31 luật, bộ luật và Hội đồng Nhà n-ớc ban hành 42 pháp lệnh Nhiệm kỳ Quốc hội khoá IX đã ban hành 41 luật, bộ luật và Uỷ ban th-ờng vụ Quốc hội đã ban hành 43 pháp lệnh Nhiệm kỳ Quốc hội khoá X

đã ban hành 35 luật, bộ luật và Uỷ ban th-ờng vụ Quốc hội ban hành 43 pháp lệnh Trong nhiệm kỳ Quốc hội khoá XI, Quốc hội đó thụng qua 84 luật, bộ luật, 15 nghị quyết cú chưa quy phạm phỏp luật, Ủy ban Thường vụ Quốc hội đó xem xột thụng qua 34 phỏp lệnh Tại nhiệm kỳ Quốc hội khúa XII, tớnh đến kỳ họp thứ 7 Quốc hội đó thụng qua được 55 luật,

Ủy ban Thường vụ Quốc hội đó thụng qua được 10 Phỏp lệnh Tuy nhiờn, cần phải cải tiến hơn nữa hoạt động lập phỏp mới đỏp ứng được yờu cầu đặt ra Đõy là một trong những yếu

tố quan trọng giỳp Quốc hội đẩy mạnh hoạt động lập phỏp, khắc phục tỡnh trạng kộo dài là hàng năm Quốc hội chỉ thụng qua được từ 50-70% số dự ỏn đề ra trong chương trỡnh xõy dựng luật, phỏp lệnh

2.1.2.2 Nội dung thẩm tra

- Đối tượng và phạm vi điều chỉnh

- Nội dung văn bản và những vấn đề cũn cú ý kiến khỏc nhau

- Sự phự hợp của nội dung dự ỏn với đường lối, chủ trương, chớnh sỏch của Đảng, với Hiến phỏp, phỏp luật

2.1.2.3 Phương thức thẩm tra

Cơ quan chủ trỡ thẩm tra phải tổ chức phiờn họp toàn thể để thẩm tra; đối với dự ỏn luật,

dự ỏn phỏp lệnh trỡnh Ủy ban Thường vụ Quốc hội cho ý kiến thỡ cú thể tổ chức phiờn họp Thường trực Hội đồng Dõn tộc và Thường trực Ủy ban để thẩm tra sơ bộ

Chủ trỡ thẩm tra và phối hợp thẩm tra:

- Một sự ỏn luật, dự ỏn phỏp lệnh cú thể do một cơ quan là Hội đồng Dõn tộc hoặc Ủy ban của Quốc hội thẩm tra

- Đối với dự ỏn luật, dự ỏn phỏp lệnh liờn quan đến nhiều lĩnh vực hoặc do tớnh quan trọng, tớnh phức tạp của nú mà cú thể được giao cho Hội đồng Dõn tộc hoặc một Ủy ban của Quốc hội chủ trỡ thẩm tra Cơ quan chủ trỡ thẩm tra tổ chức phiờn họp thẩm tra với sự tham gia của cơ quan thẩm tra hoặc với Thường trực cơ quan giam gia thẩm tra

2.1.2.4 Bỏo cỏo thẩm tra

Kết quả thẩm tra được thể hiện bằng bỏo cỏo thẩm tra Trong bỏo cỏo này, phải đề cập cỏc nội dung mà Ủy ban đó thẩm tra và phản ỏnh đầy đủ ý kiến của cỏc thành viờn của cơ quan thẩm tra

Những nguyờn nhõn dẫn đến hạn chế trong hoạt động thẩm tra của Hội đồng dõn tộc và cỏc Ủy ban của Quốc hội

- Thời hạn gửi dự ỏn luật, phỏp lệnh cho Hội đồng, Ủy ban để tiến hành thẩm tra bị vi phạm

- Do tớnh chất phức tạp của nhiều dự ỏn luật, phỏp lệnh nờn trong việc phõn cụng thẩm tra cỏc dự ỏn luật, phỏp lệnh thỡ khụng phải mọi trường hợp đều đó khoa học, phự hợp với chức năng, nhiệm vụ của mỗi Ủy ban

- Đa số thành viên trong cơ cấu tổ chức Hội đồng, Ủy ban là đại biểu Quốc hội hoạt động kiêm nhiệm

- Hoạt động tham gia thẩm tra còn mang tính hình thức

- Phương thức tiến hành hoạt động thẩm tra còn chưa thực sự linh hoạt, phù hợp với cơ cấu tổ chức của Ủy ban

- Việc xây dựng Báo cáo đánh giá tác động của dự án luật (RIA) là vấn đề mới và phức tạp

- Việc cung cấp thông tin trong nước, kinh nghiệm nước ngoài và các điều kiện khác phục vụ cho hoạt động thẩm tra còn hạn chế

- Bộ máy giúp việc còn chưa đáp ứng được với yêu cầu, đòi hỏi của thực tiễn

2.2 Thực trạng hoạt động giám sát của Hội đồng dân tộc và các Ủy ban của Quốc hội

2.2.1 Các quy định pháp luật về hoạt động giám sát

Hiến pháp năm 1992 đã quy định: "Quốc hội thực hiện quyền giám sát tối cao đối với

toàn bộ hoạt động của nhà nước" (Điều 83) Để cụ thể hóa quy định của Hiến pháp, Quốc hội

đã ban hành các đạo luật bảo đảm cơ sở pháp lý để Quốc hội thực hiện quyền giám sát tối cao như Luật tổ chức Quốc hội năm 2001 (đã được sửa đổi, bổ sung năm 2007), Luật hoạt động giám sát của Quốc hội năm 2003; các nghị quyết về nội quy kỳ họp, quy chế hoạt động của

Ủy ban Thường vụ Quốc hội, Hội đồng Dân tộc và các Ủy ban của Quốc hội … Như vậy, pháp luật quy định về quyền giám sát tối cao của Quốc hội ngày càng được hoàn thiện Tuy nhiên, từ thực tiễn hoạt động, các quy định của pháp luật về hoạt động giám sát tối cao của Quốc hội cũng đã bộc lộ những hạn chế nhất định

- Quy định về thẩm quyền, đối tượng chịu sự giám sát tối cao của Quốc hội chưa có sự thống nhất trong các văn bản pháp luật

- Quy định về thủ tục thực hiện quyền giám sát tối cao của Quốc hội còn những bất cập

- Quy định về thẩm quyền, phân công trách nhiệm thực hiện quyền giám sát còn chưa rõ ràng, khó thực hiện

- Pháp luật về hoạt động giám sát của Quốc hội còn thiếu quy định cụ thể về công tác chỉ đạo điều hòa của Ủy ban Thường vụ Quốc hội

2.2.2 Thực trạng hoạt động giám sát tối cao của Quốc hội

- Việc xem xét báo cáo

- Giám sát việc ban hành văn bản quy phạm pháp luật của Chính phủ, Tòa ánh nhân dân tối cao, Viện kiểm sát nhân dân tối cao và các cơ quan nhà nước khác

- Việc thực hiện chất vấn và trả lời chất vấn tại kỳ họp Quốc hội

- Việc thực hiện giám sát chuyên đề tại kỳ họp Quốc hội

- Việc bỏ phiếu tín nhiệm đối với người giữ chức vụ do Quốc hội bầu hoặc phê chuẩn

2.2.3 Thực trạng hoạt động giám sát của Hội đồng Dân tộc và các Ủy ban của Quốc hội

- Kết quả đạt được

- Một số hạn chế:

+ Năng lực giám sát của các cơ quan của Quốc hội còn hạn chế

+ Phạm vi, đối tượng giám sát quá rộng

+ Chất lượng, hiệu quả giám sát trong một số trường hợp chưa đảm bảo yêu cầu đặt ra + Các Đoàn giám sát tổ chức về địa phương còn quá nhiều, lại tập trung vào một số địa phương trong cùng một khoảng thời gian

+ Trong một số hoạt động giám sát chuyên đề còn chưa nhận được sự phối hợp chặt chẽ, nghiêm túc của đối tượng giám sát

+ Cách thức tổ chức giám sát về địa phương chưa thật sự rõ ràng là "giám sát" hay chỉ là

"khảo sát"

+ Việc tập hợp, theo dõi, đôn đốc giải quyết các kiến nghị sau giám sát của Hội đồng Dân tộc, các Ủy ban đối với các cơ quan chức năng sau giám sát vẫn còn là khâu yếu

2.3 Tham khảo cách thức tiến hành xem xét dự luật và giám sát ở ủy ban một số nghị viện trên thế giới

2.3.1 Xem xét dự luật ở Ủy ban

2.3.2 Giám sát ở Ủy ban

Chương 3

ĐỔI MỚI HOẠT ĐỘNG CỦA HỘI ĐỒNG DÂN TỘC

VÀ CÁC ỦY BAN CỦA QUỐC HỘI 3.1 Những vấn đề đang đặt ra đối với hoạt động của Hội đồng dân tộc và các Ủy ban của Quốc hội

- Vấn đề số lượng và tính chất của Hội đồng dân tộc và các ủy ban để có thể phù hợp và bao quát các mặt hoạt động của Quốc hội

- Vấn đề xác định lại chức năng, nhiệm vụ của Hội đồng dân tộc và các ủy ban theo

hướng tăng cường vị trí vai trò của các cơ quan này

- Vấn đề hình thức hoạt động, cơ cấu nhân sự đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ trong điều kiện mới

3.2 Các giải pháp đổi mới hoạt động của Hội đồng Dân tộc và các Ủy ban của Quốc hội

3.2.1 Hoạt động thẩm tra

Tăng cường năng lực thực sự của Hội đồng dân tộc và các Ủy ban của Quốc hội:

Bảo đảm cung cấp đầy đủ kịp thời tài liệu, thông tin cho Hội đồng dân tộc và các Ủy ban của Quốc hội để thẩm tra dự án luật, pháp lệnh

Cần có quy định rõ trách nhiệm chủ trì thẩm tra và phối hợp thẩm tra

Phát huy dân chủ, mở rộng sự tham gia của chuyên gia vào hoạt động thẩm tra dự án luật,

dự án pháp lệnh

3.2.2 Hoạt động giám sát

Hoàn thiện hệ thống pháp luật về tổ chức và hoạt động giám sát

3.2.2.1 Hoạt động giám sát tối cao của Quốc hội

Tăng cường hoạt động giám sát tối cao của Quốc hội dưới hình thức xem xét báo cáo Nâng cao hiệu quả hoạt động chất vấn và trả lời chất vấn

Tiếp tục cải tiến cách thức giám sát chuyên đề

Xem xét, hoàn chỉnh về quy định thẩm quyền giám sát văn bản quy phạm pháp luật của Quốc hội

Đảm bảo tính khả thi của việc bỏ phiếu tín nhiệm

Nâng cao tính hiệu ích của việc ra nghị quyết sau giám sát

3.2.2.2 Hoạt động giám sát của Hội đồng Dân tộc và các Ủy ban của Quốc hội

Tập trung đầu tư nâng cao chất lượng, hiệu quả hoạt động giám sát của Hội đồng Dân tộc, các Ủy ban của Quốc hội

Tổ chức triển khai thực hiện các hoạt động "điều trần" tại Hội đồng Dân tộc, các Ủy ban của Quốc hội

Nâng cao hiệu quả công tác chỉ đạo, điều hòa phối hợp trong hoạt động giám sát

3.3 Điều trần và khả năng áp dụng tại Hội đồng Dân tộc và các Ủy ban của Quốc hội Việt Nam

Tác giả nêu ra một số điểm tương đồng và khác biệt giữa hoạt động điều trần và hoạt động thẩm tra, từ đó đưa ra một số đề xuất

Một vài đề xuất:

- Thêm thẩm quyền cho Ủy ban,

- Những vấn đề về thủ tục (tính công khai, minh bạch; phạm vi thẩm tra, thành phần)

KẾT LUẬN

Quốc hội nước ta có lịch sử phát triển huy hoàng kể từ cuộc Tổng tuyển cử đầu tiên (06/01/1946) bầu ra Quốc hội đầu tiên của nước Việt nam dân chủ cộng hòa Từ khi ra đời đến nay, trong những hoàn cảnh, điều kiện khác nhau, tổ chức và hoạt động của Quốc hội đã không ngừng hoàn thiện và phát triển, luôn thể hiện được đặc điểm cơ bản của chế độ chính trị xã hội ở nước ta là cơ quan đại diện dân cử cao nhất và là cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất

Có thể nói, những thành tựu mà Quốc hô ̣i Viê ̣t Nam đa ̣t được trong những năm qua trên các lĩnh vực lập pháp , giám sát và quyết định các vấn đề quan trọng của đất nước luôn gắn liền với nỗ lực hoạt động của hệ thống các Ủy ban của Quốc hội Nhất là từ khi tiến hành công cuô ̣c đổi mới dưới sự lãnh đa ̣o của Đảng đến nay, một trong những đóng góp không nhỏ

đó là quá trình từng bước xác lập và hoàn thiện các quy trình hoạt động, rõ nhất là quy trình tham gia xây dựng pháp luật của các Ủy ban và tham gia vào hoạt động giám sát tối cao của Quốc hội Nhờ không ngừng được củng cố và hoàn thiê ̣n , các Uỷ ban của Quốc hội ngày càng có khả năng thực hiện tốt hơn các nhiệm vụ mà Hiến pháp, pháp luật quy định

Với yêu cầu xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa trong giai đoạn hiện nay,

Bộ Chính trị đã ban hành Nghị quyết số 48-NQ/TW về chiến lược xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật Việt Nam đến năm 2010, định hướng đến năm 2020 đã xác định mục tiêu

"xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật đồng bộ, thống nhất, khả thi, công khai, minh bạch, trọng tâm và hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt nam của nhân dân, do nhân dân và vì nhân dân; đổi mới căn bản cơ chế xây dựng và thực hiện pháp luật; phát huy vai trò và hiệu lực của pháp luật để góp phần quản lý xã hội, giữ vững ổn định chính trị, phát triển kinh tế, hội nhập quốc tế, xây dựng Nhà nước trong sạch, vững mạnh, thực hiện quyền con người, quyền tự do, dân chủ của công dân, góp phần đưa nước ta trở thành nước công nghiệp theo hướng hiện đại vào năm 2020" Để có thể đạt được mục tiêu này, một trong những giải pháp quan trọng được

đề ra trong Nghị quyết là phải "Đổi mới cơ bản quy trình, thủ tục xây dựng pháp luật từ sáng kiến pháp luật đến thông qua luật nhằm đẩy nhanh quá trình soạn thảo, ban hành luật Nâng cao chất lượng văn bản quy phạm pháp luật…." Tại kết luận số 144 của Bộ Chính trị nêu rõ nhiệm vụ "Nhận thức đúng đắn về tầm quan trọng của hoạt động giám sát, tích cực hoàn thiện cơ sở pháp lý, đổi mới phương thức giám sát và tăng cường sự lãnh đạo sát sao của Ủy ban thường vụ Quốc hội là những yếu tố rất quan trọng góp phần nâng cao chất lượng, hiệu quả giám sát của Quốc hội" Có thể thấy hoạt động xây dựng luật và hoạt động giám sát của Quốc hội là hai mảng hoạt động "nóng" trong quá trình xây dựng nhà nước pháp quyền Trong những hoạt động mà Quốc hội đã đạt được phải kể đến sự đóng góp của quá trình đổi mới, nâng cao chất lượng và hiệu của hoạt động của Hội đồng dân tộc và các Ủy ban của Quốc hội

Bên cạnh những thành tựu đã đạt được, hoạt động của Hội đồng dân tộc và các Ủy ban của Quốc hội trong lĩnh vực thẩm tra và giám sát vẫn còn tồn tại những bất cập mà cần được

cải tiến Trong phạm vi đề tài "Hoạt động của Hội đồng dân tộc và các Ủy ban của Quốc

hội - Thực trạng và hướng hoàn thiện", tác giả đã nêu ra những vấn đề lý luận cũng như

thực trạng hoạt động của Hội đồng dân tộc và các Ủy ban của Quốc hội từ đó đề ra những giải pháp nhằm đổi mới hoạt động của Hội đồng dân tộc và các Ủy ban của Quốc hội trong lĩnh vực thẩm tra và giám sát, góp phần hoàn thiện dần hoạt động của các cơ quan này Trong quá trình nghiên cứu, với sự hạn chế về thời gian và trình độ nên không thể tránh khỏi còn thiếu sót Tác giả rất mong được sự đóng góp ý kiến của các thầy cô và bạn bè để luận văn được hoàn thiện hơn nữa