Các điều kiện của pháp nhân Theo khoản 1 điều 74 BLDS 2015, một tổ chức được công nhận là pháp nhân khi có đủ các điều kiện sau đây: a, Được thành lập theo quy định của Bộ luật này, luật
Trang 1BỘ TƯ PHÁP TRƯỜNG ĐẠI HỌC LUẬT HÀ NỘI
BÀI TẬP HỌC KỲ
MÔN: LUẬT DÂN SỰ
ĐỀ BÀI: 09
Hãy chỉ ra những bất cập và định hướng hoàn thiện các quy định về pháp nhân theo
Bộ luật Dân sự năm 2015
Hà Nội, 2021
HỌ VÀ TÊN : Nguyễn Thị Đoan Trang
Trang 2MỤC LỤC
1 Khái quát chung về pháp nhân 2
1.1 Định nghĩa 2
1.2 Các điều kiện của pháp nhân 2
1.3 Các loại pháp nhân 3
2 Những bất cập trong các quy định về pháp nhân theo Bộ luật dân sự năm 2015 3
2.1 Khái niệm pháp nhân 3
2.2 Pháp nhân thương mại 4
2.3 Pháp nhân phi thương mại 5
2.4 Đại diện của pháp nhân 5
2.5 Năng lực pháp luật dân sự của pháp nhân 6
2.6 Các quy định về thành lập, vận hành và tổ chức lại pháp nhân 6
3 Định hướng hoàn thiện các quy định về pháp nhân theo Bộ luật dân sự năm 2015 7
3.1 Về khái niệm pháp nhân 7
3.2 Về pháp nhân thương mại 7
3.3 Về pháp nhân phi thương mại 9
3.4 Về đại diện của pháp nhân 9
3.5 Về năng lực pháp luật dân sự của pháp nhân 10
3.6 Về các quy định thành lập, vận hành và tổ chức lại pháp nhân 10
KẾT LUẬN 11
DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 12
Trang 3LỜI MỞ ĐẦU Hiện nay, pháp luật Việt Nam về pháp nhân được quy định tại các ngành
luật khác nhau, bao quát các quan hệ pháp luật trong đời sống xã hội Vì thế, khi nhắc đến pháp nhân với tư cách chủ thể quan hệ pháp luật người ta thường nhắc đến đầu tiên trong pháp luật dân sự theo nghĩa rộng bao gồm cả pháp luật kinh doanh, thương mại, bên cạnh đó là những lĩnh vực luật chuyên ngành điều chỉnh quan hệ pháp luật của chủ thể pháp nhân mang tính đặc thù hơn Để hiểu rõ hơn
về vấn đề liên quan đến pháp nhân trong Bộ luật dân sự 2015, em xin lựa chọn
đề bài số 09: “Hãy chỉ ra những bất cập và định hướng hoàn thiện các quy định
về pháp nhân theo Bộ luật dân sự năm 2015.”
NỘI DUNG
1 Khái quát chung về pháp nhân
1.1. Định nghĩa
Pháp nhân là một tổ chức thống nhất, độc lập, hợp pháp có tài sản riêng
và chịu trách nhiệm bằng tài sản của mình, nhân danh mình tham gia vào các quan hệ pháp luật một cách độc lập.1
1.2. Các điều kiện của pháp nhân
Theo khoản 1 điều 74 BLDS 2015, một tổ chức được công nhận là pháp nhân khi có đủ các điều kiện sau đây:
a, Được thành lập theo quy định của Bộ luật này, luật khác có liên quan
b, Có cơ cấu tổ chức theo quy định tại Điều 83 của Bộ luật này
c, Có tài sản độc lập với cá nhân, pháp nhân khác và tự chịu trách nhiệm bằng tài sản của mình
d, Nhân danh mình tham gia quan hệ pháp luật một cách độc lập
1 Xem: Trường Đại học Luật Hà Nội, “Giáo trình luật dân sự Việt Nam (tập I)”, Nxb Công an nhân dân, Hà Nội, 2019, tr108.
Trang 41.3. Các loại pháp nhân
Các điều kiện của pháp nhân là yếu tố bắt buộc để một tổ chức có tư cách pháp nhân Đó là những điều kiện cần và đủ để một tổ chức có tư cách chủ thể Một pháp nhân phải có các điều kiện nêu trên và ngược lại một tổ chức có đủ các điều kiện nêu trên được coi là một pháp nhân Tuy nhiên, các pháp nhân có những nhiệm vụ, mục đích, cũng như hình thức sở hữu khác nhau cho nên có thể phân loại pháp nhân theo những đặc tính riêng biệt của chúng Pháp nhân có thể chia làm 2 loại chính là pháp nhân thương mại và pháp nhân phi thương mại
2 Những bất cập trong các quy định về pháp nhân theo Bộ luật dân sự năm 2015
2.1. Khái niệm pháp nhân
BLDS 2015 chưa đưa ra khái niệm chung nhất về pháp nhân mà chỉ nêu
ra các điều kiện để được coi là một pháp nhân Tại điểm c khoản 1 Điều 74 quy
định điều kiện “pháp nhân có tài sản độc lập với cá nhân, pháp nhân khác và tự
chịu trách nhiệm bằng tài sản của mình”, như vậy “công ty hợp danh”, “công ty con” theo Luật Doanh nghiệp 2014 được coi là pháp nhân nhưng không đáp ứng
các điều kiện này Bên cạnh đó điều kiện “pháp nhân nhân danh mình tham gia
các quan hệ pháp luật một cách độc lập” tại điểm d khoản 1 Điều 74 cũng được
xem là không cần thiết bởi điều kiện “Nhân danh mình tham gia các quan hệ
pháp luật một cách độc lập” là hệ quả tất yếu của pháp nhân, chỉ có sau khi
pháp nhân đã được công nhận chứ không thể là một trong những điều kiện để hình thành và xem xét công nhận pháp nhân
Điều này đặt ra một vấn đề là: có nhiều chủ thể (thực thể pháp lý) không phải là pháp nhân nhưng cũng không đơn thuần là một cá nhân mà là một tổ chức, gồm tập hợp một hoặc một số cá nhân Chẳng hạn như Văn phòng luật sư,
hộ gia đình, doanh nghiệp tư nhân, hộ kinh doanh theo Luật Doanh nghiệp Việc Ngân hàng Nhà nước buộc các tổ chức trên phải chuyển tài khoản sang tài khoản cá nhân nếu không sẽ bị đóng tài khoản tại ngân hàng (Ngân hàng Nhà nước giải thích rằng việc yêu cầu các chủ thể trên phải thay đổi tên tài khoản là
Trang 5để phù hợp với Thông tư 32/2016/TT-NHNN2) là một bất cập đáng kể, nếu ngân hàng không cho doanh nghiệp tư nhân giao dịch tài khoản thì gần như đồng nghĩa với việc phải xóa bỏ các doanh nghiệp tư nhân và nhiều thực thể pháp lý khác 3
2.2 Pháp nhân thương mại
Thứ nhất, về định nghĩa pháp nhân thương mại
Căn cứ khoản 1 Điều 75 BLDS 2015: “Pháp nhân thương mại là pháp
nhân có mục tiêu chính là tìm kiếm lợi nhuận và lợi nhuận được chia cho các thành viên.” Theo quy định trên, có thể hiểu pháp nhân thương mại là tổ chức có
mục tiêu chính là tìm kiếm lợi nhuận và tổ chức này phải có từ 2 thành viên trở lên (lợi nhuận được chia cho các thành viên) Như vậy, BLDS 2015 đã phủ nhận công ty TNHH một thành viên không phải là pháp nhân thương mại Bởi lẽ, theo quy định của Luật doanh nghiệp 2014, công ty TNHH một thành viên do 1 cá nhân hoặc 1 tổ chức làm chủ sở hữu và lợi nhuận thu được hoàn toàn do chủ sở hữu quyết định Quy định này của BLDS chưa thực sự chính xác, dẫn đến bỏ sót
1 pháp nhân thương mại phổ biến trên thực tế
Thứ hai, về các thành phần trong pháp nhân thương mại
Theo khoản 2 Điều 75 BLDS 2015: “Pháp nhân thương mại bao gồm
doanh nghiệp và các tổ chức kinh tế khác.” Với cách quy định liệt kê này, dễ
gây hiểu nhầm rằng các nhà làm luật đang thừa nhận doanh nghiệp tư nhân và
hộ kinh doanh là pháp nhân Điều này trái ngược với bản chất của một pháp nhân và hoàn toàn phủ định lại quy định tại Điều 74 BLDS 2015 Theo Luật doanh nghiệp 2014 quy định, doanh nghiệp tư nhân do một cá nhân làm chủ sở hữu và không có tư cách pháp nhân bởi vì tài sản của chủ sở hữu không độc lập với tài sản của doanh nghiệp Tương tự, hộ kinh doanh được xem là tổ chức kinh
tế do một cá nhân , một nhóm người hoặc một hộ gia đình làm chủ sở hữu
2 Xem: Thông tư số 32/2016/TT-NHNN, ngày 26/12/2016
3 Xem: “Những bất cập, vướng mắc trong thực tiễn thi hành Bộ luật dân sự năm 2015”, Trang thông tin điện
tử Sở Tư pháp tỉnh Quảng Bình, 31/7/2019, nguồn: https://stp.quangbinh.gov.vn/3cms/nhung-bat-cap-vuong-mac-trong-thuc-tien-thi-hanh-bo-luat-dan-su-nam-2015.htm
Trang 6nhưng không có tư cách pháp nhân vì chủ sở hữu phải chịu trách nhiệm vô hạn định đối với nghĩa vụ của hộ kinh doanh Do đó, cần có quy định sửa đổi nhằm tránh gây hiểu nhầm trong quá trình giải thích và vận dụng
Thứ ba, về việc thành lập, hoạt động và chấm dứt pháp nhân thương mại
Quy định này tuy đã phù hợp với xu hướng phổ biến của các nước trên thế giới, nhưng kỹ thuật lập pháp và câu từ sử dụng trong quy định quá rườm rà, chi tiết dẫn tới không cần thiết4: “…Luật doanh nghiệp và quy định của pháp luật
có liên quan”.
2.3 Pháp nhân phi thương mại
Theo khoản 1 Điều 76: “Pháp nhân phi thương mại là pháp nhân không
có mục tiêu chính là tìm kiếm lợi nhuận; nếu có lợi nhuận thì cũng không được phân chia cho các thành viên.” Việc quy định “không phân chia lợi nhuận cho các thành viên” sẽ trở thành rào cản lớn cho các pháp nhân phi thương mại khi
hoạt động phát sinh có lợi, khiến cho mục tiêu xã hội hóa các hoạt động công ích ngày càng trở nên khó khăn trong xu hướng phát triển các hoạt động công ích theo hướng diện chi ngân sách nhà nước đang dần được thu hẹp, hệ thống doanh nghiệp hoạt động công ích với nguồn vốn xã hội hóa ngày càng tăng Ngoài ra, điều khoản này cũng không bao quát được những pháp nhân hoạt động
để tìm kiếm lợi nhuận nhưng sử dụng lợi nhuận đó vì những mục tiêu, lợi ích chung hay lợi ích công, quy định này đồng nhất việc tìm kiếm lợi nhuận với mục tiêu hoạt động của pháp nhân trong khi việc tìm kiếm lợi nhuận và việc sử dụng lợi nhuận tìm kiếm được là hai vấn đề hoàn toàn khác
2.4. Đại diện của pháp nhân
Về vấn đề pháp nhân là đại diện: Theo điều 138 BLDS 2015: “Cá nhân, pháp nhân có thể uỷ quyền cho cá nhân, pháp nhân khác xác lập thực hiện giao dịch dân sự.” Với quy định này thì chỉ 2 loại chủ thể được đại diện là cá nhân và
4 Điều này đã đi trái ngược lại với một trong những nguyên tắc ban hành văn bản được Luật ban hành văn
bản quy phạm pháp luật 2015 quy định tại điều 8 và Điều 5, cụ thể: “…đảo bảo tính khả thi, tiết kiệm, hiệu
quả, kịp thời, dễ tiếp cận, ngôn ngữ sử dụng trong văn bản quy phạm pháp luật phải chính xác, phổ thông, cách diễn đạt phải rõ ràng, dễ hiểu…”
Trang 7pháp nhân, thiếu vắng tư cách uỷ quyền của các tổ chức không phải là pháp nhân Hơn nữa, pháp luật hiện tại không quy định cụ thể nếu pháp nhân là đại diện thì có đương nhiên những người đại diện theo pháp luật của pháp nhân đó phải thực hiện việc đại diện hay không Hơn nữa, trường hợp pháp nhân là đại diện thì có bắt buộc phải đăng ký ngành nghề kinh doanh trong lĩnh vực đại diện hay không? Như vậy, việc quy định pháp nhân là đại diện chưa cụ thể rõ ràng nên thực tiễn áp dụng có thể xảy ra nhiều vướng mắc và bất cập
Về vấn đề pháp nhân có nhiều người đại diện: Khoản 2 điều 137 BLDS
2015 quy định: “Một pháp nhân có thể có nhiều người đại diện theo pháp luật
và mỗi người đại diện có quyền đại diện cho pháp nhân theo quy định tại Điều
140 và Điều 141 của Bộ luật này.” Như vậy, BLDS chưa xác định cụ thể rõ vai
trò, trách nhiệm, phạm vi đại diện của mỗi người Giấy chứng nhận đăng ký hoạt động của pháp nhân không ghi cụ thể phạm vi đại diện cụ thể của mỗi đại diện
mà chỉ ghi chung chung là đại diện Mặt khác, việc pháp nhân có nhiều đại diện dẫn đến phiền hà cho đối tác mỗi khi ký kết hợp đồng giao dịch
2.5. Năng lực pháp luật dân sự của pháp nhân
Quy định tại khoản 2 Điều 86 BLDS 2015 đã tiến bộ hơn khi quy định
“Năng lực pháp luật dân sự của pháp nhân phát sinh từ thời điểm được cơ quan
nhà nước có thẩm quyền thành lập hoặc cho phép thành lập; nếu pháp nhân phải đăng ký hoạt động thì năng lực pháp luật dân sự của pháp nhân phát sinh
từ thời điểm ghi vào sổ đăng ký”, quy định phân định rõ thời điểm phát sinh
năng lực pháp luật dân sự của pháp nhân bởi trên thực tế có pháp nhân được cơ quan nhà nước có thẩm quyền quyết định hoặc cho phép thành lập, có pháp nhân chỉ đăng ký doanh nghiệp Tuy nhiên, quy định này vẫn còn bỏ sót đối với những pháp nhân vừa được cơ quan nhà nước có quyết định thành lập, vừa phải đăng ký doanh nghiệp
2.6. Các quy định về thành lập, vận hành và tổ chức lại pháp nhân
Về thành lập pháp nhân, khoản 2 Điều 74 BLDS 2015 có vẻ như không
quan tâm tới việc thành lập pháp nhân dù là pháp nhân dân sự hay pháp nhân phi
Trang 8lợi nhuận, theo đó mọi cá nhân và pháp nhân đều có quyền thành lập pháp nhân, trừ khi pháp luật quy định khác Theo Điều 77 BLDS 2015, điều lệ của pháp nhân được xem như một cách thể hiện ý chí trong thành lập pháp nhân Tuy nhiên những yêu cầu bắt buộc trong điều lệ quy định tại Điều 77 BLDS 2015 khá nhiều với 11 yêu cầu bắt buộc thực hiện
Về tổ chức lại pháp nhân, các điều luật từ Điều 88 đến Điều 91 của BLDS
2015 chỉ giải quyết mối quan hệ giữa pháp nhân cũ và pháp nhân mới khi hợp nhất, sáp nhập, chia tách và chuyển đổi mà chưa đề cập đến giải quyết mối quan
hệ giữa pháp nhân cũ và pháp nhân mới đối với quyền và lợi ích đã được xác định trước thời điểm trên giữa các pháp nhân này đối với bên thứ ba Mặt khác, các quy định liên quan đến tổ chức lại pháp nhân của BLDS 2015 cũng chưa đưa
ra khái niệm về tổ chức lại cũng như khái niệm về khi hợp nhất, sáp nhập, chia tách và chuyển đổi pháp nhân.5
3 Định hướng hoàn thiện các quy định về pháp nhân theo Bộ luật dân sự năm 2015
3.1 Về khái niệm pháp nhân
Những nhà làm luật nên định hướng đưa ra một khái niệm chung về pháp nhân thay vì chỉ nêu các điều kiện của pháp nhân như hiện nay Điều này sẽ giúp BLDS 2015 có những quy định khái quát hơn về chủ thể trong pháp luật dân sự Việt Nam, đồng thời giải quyết được thực tế là một chủ thể được coi là pháp nhân nhưng không đáp ứng được các điều kiện luật quy định (như trường hợp công ty hợp danh, công ty con đã nêu ở trên)
3.2. Về pháp nhân thương mại
Thứ nhất, thay đổi định nghĩa pháp nhân thương mại thành: “Pháp nhân
thương mại là pháp nhân chuyên tiến hành các hành vi thương mại và có mục tiêu chính là tìm kiếm lợi nhuận” Bởi lẽ, để xác định pháp nhân thương mại,
chúng ta chỉ cần xác định 2 tiêu chí: Một là chuyên tiến hành các hành vi thương mại (hành vi có tính chất thương mại – lợi nhuận, bao gồm hợp đồng và hành vi
5 Lưu Thị Bích Hạnh, “Bình luận về chế định pháp nhân trong Bộ luật dân sự 2015”, Tạp chí Kinh tế đối
ngoại, số 86 (10/2016), tr73.
Trang 9pháp lý đơn phương), hai là có mục tiêu chính là tìm kiếm lợi nhuận Cách định nghĩa này đã đáp ứng được việc phân loại pháp nhân dựa vào mục tiêu tìm kiếm hay không tìm kiếm lợi nhuận theo tinh thần của BLDS 2015
Ngoài ra, định nghĩa mới này còn giúp mở rộng nội dung điều chỉnh của quy phạm đối với loại hình công ty TNHH một thành viên, khắc phục được những thiếu sót tại khoản 1 Điều 75 BLDS 2015 Bởi lẽ, theo giải pháp đề xuất thì để xác định pháp nhân thương mại, chỉ cần dựa vào 2 tiêu chí đã nêu trên làm chính Dựa vào 2 tiêu chí này cho phép chúng ta khẳng định, loại hình công ty TNHH một thành viên là pháp nhân thương mại Hơn nữa, theo giải pháp đề xuất thì pháp nhân thương mại phải là pháp nhân đảm bảo điều kiện theo quy định tại điều 74 của BLDS 2015, do đó doanh nghiệp tư nhân không phải là pháp nhân vì không đáp ứng được các điều kiện của một pháp nhân Giải pháp này đã giúp hiểu thống nhất quy định giữa Điều 74 và Điều 75 BLDS 2015, đồng thời không làm thay đổi bản chất của pháp nhân, nhưng lại cho phép Nhà nước có những điều chỉnh phù hợp đối với hành vi của chủ thể vì mục đích lợi nhuận trong đó có loại hình công ty TNHH một thành viên theo tinh thần của BLHS 2015.6
Thứ hai, bỏ những quy định mang tính liệt kê không cần thiết tại khoản 2
Điều 75 BLDS 2015 Bởi lẽ, với đề xuất này, cho phép chúng ta khi xác định pháp nhân thương mại chỉ cần căn cứ vào khoản 1 Điều 75 để làm rõ 2 tiêu chí
đã nêu Với cách quy định như vậy, một pháp nhân nào đó hội tụ 2 tiêu chí nâu trên, cho phép kết luận đó là pháp nhân thương mại, thay vì quy định liệt kê không cần thiết như cũ
Thứ ba, loại bỏ cụm từ “Luật doanh nghiệp” trong khoản 3 Điều 75
BLDS 2015: “Việc thành lập, hoạt động và chấm dứt pháp nhân thương mại
được thực hiện theo quy định của Bộ luật này và quy định khác của pháp luật có liên quan.” Cách quy định này giúp chủ thể thực thi hoàn toàn hiểu được ý đồ
của nhà làm luật, cũng như vai trò của BLDS 2015 và các văn bản pháp luật khác có liên quan khi điều chỉnh hành vi của pháp nhân thương mại Hơn nữa,
6 ThS Mai Xuân Hợi, “Một số bất cập trong quy định về pháp nhân thương mại của Bộ luật Dân sự 2015 và
kiến nghị hoàn thiện”, Tạp chí Nghề luật, Học viện Tư pháp, Số 4/2018, tr.40.
Trang 10làm cho câu văn trở nên xúc tích, dễ hiểu, phù hợp với nguyên tắc của Luật ban hành văn bản quy phạm pháp luật năm 2015
3.3. Về pháp nhân phi thương mại
Xét thấy, việc phân chia pháp nhân phi thương mại nên dựa theo tiêu chí
phân mục đích hoạt động chính sẽ hợp lý hơn Theo đó “Pháp nhân phi thương
mại hoạt động với mục đích chính là hoạt động công ích, tự chịu trách nhiệm bằng tài sản của mình hoặc do mình quản lý”, pháp nhân vừa có mục đích hoạt
động công ích, vừa có mục đích lợi nhuận thì phần kinh doanh có lợi nhuận sẽ được áp dụng các quy định như pháp nhân thương mại để tránh trường hợp một
số doanh nghiệp công ích lợi dụng các ưu đãi của Nhà nước để thực hiện các hoạt động kinh doanh có lợi nhuận nhưng lại được hưởng các quy chế tài chính, thuế như loại hình kinh doanh phi lợi nhuận
3.4. Về đại diện của pháp nhân
Về vấn đề pháp nhân là đại diện, cần phải xem xét là tổ chức không phải
là pháp nhân có được là đại diện không vì chỉ khi tổ chức có đủ một số tiêu chí nhất định thì mới được xác định là pháp nhân và chỉ khi là pháp nhân mới được
là đại diện Nếu tổ chức không được thì doanh nghiệp tư nhân, hợp tác xã, không được đại diện cho tổ chức cá nhân khác Đồng thời, Toà án nhân dân tối cao cần có hướng dẫn nghiệp vụ cụ thể với trường hợp pháp nhân là đại diện bên cạnh hướng dẫn về thủ tục công nhận người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự để quy định này được áp dụng thống nhất trong thực tiễn xét xử
Về vấn đề pháp nhân có nhiều người đại diện, pháp luật cần quy định
phương án giải quyết đối với trường hợp 2 đại diện cùng đại diện cho 1 pháp nhân mà có 2 quan điểm khác nhau thì quan điểm của đại diện nào là chính thức
Có như vậy thì vụ việc mới giải quyết được nhanh chóng, khách quan và đúng pháp luật Đồng thời, nên có quy định hướng dẫn thống nhất trong trường hợp
có nhiều đại diện mà có sự mâu thuẫn về quan điểm giữa các đại diện thì quan điểm của đại diện nào là chính thống, bởi khi ký văn bản uỷ quyền đại diện bên