Một số biện pháp giúp học sinh học tốt dạng toán có lời văn lớp 3

Việc dạy giải toán có lời văn là có vai trò quan trọng trong chương trìnhtoán Tiểu học, là một công việc hàng ngày của giáo viên và học sinh.. Đây là lí do mà tôi chọn đề tài “Một số biệ

A PHẦN MỞ ĐẦU

I Lý do chọn đề tài:

Trong chương trình môn Toán ở Tiểu học, giải toán có lời văn giữ một vaitrò quan trọng Thông qua việc giải toán, các em sẽ biết được nhiều khái niệmtoán học Đồng thời còn rèn cho học sinh năng lực tư duy, tính cẩn thận, óc sángtạo, cách lập luận bài toán trước khi giải, giúp học sinh vận dụng các kiến thức,rèn luyện kĩ năng tính toán, kĩ năng ngôn ngữ Bên cạnh đó, thông qua việc giảitoán của học sinh, giáo viên có thể dễ dàng phát hiện những ưu điểm, thiếu sótcủa các em về kiến thức, kĩ năng, tư duy để giúp học sinh phát huy những mặtđạt được và khắc phục những mặt thiếu sót

Chính vì vậy, việc đổi mới phương pháp dạy toán có lời văn ở cấp Tiểu họcnói chung và ở lớp ba nói riêng là một việc rất cần thiết mà mỗi giáo viên Tiểuhọc cần phải nâng cao chất lượng dạy học toán cho học sinh

Việc dạy giải toán có lời văn là có vai trò quan trọng trong chương trìnhtoán Tiểu học, là một công việc hàng ngày của giáo viên và học sinh Nó sẽgiúp các em phát triển trí thông minh, óc sáng tạo và làm việc một cách khoahọc Bởi vì khi giải toán, học sinh phải biết tập trung chú ý vào bản chất của đềtoán, biết phân biệt cái đã cho và cái phải tìm, phải biết phân tích để tìm ranhững đường dây liên hệ giữa các số liệu… Nhờ đó mà đầu óc các em sángsuốt, tinh tế hơn, tư duy của các em sẽ linh hoạt, chính xác hơn Cách suy nghĩ

và làm việc của các em sẽ khoa học hơn Do đó giải các bài toán có lời văn làcách tốt nhất để rèn luyện đức tính kiên trì, tự lực vượt khó, cẩn thận chu đáo,tính chính xác cho học sinh Khả năng giáo dục nhiều mặt của môn Toán rất tolớn, nó có khả năng phát triển tư duy lôgic, phát triển trí tuệ Nó có vai trò quantrọng trong việc rèn luyện phương pháp suy nghĩ, phương pháp suy luận,phương pháp giải quyết vấn đề có suy luận, có khoa học toàn diện, chính xác, cónhiều tác dụng phát triển trí thông minh, tư duy độc lập sáng tạo, linh hoạt,

góp phần giáo dục tính nhẫn nại, tính vượt khó của học sinh.

Thông qua học toán giúp các em có điều kiện tiếp cận và nắm bắt các mônhọc, tiếp thu và chiếm lĩnh được tri thức, tự tin trong cuộc sống hàng ngày.Nhằm góp phần hình thành nhân cách con người Việt Nam hiện đại, phát triểntoàn diện về mọi mặt Đức - Trí - Thể - Mĩ cho học sinh

Vậy làm thế nào để học sinh hiểu đề bài, biết cách giải và tìm ra đáp sốđúng của bài toán, đó là điều khiến tôi rất trăn trở Đây là lí do mà tôi chọn đề

tài “Một số biện pháp giúp học sinh học tốt dạng toán có lời văn lớp 3”.mong

tìm ra những giải pháp nhằm góp phần nâng cao kỹ năng giải toán có lời văncho học sinh lớp 3 nói chung và học sinh lớp tôi chủ nhiệm nói riêng Để các em

có thể giải thành thạo những bài toán có lời văn ở lớp 3 và những bài toán có lờivăn khác khi học lên các lớp trên

II Mục đích nghiên cứu.

Khi nghiên cứu đề tài này tôi hướng tới hai mục đích:

- Giúp học sinh nhận dạng bài toán và lựa chọn phương pháp giải toán thích hợp để giải từng bài toán cụ thể trong từng quá trình học toán

- Giúp học sinh định hướng đúng đắn cách giải và trình bày bài giải một cách khoa học, chính xác, đầy đủ

III Nhiệm vụ nghiên cứu

Năm học 2021-2022, tôi được phân công dạy lớp 3/4, qua tìm hiểu họcsinh, tôi nhận thấy số học sinh biết giải toán còn thấp Còn số học sinh còn lạithì các em vẫn gặp khó khăn trong giải toán.Vì vậy ngay từ đầu năm học tôi

quyết định chọn đề tài “Một số biện pháp giúp học sinh lớp 3 học tốt dạng toán có lời văn” để đi sâu nghiên cứu dạng toán có lời văn Để tìm ra nguyên

nhân và đề ra các biện pháp khắc phục những khó khăn mà học sinh thường gặpphải khi học toán có lời văn

IV Đối tượng nghiên cứu.

Đề tài mà tôi nghiên cứu đã được nêu nhiều trong các sách về phương pháp

giảng dạy Toán, và đã được nhiều giáo viên nghiên cứu viết thành sáng kiếnkinh nghiệm.Nhưng với đặc điểm riêng của từng vùng, nhất là đối với lớp tôiđang chủ nhiệm, tôi tiếp tục mạnh dạn nghiên cứu vấn đề này để có thêm một sốkinh nghiệm trong việc rèn cho học sinh kĩ năng giải toán có lời văn.

Đề tài này được áp dụng khi dạy Toán có lời văn lớp Ba Đối tượng nghiên

cứu là học sinh lớp 3/4 trường Tiểu học Nguyễn Văn Banh năm học 2021 2022.

-V.Phương pháp nghiên cứu

1 Phương pháp trực quan

2 Phương pháp gợi mở - vấn đáp

3 Phương pháp giảng giải - minh họa

4 Phương pháp thực hành luyện tập

5 Phương pháp sơ đồ đoạn thẳng

VI Phạm vi và thời gian thực hiện đề tài

- Chương trình Toán lớp 3, trọng tâm là dạng "Giải toán có lời văn”

- Học sinh lớp 3/4 trường Tiểu học Nguyễn Văn Banh

- Thời gian nghiên cứu năm học 2021 - 2022

B PHẦN NỘI DUNG

I. Cơ sở lí luận:

- Giải toán có lời văn có vai trò quan trọng trong chương trình giảng dạymôn toán ở bậc tiểu học Nội dung của việc giải toán gắn chặt một cách hữu cơvới nội dung của số học và số tự nhiên, các số thập phân, các đại lượng cơ bản

và các yếu tố đại số, hình học có trong chương trình Vì vậy, việc giải toán có lờivăn có một vị trí quan trọng thể hiện ở các điểm sau:

+ Các khái niệm và các quy tắc về toán trong sách giáo khoa, nói chungđều được giảng dạy thông qua việc giải toán Việc giải toán giúp học sinh củng

cố, vận dụng các kiến thức, rèn luyện kỹ năng tính toán Đồng thời qua việc giảitoán của học sinh mà giáo viên có thể dễ dàng phát hiện những ưu điểm hoặcthiếu sót của các em về kiến thức, kỹ năng và tư duy để giúp các em phát huyhoặc khắc phục.

+ Việc kết hợp học và hành, kết hợp giảng dạy với đời sống được thực hiệnthông qua việc cho học sinh giải toán, các bài toán liên hệ với cuộc sống mộtcách thích hợp giúp học sinh hình thành và rèn luyện những kỹ năng thực hànhcần thiết trong đời sống hàng ngày, giúp các em biết vận dụng những kỹ năng

đó trong cuộc sống

+ Việc giải toán góp phần quan trọng trong việc xây dựng cho học sinhnhững cơ sở ban đầu của lòng yêu nước, tinh thần quốc tế vô sản, thế giới quanduy vật biện chứng Việc giải toán có thể gúp các em thấy được nhiều khái niệmtoán học, ví dụ: các số, các phép tính, các đại lượng v.v đều có nguồn gốctrong cuộc sống hiện thực, trong thực tiễn

+ Việc giải toán giúp phần quan trọng vào việc rèn luyện cho học sinh nănglực tư duy và những đức tính tốt của con người lao động mới Hoạt động trí tuệ

có trong việc giải toán góp phần giáo dục cho các em ý trí vượt khó khăn, đứctính cẩn thận, chu đáo làm việc có kế hoạch, thói quen xem xét có căn cứ, thóiquen tự kiểm tra kết quả công việc mình làm, óc độc lập suy nghĩ, óc sángtạo

II Cơ sở thực tiễn:

1. Nội dung chương trình môn toán lớp 3, trọng tâm là dạng “giải toán có lời văn”

Trong nội dung chương trình môn toán lớp 3 gồm 5 mạch kiến thức: Cáckiến thức về số học, các kiến thức về yếu tố hình học, đại lượng và phép đo đạilượng, một số yếu tố thống kê, giải toán có lời văn Giải toán có lời văn là mạchkiến thức trọng tâm, có một vị trí quan trọng vì nó góp phần rèn luyện trí thôngminh, phát triển tư duy, đặc biệt là tư duy giải toán cho học sinh Tiểu học, đồng

thời nó còn giúp các em học tốt các mạch kiến thức khác.

Giải toán có lời văn ở lớp 3 được chú trọng vào các dạng điển hình Các bàitoán có lời văn được sắp xếp xen kẽ với các mạch kiến thức khác Vì vậy, giáoviên cần nắm vững nội dung chương trình, cấu trúc SGK về “Giải toán có lờivăn” ở lớp 3 và chuẩn kiến thức kĩ năng của từng bài dạy để xác định được trongmỗi tiết học phải dạy cho học sinh cái gì, dạy như thế nào? Từ đó xây dựng kếhoạch bài dạy, lựa chọn phương pháp phù hợp với từng đối tượng học sinh đểbài giảng của mỗi tiết học đạt được hiệu quả cao

Đối với nhận thức của học sinh Tiểu học nói chung, của lớp tôi nói riêng,

đa số các em giải toán có lời văn còn yếu do nhiều nguyên nhân, trong đó vẫn là

do các em thường vội vàng hấp tấp, đơn giản hoá vấn đề, đôi khi chưa hiểu rõ

đề bài nên dẫn đến kết quả nhiều lúc bị sai, thiếu hoặc đúng nhưng chưa đầy đủ.Cùng một kiến thức do giáo viên đưa ra, có em nắm bắt rất nhanh, say sưahứng thú bắt tay ngay vào việc tìm hiểu và giải quyết vấn đề nhưng cũng có emthì ngồi đó với tâm trạng hờ hững do không nắm được bản chất của vấn đề đó,sinh ra chán nản, hiệu quả giảm sút rất nhiều Đó là một thực tế mà người giáoviên đứng lớp ai cũng gặp phải, nhất là trong quá trình dạy giải toán có lời văn.Chính vì vậy mà tôi đã lấy cơ sở từ lớp 3/4 của năm học 2021- 2022 đi sâu vàotìm hiểu nghiên cứu để giải quyết vấn đề này nhằm nâng cao chất lượng giáodục, giúp các em có kĩ năng khi giải toán có lời văn

II Thực trạng ban đầu

1. Giáo viên:

*Thuận lợi:

- Được sự quan tâm và chỉ đạo tốt của các cấp lãnh đạo về chuyên môn Tổchức bồi dưỡng giáo viên, tổ chức những buổi học chuẩn kiến thức kỹ năng chohọc sinh tiểu học vv… cung cấp đủ tài liệu, phương tiện để nghiên cứu, học hỏi,giảng dạy

- Được sự giúp đỡ của Ban Giám Hiệu trường: tổ chức thao giảng, dự giờ hàng

tháng, tổ chức những buổi học chuyên đề thảo luận về chuyên môn để rút ranhững ý kiến hay, những đề xuất kinh nghiệm tốt áp dụng trong việc giảngdạy.

- Đội ngũ giáo viên trường có tay nghề vững lâu năm trong công tác, cónhiều kinh nghiệm, có ý thức tốt về trách nhiệm người giáo viên và sẵn sànggiúp đỡ đồng nghiệp về chuyên môn cũng như giúp nhau tháo gỡ những khókhăn hay xử lý các trường hợp học sinh cá biệt

* Khó khăn

- Tranh ảnh minh họa cho môn Toán còn hạn chế Giáo viên còn tự làm thêm

đồ dùng dạy học để tạo sinh động cho tiết dạy, nên còn mất thời gian đầu tư

2. Học sinh:

*Thuận lợi:

- Ở độ tuổi 8 - 9 của học sinh lớp 3 Các em đa số còn rất ngoan, dễ vâng lời,nghe lời cô giáo, thích học tập và thi đua với các bạn, dễ khích lệ động viênkhen thưởng vv…

- Có được sự quan tâm về việc học tập của con em mình đa số phụ huynh có ýthức trách nhiệm không khoán trắng cho nhà trường cho giáo viên Đã tíchcực bắt tay với giáo viên trong việc học tập của con em mình như: Chuẩn bịđầy đủ sách vở, đồ dùng học tập, thường xuyên nhắc nhở và tạo điều kiện tốtcho con em mình đến lớp cũng như học tập ở nhà

+ Khó khăn:

Qua thực tế giảng dạy và thảo luận cùng đồng nghiệp, tôi nhận thấy: Họcsinh khi giải các bài toán có lời văn thường rất chậm so với các dạng bài tậpkhác Các em thường lúng túng khi đặt câu lời giải cho phép tính Có nhiều emlàm phép tính chính xác và nhanh chóng nhưng không làm sao tìm được lời giảiđúng hoặc đặt lời giải không phù hợp với đề toán đặt ra Dạy học sinh đặt câulời giải còn vất vả hơn nhiều so với dạy trẻ thực hiện các phép tính ấy đề tìm rađáp số Việc đọc đề, tìm hiểu đề đang nhiều khó khăn đối với học sinh lớp 3 Vì

kĩ năng đọc thành thạo của các em chưa cao, nên các em đọc được đề toán vàhiểu đề còn thụ động, chậm chạp Một số em mới chỉ đọc được đề toán chứchưa hiểu được đề, chưa trả lời các câu hỏi thầy (cô) nêu:

Bài toán cho biết gì? Chúng ta phải làm gì?

Trình độ học sinh trong lớp không đồng đều Bên cạnh những em pháttriển, học tốt, tiếp thu nhanh vẫn còn một số em yếu về thể chất, bé nhỏ hơn sovới các bạn bình thường Kèm theo phát triển chậm về trí nhớ, học trước quênsau, chậm tiến

Còn một phần không ít phụ huynh, không và chưa quan tâm đúng mức đếnviệc học tập của con em mình Chưa tạo điều kiện tốt để con em mình đến lớpcũng như nhắc nhở các em học bài, đọc bài ở nhà

Sau đây là kết quả khảo sát học sinh trong lớp tôi chủ nhiệm về giải toán

có lời văn đầu năm học 2021 - 2022:

III Những biện pháp thực hiện

Nhận thức rõ được các khó khăn cơ bản về học sinh trong học giải toán

có lời văn tôi đã có những biện pháp cụ thể sau:

1 Nắm vững nội dung chương trình toán lớp 3.

Giáo viên phải có thiết kế cụ thể rõ ràng, nó sẽ quyết định lớn đến chấtlượng giờ dạy và đồng thời giáo viên cũng là người tổ chức, hướng dẫn thiết

kế cho từng học sinh trong lớp

- Nắm vững nội dung chương trình toán 3

- Giúp học sinh có một số kĩ năng giải tốt một số dạng toán có lời văn trongchương trình toán 3

- Tăng cường luyện tập các bài toán có lời văn cho học sinh

- Dạy học quan tâm đồng đều đến tất cả các đối tượng học sinh, tạo hứng thú cho học sinh trong giờ toán.

Ở chương trình toán lớp 3 thường có các dạng bài toán sau:

+ Dạng 1: Tìm một trong các phần bằng nhau của một số

(Muốn tìm một trong các phần bằng nhau của một số, ta lấy số đó chia cho số phần)

Ví dụ: An làm được 30 bông hoa bằng giấy.An tặng bạn 1/6 số bông hoa

đó.Tìm số bông hoa An tặng bạn?

+ Dạng 2: Gấp một số lên nhiều lần( Muốn gấp một số lên nhiều lần

ta lấy số đó nhân với số lần)

Ví dụ: Con hái được 7 quả cam, mẹ hái được gấp 5 lần số cam của con

Hỏi mẹ hái được bao nhiêu quả cam?

+ Dạng 3: Giảm đi một số lần (Muốn giảm một số đi nhiều lần, ta lấy

số đó chia cho số lần)

Ví dụ: Mẹ có 40 quả bưởi, sau khi đem bán số bưởi của mẹ giảm đi 4 lần

Hỏi mẹ còn lại bao nhiêu quả bưởi?

+ Dạng 4: So sánh số lớn gấp mấy lần số bé (Muốn biết số lớn gấp mấy lần số bé ta lấy số lớn chia cho số bé thì được số lần)

Ví dụ: Một con lợn cân nặng 42kg, một con ngỗng cân nặng 6kg Hỏi con

lợn cân nặng gấp mấy lần con ngỗng?

+ Dạng 5: So sánh số bé bằng một phần mấy số lớn

Bước 1: Tính xem số lớn gấp mấy lần số bé.

Bước 2: Trả lời số bé bằng một phần mấy số lớn.

Ví dụ: Mẹ 30 tuổi, con 6 tuổi Hỏi tuổi mẹ gấp mấy lần tuổi con?

+ Dạng 6: Giải các bài toán liên quan đến nội dung hình học:

Ví dụ: Cho hình vuông có cạnh là 8cm.Tính chu vi hình vuông đó?

+ Dạng 7: Giải các bài toán có liên quan đến rút về đơn vị:

Ví dụ: 5 thùng dầu chứa 40l dầu Hỏi 9 thùng dầu như thế chứa bao

nhiêu l dầu?(dạng 1 thực hiện phép chia trước;nhân sau)

Ví dụ: Có 24 l mật ong đựng đề vào 6 can Nếu có 30l mật ong thì đựng đề

vào mấy can như thế?(dạng 2 thực hiện 2 phép chia)

2 Chia sẻ, trao đổi với phụ huynh:

Trao đổi với phụ huynh những ưu điểm, tồn tại mà các em còn hạn chếnhư: Học sinh chưa biết xác định dạng toán, chưa có kỹ năng tìm hiểu mối quan

hệ giữa cái đã cho và cái cần tìm, một số học sinh thực hiện đúng các bướcnhưng tính sai kết quả

Trao đối với phụ huynh học sinh về chỉ tiêu phấn đấu của lớp và những yêucầu cần thiết giúp các em học tập như: mua sắm đầy đủ sách vở, đồ dùng, cáchhướng dẫn các em tự học ở nhà, dành thời gian nhắc nhở, quan tâm cho các emhọc tập Giải đáp cho phụ huynh những vướng mắc về cách dạy học cho các

em Sách giáo khoa mới còn nhiều kí hiệu, các lệnh, yêu cầu của sách, phụhuynh chưa rõ yêu cầu bài tập Riêng trong phần bài tập của sách Toán, tôihướng dẫn phụ huynh cách dạy các em luyện nêu miệng các đề toán, luyện nói

và trả lời các câu hỏi thường gặp

3 Giúp học sinh tự tin giao tiếp:

Để giúp cho học sinh có kĩ năng thành thạo trong việc giải toán thì chúng takhông chỉ hướng dẫn học sinh trong giờ toán mà một yếu tố không kém phầnquan trọng đó là luyện kĩ năng nói trong giờ dạy

Các em đã là học sinh lớp 3 xong còn rụt rè trong giao tiếp Chính vì vậy,

để các em mạnh dạn tự tin khi phát biểu, trả lời người giáo viên cần phải: luônluôn gần gũi, khuyến khích các em giao tiếp, tổ chức các trò chơi học tập, đượctrao đổi, luyện nói nhiều trong các giờ Tiếng việt giúp các em có vốn từ lưuthông, không rụt rè, tự ti Bên cạnh đó, cần phải chú ý nhiều đến kĩ năng đọccho học sinh: Đọc nhanh, đúng tốc độ, ngắt nghỉ đúng chỗ giúp học sinh có kĩnăng nghe, hiểu được những yêu cầu mà các bài tập nêu ra

Đế củng cố tốt cho học sinh, ngoài các thí dụ trong sách giáo khoa, giáo

viên cần có những bài tương tự để học sinh được thực hành giải nhiều hơn và từ

đó nắm chắc hơn, tự tin hơn

Khuyến khích học sinh tham gia giải toán qua mạng Mua sách, báo nhiđồng để tập giải các bài toán đố trong sách, phát huy thêm kiến thứ cho các em

4 Giúp học sinh nắm được phương pháp chung về “Giải toán có lời văn”

Mỗi bài toán các em có làm tốt được hay không đều phụ thuộc vào cácphương pháp giải toán được vận dụng ở mỗi bước giải bài toán đó Cho nênchúng ta hướng dẫn học sinh nắm được các bước giải bài toán như sau:

Bước 1: Đọc đề, tìm hiểu kĩ đề bài toán.

Đây là một bước rất quan trọng, giáo viên cần nhắc nhở cho học sinh đọc kĩ

đề, đọc nhiều lần (đọc thầm trong nhóm) để hiểu rõ đề toán cho biết gì? Như đãcho biết điều kiện gì? Bài toán hỏi cái gì? Bài toán thuộc dạng nào? Khi đọc bàitoán phải hiểu thật kĩ một số từ, thuật ngữ quan trọng chỉ rõ tình huống Toán họcđược diễn đạt theo ngôn ngữ thông thường

Ví dụ: Có 35l mật ong đựng đều vào 7 can.

a) Hỏi mỗi can đựng bao nhiêu lít mật ong?

b) Hỏi 5 can như thế đựng bao nhiêu lít mật ong?

* Học sinh đọc đề, tìm hiểu đề bài Sau đó học sinh có thể nêu được (có thể chocác em tự hỏi đáp nhau)

- Bài toán cho biết gì? (Có 35l mật ong đựng đều vào 7 can).

- Bài toán hỏi gì? (a) Mỗi can đựng bao nhiêu lít mật ong?

b) Hỏi 5 can như thế đựng bao nhiêu lít mật ong?)

- Muốn biết mỗi can đựng bao nhiêu lít mật ong ta làm như thế nào? (Lấy số

lít mật ong chia cho số can 37: 7 = 5 l)

- Muốn biết 5 can như thế đựng bao nhiêu lít mật ong ta làm như thế nào? (Lấy

số lít mật ong trong mỗi can nhân với số can 5 x 5 = 25l)

Bước 2: Tóm tắt đề toán