(SKKN CHẤT 2020) báo cáo kết quả nghiên cứu ứng dụng sáng kiến dạy học tích hợp trong một số tác phẩm kí ngữ văn 12 THPT

Ngoài việc dạy học tích hợp những nội dung trong các phân môn của mônNgữ văn thì trong hoạt động dạy học hiện nay, chúng ta còn tích hợp với một sốnội dung khác như: môi trường, kĩ năng

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO VĨNH PHÚC

TRƯỜNG THPT TRẦN HƯNG ĐẠO

BÁO CÁO KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU, ỨNG DỤNG SÁNG KIẾN KINH

Tam Dương, tháng 1 năm 2018

1 Lời giới thiệu:

1.1 Lí do chọn đề tài.

Như chúng ta đã biết mục tiêu giáo dục trung học của nước ta hiện nay làgiúp học sinh phát triển toàn diện về đạo đức, trí tuệ, thể chất, thẩm mỹ và các kĩnăng cơ bản nhằm phát triển năng lực cá nhân, tính năng động và sáng tạo, hìnhthành nhân cách con người Việt Nam xã hội chủ nghĩa, xây dựng tư cách vàtrách nhiệm công dân, tham gia xây dựng và bảo vệ tổ quốc Và để thực hiệnđược mục tiêu đó, chương trình giáo dục Việt Nam nói chung và chương trìnhcấp THPT nói riêng đang không ngừng cải tiến và đổi mới cả về nội dung vàphương pháp giảng dạy Một trong những thay đổi của việc dạy học trong nhàtrường là dạy học theo hướng tích hợp, liên môn Đây chính là một hình thứcdạy học mới nhằm định hướng, hình thành một số năng lực cho người học, thựchiện yêu cầu giảm tải và tránh trùng lặp về kiến thức giữa các môn học

Có thể nói dạy học theo hướng tích hợp là một xu hướng đang được nhiềunước trên thế giới chú trọng Còn ở Việt Nam, nhất là trong bối cảnh đang đổimới căn bản, toàn diện về giáo dục và đào tạo như hiện nay thì dạy học theohướng tích hợp là một hướng đi đúng đắn và tất yếu Chương trình THPT môn

Ngữ văn do Bộ Giáo dục và Đào tạo dự thảo đã chỉ rõ: “Lấy qua điểm tích hợp

làm nguyên tắc chỉ đạo để tổ chức chương trình, biên soạn sách giáo khoa và lựa chọn phương pháp dạy học” Như vậy ở nước ta hiện nay vấn đề đặt ra trong

lí luận và phương pháp dạy học bộ môn là phải tiếp cận, nguyên cứu và vậndụng dạy học tích hợp trong dạy học Ngữ văn ở THPT nhằm góp phần thực hiệntốt mục tiêu giáo dục và đào tạo của bộ môn

Ngoài việc dạy học tích hợp những nội dung trong các phân môn của mônNgữ văn thì trong hoạt động dạy học hiện nay, chúng ta còn tích hợp với một sốnội dung khác như: môi trường, kĩ năng sống, tư tưởng đạo đức Hồ Chí Minhcũng như kiến thức của một số môn học như Lịch sử, Địa lí, Giáo dục côngdân… Trong thực tế dạy học những nội dung này đều là những kiến thức quantrọng cần thiết trong việc giáo dục, bồi dưỡng, hoàn thiện nhân cách cho ngườihọc Do đó dạy học tích hợp là một tất yếu trong nhà trường THPT hiện nay

Bên cạnh những lí do trên trong thực tế giảng ở trường phổ thông nhữngnăm qua, tôi nhận thấy dạy học tích hợp là cách thức dạy học có nhiều ý nghĩatích cực cho cả người dạy và người học Nó giúp học sinh tiết kiệm thời gianhọc tập mà vẫn mang lại hiệu quả nhận thức, có thể tránh được biểu hiện cô lập,tách rời từng phương tiện kiến thức đồng thời phát huy tư duy biện chứng, khảnăng thông hiểu và vận dụng kiến thức linh hoạt vào các yêu cầu môn học, phân

môn cụ thể trong chương trình theo nhiều cách khác nhau Từ đó học sinh nắmvững kiến thức sẽ sâu sắc, hệ thống và bền vũng hơn Hơn nữa Ngữ văn lại làmôn học có liên quan đến nhiều vấn đề, nhiều môn học khác Vì thế trong dạyhọc môn học này có thể tích hợp được nhiều nội dung Và cũng nhờ vào nhữngnội dung tích hợp ấy bài học Ngữ văn sẽ thêm phần hấp dẫn, thuyết phục.

Tuy nhiên, trong quá trình dạy học không phải giáo viên nào cũng hiểuhết được ý nghĩa của việc dạy học tích hợp Vì thế dạy học tích hợp trong mônNgữ văn mặc dù đã được thực hiện nhưng chưa đạt được hiệu quả tối ưu Bởikiến thức cần cung cấp trong môn Ngữ văn là không nhỏ trong khi thời gian đểthực hiện khi có nội dung tích hợp lại không thay đổi Ngoài ra với đối tượnghọc sinh của Trường THPT Trần Hưng Đạo khả năng tiếp thu chậm nên nhiềukhi giáo viên mới chỉ dừng lại ở việc cung cấp những kiến thức văn học, ít chú ýđến việc tích hợp những nội dung khác

Từ thực tế trên kết hợp với những điều đã đúc kết được trong quá trìnhgiảng dạy, tôi xin đưa ra một số kinh nghiệm dạy học tích hợp trong một số tácphẩm trong môn Ngữ Văn 10 nhằm góp phần thực hiện tốt mục tiêu giáo dục vàđào tạo của bộ môn

1.2 Mục đích của đề tài.

Là một giáo viên dạy bộ môn Ngữ văn, tôi hiểu rõ vai trò to lớn của vănhọc Với khả năng giúp con người có thể sống chan hoà, chiếm lĩnh được thiênnhiên và nhận thức sâu sắc hơn về xã hội Văn học giúp chúng ta hiểu biết,khám phá và sáng tạo chủ thể xã hội, từ đó xây dựng tư tưởng, tình cảm, bồi đắptâm hồn con người Nhờ có văn học mà chúng ta vươn tới cái Chân – Thiện –

Mỹ trong cuộc đời Vì vậy để học sinh tiếp nhận kiến thức một cách hiệu quả thìdạy học theo hướng tích hợp là cách thức tối ưu Qua đề tài này, tôi muốn giúphọc thấy được mối liên hệ giữa kiến thức môn Ngữ văn với các nội dung cũngnhư những môn học khác Từ đó việc tiếp thu kiến thức của học sinh cũng trởnên hệ thống, khoa học và sâu sắc hơn Hơn nữa qua việc tìm hiểu, nghiên cứu

và áp dụng dạy học theo hướng tích hợp, chúng tôi có thời gian tiếp cận cáchthức, phương pháp dạy học mới nhằm góp phần thực hiện mục tiêu của đổi mớicăn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo của nước ta trong bối cảnh hiện nay

2 Tên sáng kiến: Dạy học tích hợp trong một số tác phẩm kí Ngữ văn 12 THPT

3 Tác giả sáng kiến:

- Họ và tên: Nguyễn Thị Thuý

- Địa chỉ: Trường THPT Trần Hưng Đạo – Tam Dương – Vĩnh Phúc

Trong chương trình Ngữ văn ở bậc THPT có rất nhiều bài học, tiết học có thểtích hợp Tuy nhiên trong phạm vi đề tài này, tôi chỉ nghiên cứu, tích hợp ở một

số tác phẩm trong chương trình Ngữ văn 12 THPT, Ban cơ bản Cụ thể như sau:

1 46, 47 Người lái đò sông Đà Lịch sử, Địa lí, GDCD, Kĩ

(Nguyễn Tuân) năng sống

2 49 Ai đã đặt tên cho dòng sông Lịch sử, Địa lí, GDCD, Âm

(Hoàng Phủ Ngọc Tường) nhạc, Kĩ năng sống

- Về phía học sinh, tôi lựa chọn 64 học sinh các lớp 12A3, 12A5 Trường THPT Trần Hưng Đạo, do tôi trực tiếp giảng dạy năm học 2017 – 2018

6 Ngày sáng kiến được áp dụng lần đầu: Năm học 2017 - 2018.

7 Mô tả bản chất của sáng kiến:

PHẦN I NỘI DUNG

I Cơ sở lí luận.

I 1 Quan điểm tích hợp liên môn trong dạy học nói chung.

Theo từ điển Tiếng Việt: “Tích hợp là sự kết hợp những hoạt động,

chương trình hoặc những thành phần khác nhau thành một khối chức năng Tích hợp có nghĩa là sự thống nhất, sự hoà hợp, sự kết hợp”.

Theo từ điển Giáo dục học: “Tích hợp là hành động liên kết các đối

tượng nghiên cứu, giảng dạy, học tập của cùng một lĩnh vực hoặc vài lĩnh vực khác nhau trong cùng một kế hoạch dạy học.

Tích hợp là một khái niệm được sử dụng trong nhiều lĩnh vực Trong lĩnhvực khoa học giáo dục, khái niệm tích hợp xuất hiện từ thời kì khai sáng, dùng

để chỉ một quan niệm giáo dục toàn diện con người, chống lại hiện tượng làmcho con người phát triển thiếu hài hoà cân đối

Như chúng ta đã biết, tích hợp là một trong những quan điểm giáo dục đãtrở thành xu thế để xác định nội dung và chương trình dạy học ở nhiều nước trênthế giới Thực tiễn đã cho thấy việc thực hiện quan điểm tích hợp trong dạy học

đã giúp phát triển năng lực giải quyết những vấn đề phức tạp và làm cho việchọc tập trở nên có ý nghĩa hơn đối với học sinh so với việc học những môn hocđược thực riêng rẽ

Như vậy tích hợp chính là một trong những quan điểm giáo dục nhằmnâng cao năng lực người học, giúp đào tạo những người có đủ phẩm chất và

download by : skknchat@gmail.com

Ở Việt Nam quan điểm dạy học tích hợp cũng đã xuất hiện từ những nămđầu thế kỉ XXI Và đến hiện nay quan điểm dạy học này đã được áp dụng trong tất

cả các cấp học và bước đầu đã cho thấy hiệu quả tích cực Đã có nhiều nội dungđược Bộ Giáo dục và đào tạo chỉ đạo đưa vào quá trình giảng dạy các môn họcnhư: Giáo dục đạo đức, pháp luật, giáo dục chủ quyền quốc gia, tài nguyên, môitrường, biên giới, biển, đảo, giáo dục tư tưởng Hồ Chí Minh…

Trong giai đoạn hiện nay, dạy học tích hợp còn là sự lồng ghép nhữngmôn học khác có nội dung liên quan vào môn học nào đó người giáo viên có thểgiúp học sinh thấy được mối liên hệ giữa các môn học, từ đó có thể hiểu mộtcách sâu sắc nội dung bài học Ví dụ như khi dạy môn Ngữ văn, giáo viên có thểtích với kiến thức của các môn: Lịch sử, Địa lí, Giáo dục công dân,…

Như vậy trong dạy học bộ môn, tích hợp được hiểu là sự kết hợp, tổ hợp cácnội dung từ các môn học, lĩnh vực học tập khác nhau thành một môn học mới hoặclồng ghép các nội dung cần thiết vào những nội dung vốn có của môn học

I.2 Quan điểm tích hợp liên môn trong dạy học Ngữ văn.

Đặc trưng bộ môn Ngữ văn có khả năng lớn trong việc vận dụng PPDHtích hợp:

- Môn Ngữ văn là môn học đặc thù có liên quan đến tất cả các lĩnh vựctrong đời sống vì vậy rất dễ dàng dùng kiến thức liên môn để tìm hiểu tác phẩmvăn học

- Mặt khác, những giá trị cơ bản của văn học là giá trị nhận thức, giá trịgiáo dục và giá trị thẩm mĩ do vậy, trong quá trình dạy học môn văn, người giáoviên cũng dễ dàng hướng học sinh tới những nội dung giáo dục có liên quan vàoquá trình dạy học như: tích hợp giáo dục đạo đức, lối sống; giáo dục pháp luật;giáo dục chủ quyền quốc gia về biên giới, biển, đảo; giáo dục sử dụng năng lượngtiết kiệm và hiệu quả, bảo vệ môi trường, an toàn giao thông

- Nội dung, kiến thức, mục tiêu cần đạt ở ba môn Đọc hiểu, Tiếng Việt,Làm văn có quan hệ mật thiết với nhau và đều hướng tới mục tiêu cuối cùng lànâng cao trình độ sử dụng Tiếng Việt và khả năng cảm thụ văn học cho học sinh

Cả ba phân môn là những môn học có tính chất công cụ và có tính nghệ thuật, liênquan đến việc sử dụng tiếng Việt Cả ba phân môn đều do một giáo viên dạy trênmột đơn vị lớp nên việc tích hợp với tiếng Việt, Làm văn trong dạy văn cũng thuậnlợi hơn

I.3 Đặc trưng của thể kí.

So với các thể loại văn học khác, sự phân loại trong kí có những phức tạp

về mặt cấu tạo cũng như việc xác định ranh giới thể loại Bên cạnh kí văn họcvẫn tồn tại hàng hoạt các hình thức thông tấn, ghi chép, miêu tả, kể chuyện hàng

ngày trong cuộc sống Trong phạm vi của kí văn học, tình hình phân loại cũng

có nhiều khó khăn, dễ lẫn lộn Từ các loại kí sự như phóng sự, kí sự, hồi kí,truyện kí… đến các loại kí trữ tình như tùy bút, nhật kí, hoặc kí chính luận nhưcác dạng tiểu phẩm văn học, tạp văn, tạp kí,…đặc trưng loại hình của mỗi loạicũng rất khác nhau Thực ra, toàn bộ các thể kí đều do sự thâm nhập, kết hợp ởnhững mức độ khác nhau giữa ba thành phần tự sự, trữ tình và chính luận Tùytheo tác giả dựa vào thành phần nào là chủ đạo, tính chất của thể loại kí do đócũng có thể thay đổi

Đặc trưng của thể kí là tính xác thực Tác phẩm kí thường không hư cấu

mà tác giả chỉ lựa chọn ngay những sự việc, những con người vốn đã có giá trịnổi bật trong cuộc sống để phóng bút Nếu giáo viên chỉ thỏa mãn với nhữngkiến thức có sẵn trong bài văn thì khó mà giảng hay được, dẫn đến giờ học bài

kí diễn ra rất khô khan, học sinh khó tiếp nhận được tác phẩm

Kí viết về cuộc đời thực tại, viết về người thật, việc thật, kí đòi hỏi sựtrung thực, chính xác Người viết kí thường quan tâm, tôn trọng những sự kiện

xã hội lịch sử, những vấn đề nóng bỏng đang đặt ra trong đời sống Người viết

kí miêu tả thực tại theo tinh thần của sử học Mẫu hình tác giả kí gần gũi với nhà

sử học Tác giả kí coi trọng việc thuật lại có ngọn ngành, có thời gian, địa điểm,hành động, và không bao giờ quên miêu tả khung cảnh, gợi không khí

Tác giả kí khéo sử dụng tài liệu đời sống kết hợp với tưởng tượng, cảmthụ, nhận xét, đánh giá Tất nhiên đan xen vào mạch tự sự còn có những đoạnthể hiện suy tưởng nhận xét chân thực, tinh tường của nhà văn trước sự việc Cáithú vị của kí là ở những ý riêng, suy nghĩ riêng của tác giả được đan cài với việctái hiện đối tượng

Những đặc trưng này của kí rất phù hợp cho việc dạy tích hợp liên môn

II Cơ sở thực tiễn.

II.1 Nhận thức về dạy học tích hợp.

Có thể khẳng định rằng dạy học tích hợp là một xu thế dạy học hiện đại.Bởi vậy hầu hết giáo viên đang làm công tác giảng dạy ở nhà trường phổ thôngđều nhận thức được đây là một phương pháp, cách thức dạy học mang lại hiệuquả tích cực Hơn nữa Ngữ văn lại là môn học có khả năng tích hợp được vớinhiều nội, nhiều môn học khác nhau Vì vậy trong quá trình giảng dạy, giáo viên

đã có ý thức tìm hiểu và áp dụng

Trong những năm gần đây, Sở Giáo dục và Đào tạo rất chú trọng đến dạyhọc tích hợp Vì vậy, dưới sự quán triệt, chỉ đạo của Sở giáo viên ở các trườngphổ thông, các trung tâm GDTX, các trường dạy nghề cũng đã được bồi dưỡng,tập huấn dạy học tích hợp với nhiều nội dung như tích hợp tư tưởng Hồ Chí

6

download by : skknchat@gmail.com

Minh, dân số, môi trường, kỹ năng sống, pháp luật cũng như tích hợp các kiếnthức liên môn trong một số môn học trong đó có môn Ngữ văn.

II.2 Thực trạng dạy học tích hợp trong môn Ngữ văn ở trường THPT Trần Hưng Đạo

Hầu hết giáo viên trường THPT Trần Hưng Đạo nhận thức rõ tầm quantrọng và ý nghĩa của dạy học tích hợp Tuy nhiên trong thực tế giảng dạy hiệnnay, vẫn còn giáo viên chưa thực sự hiểu rõ về tích hợp Chính vì chưa hiểu kĩ

về khái niệm này nên trong quá trình giảng dạy giáo viên mới chỉ dừng lại ở việclồng ghép hoặc đưa ra một vài chỗ liên hệ trong bài học dẫn đến việc tích hợptrở nên khiên cưỡng Cũng có khi trong quá trình dạy học giáo viên lại quá lạmdụng tích hợp dẫn đến một giờ học Ngữ văn nhưng lại ôm đồm quá nhiều nộidung hoặc kiến thức của những môn học khác làm cho bài học trở nên cồngkềnh dẫn đến phá vỡ thời lượng của bài học Ngoài ra còn làm cho bài họckhông có trọng tâm, thiếu chiều sâu, thiếu tính hệ thống hoặc biến giờ học vănthành giờ học của các môn khác

Từ thực trạng trên cho thấy việc áp dụng không đúng cách thức dạy họctích hợp thì sẽ dẫn đến những hậu quả tất yếu Cụ thể là:

- Học sinh sẽ không nhận ra được mối liên quan, sự tác động giữa những kiến thức của các môn học

- Học sinh không cảm nhận được chiều sâu, tính hệ thống và cái hay, cái đẹp riêng của tác phẩm văn chương

- Ảnh hưởng không nhỏ đến chất lượng bài viết của học sinh như viết lan man, lạc đề không trọng tâm Từ đó sẽ ảnh hưởng đến chất lượng học tập

- Ngoài ra còn ảnh hưởng đến phương pháp và năng lực cảm thụ văn học của học sinh

II.3 Một số kinh nghiệm dạy học tích hợp trong môn Ngữ

văn II.3.1 Thế nào là dạy học tích hợp trong môn Ngữ văn.

Tích hợp trong quá trình dạy học là sự phối kết hợp các tri thức của một

số môn học có những nét chính, tương đồng xoay quanh một chủ đề nào đó Nóicách khác, tích hợp là phương pháp phối hợp một cách riêng lẻ các môn họckhác nhau, các nội dung khác nhau theo những hình thức, cấp độ khác nhaunhằm đáp ứng mục tiêu, mục đích yêu cầu cụ thể nào đó của tiết học

Tích hợp trong môn Ngữ văn không chỉ là sự kết nối tri thức của ba phânmôn: Tiếng Việt, Đọc hiểu, Làm văn mà đó còn là sự tích hợp những kiến thứcliên môn như Lịch sử, Địa lí, Giáo dục công dân hay những nội dung riêng lẻkhác như tư tưởng Hồ Chí Minh, môi trường, ….vào từng bài học, từng vấn đề

cụ thể Đây chính là phương pháp dạy học tiếp cận từ việc khái thác những tri

thức của nhiều nội dung, nhiều môn học khác có liên qua đến môn Ngữ văn Từ

đó để tăng thêm tính thuyết phục, tính phong phú, hấp dẫn và mối liên hệ, liênquan lẫn nhau của những môn học

II.3.2 Xác định mục tiêu, nội dung, phương pháp dạy học tích hợp.

Để vận dụng phương pháp dạy học tích hợp có hiệu quả, người dạy cầnphải xác định chính xác, đúng đắn mục tiêu, nguyên tắc, phương pháp, nội dungdạy tích hợp trong bài dạy Theo kinh nghiệm của tôi, cụ thể như sau:

* Mục tiêu: (Trả lời câu hỏi: Sử dụng dạy học tích hợp trong bài dạy để làm gì?)

Để khắc sâu kiến thức thức bài học

Để thấy được mối liên quan, liên hệ giữa kiến thức của môn Ngữ văn với các nội dung và các môn học khác

Rèn kỹ năng tiếp nhận văn học cho học sinh

* Nội dung: (Trả lời câu hỏi: Trong bài dạy, nội dung nào cần phải dạy theo

Căn cứ vào mục tiêu cần đạt của bài học

Căn cứ vào những nội dung cần kiến thức của các môn học khác để làm sáng tỏ

* Phương pháp: (Trả lời câu hỏi: Cách thức sử dụng phương pháp dạy học tích

hợp như thế nào?)

Có nhiều cách thức để áp dụng phương pháp dạy học tích hợp trong quátrình dạy học nói chung và môn Ngữ văn nói riêng Tuỳ vào từng nội dung kiếnthức của bài học mà người dạy sử dụng những cách thức tích hợp khác nhau

II.3.3 Những nội dung, chủ đề dạy học tích hợp trong môn Ngữ văn 12

Như trên đã trình bày, trong môn Ngữ văn có nhiều bài học có nội dungcần phải dạy theo hướng tích hợp Tuy nhiên không phải kiến thức nào trong bài

học có nội dung tích hợp Điều cốt lõi của tích hợp là phải chỉ ra được địa chỉ

tích hợp Vì thế trong khi chờ đợi chương trình mới, sách giáo khoa mới, giáoviên cần phải biết chọn lựa những kiến thức tích hợp như thế nào đó để bài họckhông trở nên cồng kềnh, mất thời lượng tiết học Đồng thời những kiến thứctích hợp đó phải góp phần giúp bài học trở nên hấp dẫn, sâu sắc hơn

8

download by : skknchat@gmail.com

Trong phạm vi đề tài này, tôi chọn nghiên cứu Dạy tích hợp liên môn các

tác phẩm kí Ngữ văn 12 – THPT.

II.4 Các giải pháp sử dụng tích hợp liên môn trong dạy tác phẩm

kí II.4.1 Sử dụng kiến thức liên môn (Địa lí, Lịch sử)

- Phần tiểu dẫn: Phần này giáo viên có thể vận dụng phương pháp dạy

học dự án để giao cho học sinh về nhà chuẩn bị tư liệu về tác giả tác phẩm Bámsát những yếu tố về thời đại (lịch sử) và quê quán (đặc điểm vùng miền) để hiểu về

xu hướng sáng tác và đặc điểm phong cách của nhà văn

Ví dụ 1: Bài tùy bút "Người lái đò sông Đà” : Dựa vào yếu tố về gia đình và thời

đại em hiểu như thế nào về những sáng tác của Nguyễn Tuân trước và sau cáchmạng?

Nguyễn Tuân sinh ra trong một gia đình nhà Nho khi Hán học đã tàn.Nguyễn Tuân là một trí thức giàu lòng yêu nước và tinh thần dân tộc Lòng yêunước của Nguyễn Tuân có màu sắc riêng: gắn liền với những giá trị văn hóa cổtruyền của dân tộc.Tác phẩm của Nguyễn Tuân trước Cách mạng tháng Tám chủyếu xoay quanh ba đề tài:

- Chủ nghĩa xê dịch: Luôn luôn đi tìm những cái mới lạ để thoát li mọi

trách nhiệm đối với gia đình và xã hội

- Vẻ đẹp vang bóng một thời: Tìm về những vẻ đẹp trong thời quá khứ:

Phong tục, thú chơi tao nhã của những con người tài hoa bất đắc chí

- Đời sống trụy lạc: Viết về những con người đang ở tình trạng hoang mang bế tắc, tìm cách thoát li trong đàn hát, rượu và thuốc phiện

Sau Cách mạng tháng Tám, phong cách Nguyễn Tuân có những thay đổiquan trọng Ông vẫn tiếp cận thế giới thiên về phương diện văn hóa nghệ thuật,tiếp cận con người thiên về phương diện tài hoa nghệ sĩ nhưng không đối lậpxưa với nay mà tìm thấy chất tài hoa nghệ sĩ, không chỉ ở những con người cótính cách phi thường mà ở cả nhân dân đại chúng

Ví dụ 2: Tùy bút "Người lái đò sông Đà" ra đời năm nào? Dựa vào những hiểu

biết về lịch sử, thời đại để lí giải điều mới mẻ về nội dung của tùy bút "Người lái

đò sông Đà" nói riêng và tập tùy bút "Sông Đà" nói chung?

Tùy bút "Người lái đò sông Đà" của Nguyễn Tuân nằm trong tập tùy bút

Sông Đà (1960) là tác phẩm tiêu biểu của Nguyễn Tuân sau Cách mạng ThángTám Những năm 1958 - 1960 từ một chủ trương lớn của Nhà nước vận độngnhân dân miền xuôi lên xây dựng kinh tế miền núi ở miền Bắc Nguyễn Tuân làmột trong những nhà văn đầu tiên đến với Tây Bắc Và tập bút kí "Sông Đà" làkết quả từ chuyến đi thực tế Tây Bắc của nhà văn Cả 15 bài tùy bút trong tácphẩm này đều tập trung ca ngợi thiên nhiên và con người Tây Bắc bằng những

hình tượng giàu sức hấp dẫn, những trang văn tài hoa, uyên bác, đậm đà cảm

hứng lãng mạn trong sáng Bài "Người lái đò Sông Đà" nói riêng và tập tùy bút

"Sông Đà" nói chung cho thấy diện mạo của một nhà văn Nguyễn Tuân mới mẻ,khao khát được hòa nhịp với đất nước và cuộc đời này, không giống với NguyễnTuân trước cách mạng tháng Tám, con người chỉ muốn xê dịch cho khuây khỏacảm giác "thiếu quê hương"

- Phần đọc hiểu: Hai bài kí đều về hai con sông của đất nước nên để hiểu

bài kí giáo viên có thể yêu cầu học sinh vận dụng kiến thức liên môn Lịch sử, Địa

lí để tìm hiểu bài kí

Ví dụ 1:

1 Dựa và kiến thức về địa lí em hãy chỉ cho cô vị trí của Huế?

2 Nhìn vào bản đồ Huế em hãy miêu tả thủy trình của sông Hương?

3 Đánh dấu những địa danh mà sông Hương đi qua?

4 Nhìn vào bản đồ Huế và đối chiếu với bài kí của Hoàng Phủ NgọcTường hãy cho biết sáng tạo của Hoàng Phủ Ngọc Tường khi miêu tả sôngHương là gì?

5 Dựa vào kiến thức về địa lí và vật lí hãy lí giải tại sao sông Hương khi qua lòng thành phố Huế lại chảy chậm?

Ví dụ 2: Để tìm hiểu về mối quan hệ giữa sông Hương và lịch sử văn hóa Huế

có thể vận dụng kiến thức liên môn qua những câu hỏi sau:

1 Những nền văn minh trên thế giới đều gắn với những con sông lớn Kểcho cô những nền văn minh trên thế giới gắn với những con sông lớn? Em cóbiết vì sao những nền văn minh lại hình thành ở lưu vực những con sông?

2 Ở thượng nguồn Hoàng Phủ Ngọc Tường nhìn sông Hương như

“Người mẹ phù sa của một vùng văn hóa xứ sở” Em thấy mối quan hệ giữa vănhóa Huế và Sông Hương như thế nào? Tìm dẫn chứng trong bài?

3 Sông Hương gắn với lịch sử văn hóa Huế như thế nào?

4 Ở các phương diện khác nhau tác giả đã đem đến cho sông Hương những vẻ đẹp gì?

Có thể gợi ý học sinh trả lời như sau: Ở phương diện văn hóa: trong suytưởng của Hoàng Phủ Ngọc Tường, sông Hương như người mẹ sản sinh và nuôidưỡng các giá trị văn hóa cổ truyền của xứ Huế

Ở phương diện lịch sử: sông Hương hóa thân từ vẻ dịu dàng, trầm tư đểtrở thành chủ nhân, chứng nhân của một xứ Huế oai hùng từ thời cổ đại, quatrung đại, đến hiện đại

II.4.2 Sử dụng kiến thức liên ngành.

Ví dụ 1: Tùy bút "Người lái đò Sông Đà” của Nguyễn Tuân

10

download by : skknchat@gmail.com

+ Khi khám phá vẻ hung bạo của con sông, cần nhận thấy liên tưởng nhấtquán của Nguyễn Tuân Nhà văn hình dung sông Đà như một con thủy quái khổng

lồ, có tâm địa đen tối, với biết bao tướng dữ quân tợn vây quanh Đã thế, con thủyquái mang tên sông Đà còn có hành động, mưu mô ác độc đối với thuyền và ngườitrên sông Như vậy, nhờ vào khả năng sử dụng ngôn ngữ liên ngành (thể thao,quân sự, giao thông, điện ảnh ) và trí tưởng tượng tài hoa của tác giả, học sinhvừa hiểu về đặc điểm thực của sông Đà ở thượng nguồn, vừa bị cuốn hút vào tàinăng miêu tả của Nguyễn Tuân

+ Khi khám phá vẻ đẹp thơ mộng trữ tình của con sông, lại cần phải pháthiện ra sự thay đổi di chuyển điểm nhìn và cách miêu tả Sông Đà không chỉ làquái thú sông nước nữa, mà đã lột xác trở thành người thiếu nữ có mái tóc tuôndài, thành cố nhân đầy nỗi niềm lâu ngày gặp lại Điểm nhìn đa chiều bao quát vẻđẹp của dáng sông, màu nước sông Đà bằng cái nhìn xuyên thời gian qua mấy mùatrong năm; của bờ bãi hoang sơ, của mặt nước lặng yên như tờ thảng hoặc đôi con

cá quẫy làm giật mình đàn hươu

Ví dụ 2: Tác phẩm “Ai đã đặt tên cho dòng sông?" của Hoàng Phủ Ngọc Tường

Ở góc nhìn thiên nhiên: sông Hương là cô gái cá tính, chung tình Lúc ởthượng nguồn, sông Hương mang trong mình vẻ dữ dội, hoang sơ khiến tác giảhình dung như cô gái Di-gan phóng khoáng, man dại Lúc đến đồng bằng, sôngHương dịu dàng, yên ả giống như người gái đẹp ngủ mơ màng giờ được đánhthức dậy với những phẩm chất nữ tính nhất để bắt đầu bước vào hành trình đitìm tình yêu

Khi sông Hương liên tục đổi dòng, giống như người con gái đang bănkhoăn kiếm tìm đường về với người yêu: thành phố Huế Khi sông Hương pháthiện ra thành phố Huế của mình, cô gái ấy chợt dâng đầy cảm xúc: tươi vui, yêntâm… Khi bắt gặp thành phố Huế, cô gái sông Hương như bắt gặp người tình

của mình rồi đầy thẹn thùng, e lệ Và rồi, điệu chảy lững lờ - điệu slow của sông

Hương giống như sự đắm say của đôi lứa trong tình yêu nồng nàn Khi sôngHương trôi đi, cái dáng uốn cong ôm lấy thành phố Huế được tác giả hình dungnhư sự lưu luyến nghẹn ngào vì phải chia li của lứa đôi

II.4.3 Sử dụng tư liệu về các tác phẩm nghệ thuật.

Việc sử dụng tài liệu liên môn còn giúp người học có thêm cơ sở để hiểu

rõ quy luật phát triển của văn học, hình thành củng cố nhiều phương pháp nghiên cứu văn học.

Việc sử dụng tư liệu các tác phẩm nghệ thuật trong việc dạy học môn Ngữvăn như hội họa, kiến trúc, sân khấu, điêu khắc, ca nhạc, phim ảnh…là kết quả

sáng tạo của xã hội loài người Một hình ảnh nghệ thuật giúp người học sử dụngtrí tưởng tượng của mình tập trung vào những điểm quan trọng.

Trong sách Ngữ văn bậc THPT, chưa có nguồn tư liệu này, có chăng chỉ

là tranh chân dung nghệ sĩ Giáo viên bổ sung hình ảnh tư liệu thuộc các lĩnhvực nói trên vào bài giảng để học sinh có vốn văn hóa rộng khi tiếp nhận Bảnthân văn học có mối quan hệ mật thiết với các loại hình nghệ thuật khác

Học sinh tiếp nhận kiến thức văn học qua tranh ảnh, đồ dùng trực quan kết hợp với bài viết sách giáo khoa và các tài liệu tham khảo sẽ nhớ lâu và hứng thú hơn.

Để việc khai thác nguồn tư liệu này có hiệu quả, phát huy tính tích cựccủa học sinh, giáo viên cần nghiên cứu kỹ mục tiêu và nội dung của từng tư liệutrong bài học, tư liệu thuyết minh hình ảnh

Ngày nay, với sự hỗ trợ của công nghệ thông tin, giáo viên trình chiếukênh hình sẽ có ưu thế hơn vì học sinh được trực quan với hình ảnh rõ, kíchthước lớn, màu sắc sinh động và ấn tượng hơn

Ví dụ 1: Bút kí “Ai đã đặt tên cho dòng sông" của Hoàng Phủ Ngọc Tường

- Giáo viên cho học sinh xem một đoạn nhã nhạc cung đình Huế được biểu diễn trên sông Hương

- Giáo viên cho học sinh nghe đoạn đọc thơ bằng giọng đọc Huế để cảm nhận về văn hóa Huế, con người Huế

Ví dụ 2: Tác phẩm kí “Người lái đò sông Đà” của Nguyễn Tuân

Giáo viên cho học sinh xem một đoạn trong "Kí sự sông Đà" của VTV3

để cảm nhận về sông Đà bằng trực giác

- Phần tổng kết và vận dụng:

Vận dụng kiến thức liên môn của giáo dục công dân, giáo dục kĩ năngsống, kiến thức dân tộc học, triết học… góp phần làm sáng rõ khi lí giải các kháiniệm hay tư tưởng tác phẩm

Ví dụ 1: Bút kí "Ai đã đặt tên cho dòng sông" của Hoàng Phủ Ngọc Tường

- Qua văn hóa Huế giáo dục cho học sinh niềm tự hào về văn hóa dân tộc:

sự kiên cường bất khuất, sự thâm trầm kín đáo sâu sắc của người Huế

- Vẻ đẹp của sông Hương đặc biệt là cái tên sông Hương gắn với huyềnthoại đẹp đẽ là cơ sở để giáo viên tích hợp những nội giáo dục bảo vệ môi trườngsống

Ví dụ 2: Tùy bút "Người lái đò sông Đà” của Nguyễn Tuân.

- Giáo viên cũng có thể tích hợp nội dung bảo vệ môi trường, bảo vệ tài nguyên thiên nhiên, thái độ ứng xử đúng với môi trường sống

Có thể nói, tích hợp kiến thức liên môn trong dạy học nói chung và dạyhọc kí nói riêng là cần thiết Mục đích tích hợp trước tiên để học sinh hiểu

12

download by : skknchat@gmail.com

đúng, hiểu sâu kiến thức trong bài học đồng thời mở rộng vốn hiểu biết những lĩnh vực khác liên quan đến bài học.

PHẦN II KẾT QUẢ THỰC NGHIỆM

1 Kết quả kiểm tra trước khi dạy học tích hợp.

2 Kết quả kiểm tra sau khi dạy học tích hợp.

3 Đánh giá kết quả thực nghiệm * Về phía học sinh:

- Dạy học tích hợp liên môn giúp học sinh trở thành người học tích cực,người công dân có năng lực giải quyết tốt các tình huống có vấn đề mang tính tíchhợp trong thực tiễn cuộc sống Dạy học tích hợp liên môn cho phép rút ngắn đượcthời gian dạy học đồng thời vẫn tăng cường được khối lượng và chất lượng thôngtin

- Lê-nin đã dạy: “Học, học nữa, học mãi” Quá trình học của con ngườikhông bao giờ có điểm dừng vì không bao giờ là đủ Con người không chỉ học ởtrường mà còn phải tự học, đặc biệt là khi còn là học sinh Hoạt động tự học củahọc sinh có ý nghĩa rất quan trọng đối với kết quả học tập

- Hoạt động tự học thể hiện hoạt động nhận thức của học sinh ở mức cao,đặc biệt thể hiện tính tự giác, tích cực, sáng tạo của học sinh trong việc tiếp thukiến thức cũng như vận dụng kiến thức vào những tình huống cụ thể Hoạt động tựhọc của học sinh không chỉ nâng cao năng lực nhận thức, rèn luyện thói quen, kỹnăng, kỹ xảo vận dụng tri thức của bản thân vào cuộc sống mà còn giáo dục tìnhcảm và những phẩm chất đạo đức của các em Những kiến thức, tri thức mà các em

có được trong quá trình tự học có hướng dẫn hay không có hướng dẫn của thầygóp phần giáo dục tư tưởng, đạo đức, lối sống, niềm tin, những phẩm

14

download by : skknchat@gmail.com

chất, ý chí cần thiết đồng thời còn rèn cho các em cách suy nghĩ độc lập, tính tựgiác khi giải quyết một việc gì đó trong học tập cũng như trong cuộc sống Nhưvậy có thể nói, hoạt động tự học của học sinh góp phần vào việc rèn luyện pháttriển toàn diện nhân cách của các em Chính vì thế, khi tìm ra giải pháp hiệu quảcho tiết dạy tác phẩm kí chúng ta cũng đã góp được phần nào đó dù vô cùng nhỏ

bé trong việc đào tạo ra những con người có ích cho xã hội

- Từ tiết học kí này học sinh có được những phương pháp tốt, ý thức thái

độ nghiêm túc để học các tiết học khác của môn Ngữ văn và bộ môn khác

* Về phía giáo viên:

- Việc áp dụng giải pháp hiệu quả cho tiết dạy tác phẩm kí thể hiện sự tậntâm, tận lực; có trách nhiệm với học trò, với bài dạy, tiết dạy; sáng tạo trong việc

tổ chức dạy học của người thầy

- Trong sự phát triển với tốc độ nhanh chóng, xã hội hiện nay đòi hỏi sựđổi mới của nền giáo dục nước nhà, người giáo viên không chỉ thể hiện được trình

độ chuyên môn vững vàng mà còn có những phương pháp, kỹ thuật dạy học tốt đểtruyền thụ kiến thức cho học sinh Người giáo viên nghiên cứu tìm tòi và tìm ra và

áp dụng những phương pháp dạy học tích cực để nhiệm vụ dạy học đạt hiệu quảhơn tức là đã một phần nào đó đáp ứng yêu cầu đổi mới giáo dục

- Khi tiết học đạt hiệu quả, học sinh tiếp thu bài tốt, uy tín của giáo viên trước học sinh, phụ huynh và xã hội càng được củng cố

* Đối với nhà trường:

- Thầy và trò cùng tạo nên không khí học tập hăng say trong nhà trường, thểhiện một môi trường văn hóa, một “Trường học thân thiện, học sinh tích cực”

- Trong một địa phương, trường học là môi trường văn hóa tri thức đượcnhân dân quan tâm Chất lượng học tập của học sinh tốt hơn, chất lượng giáo dụccủa nhà trường tăng Nhà trường đã góp phần giáo dục và đào tạo cho địa phươngnhững con người có tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo trong học tập cũngnhư trong mọi công việc Như vậy, nhà trường đã hoàn thành nhiệm vụ giáo dục,

uy tín của nhà trường sẽ nâng cao với nhân dân địa phương

* Đối với gia đình:

- Khi con em mình được rèn luyện trở thành những học trò tích cực, tựgiác, chủ động, sáng tạo trong học tập thì các bậc phụ huynh yên tâm tập trung vàocông việc của mình để hiệu quả công việc tốt hơn Bởi vì khi học tập các em tíchcực, tự giác các em cũng sẽ tự giác, tích cực trong việc giúp đỡ bố mẹ công việcnhà

- Gia đình sẽ yên ấm, hạnh phúc vì có những đứa con vừa có tri thức, vừa ngoan ngoãn

15

download by : skknchat@gmail.com

* Đối với xã hội:

- Khi học sinh đã được giáo dục, rèn luyện thành những người phát triển hoàn thiện về nhân cách thì các em sẽ là những công dân tốt trong xã hội

- Xã hội có nhiều những công dân vừa có tri thức, vừa có phẩm chất đạo đức tốt thì sẽ vững mạnh, đất nước sẽ phồn vinh

PHẦN III PHỤ LỤC PHỤ LỤC I GIÁO ÁN THỬ NGHIỆMTiết 49

AI ĐÃ ĐẶT TÊN CHO DÒNG SÔNG?

- Hiểu thêm những kiến thức về lịch sử, những sự kiện gắn liền với dòng

sông Hương (Lịch sử lớp 12- Bài 16: Phong trào giải phóng dân tộc và Tổng khởi

nghĩa Cách mạng tháng Tám (1939-1945); Bài 22: Hai miền đất nước trực tiếpchiến đấu chống đế quốc Mĩ)

- Hiểu thêm về đặc điểm sông ngòi miền nhiệt đới ẩm gió mùa SôngHương vì thế khi ra khỏi rừng đã trở thành “Người mẹ phù sa của vùng văn hóa xứsở”

(Địa lí lớp 12- Bài 6: “Đất nước nhiều đồi núi”; Bài 9,10: Thiên nhiên nhiệt đới

ẩm gió mùa)

1.4 Môn Giáo dục công dân:

- Bồi dưỡng lòng yêu quê hương, đất nước

- Trân trọng, gìn giữ những danh lam thắng cảnh, những giá trị văn hóa tinhthần của dân tộc

- Giáo dục các em ý thức trách nhiệm bảo vệ môi trường, đặc biệt là giữ gìn

những dòng sông xanh - sạch - đẹp (Giáo dục công dân 10- Bài 14: Công dân với

sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Giáo dục công dân 11- Bài 12:

17

download by : skknchat@gmail.com

Chính sách tài nguyên và bảo vệ môi trường, Bài 13: Chính sách giáo dục và đào tạo, khoa học và công nghệ, văn hóa.)

Kĩ năng thu thập thông tin, xem bản đồ, xây dựng kiến thức tổng hợp

2.4 Môn Giáo dục công dân

Kĩ năng ứng xử, xử lí tình huống

2.5 Môn âm nhạc

Rèn kỹ năng ca hát, tự tin trước tập thể

2.6 Tích hợp giáo dục kỹ năng sống

- Kỹ năng điều chỉnh hành vi trong cuộc sống

- Kỹ năng làm việc theo nhóm, kỹ năng lắng nghe, kỹ năng trình bày ý kiến

4 Các năng lực chính hướng tới:

- Tình yêu quê hương đất nước, ý thức trách nhiệm với non sông đất nước, niềm tự hào truyền thống lịch sử của dân tộc

- Trân trọng tài năng, nhân cách của tác giả Hoàng Phủ Ngọc Tường, trân

trọng giá trị của bài “Ai đã đặt tên cho dòng sông”.

II PHƯƠNG TIỆN DẠY HỌC:

2 Giáo viên:

- Sách giáo khoa, sách bài tập, sách chuẩn KTKN, sách giáo viên, bảng phụ

- Tranh ảnh về Sông Hương, chùa Thiên Mụ, cầu Tràng Tiền, Cồn Hến …

- Đĩa nhã nhạc cung đình Huế

- Bản đồ thành phố Huế, bản đồ lưu vực Sông Hương

- Máy chiếu, bản đồ thành phố Huế, sách giáo khoa, sách giáo viên, giáo

án, tư liệu có liên quan (tranh ảnh về tác giả, sông Hương)

2 Học sinh:

- Sách giáo khoa, bài soạn, sưu tầm tư liệu có liên quan

- Đọc ít nhất 2 lần trích đoạn và soạn bài theo hướng dẫn SGK/trang 203

- Tìm hiểu về thể loại kí, phân biệt bút kí và tùy bút

III CÁCH THỨC TIẾN HÀNH:

Sử dụng các loại câu hỏi nêu vấn đề, gợi dẫn, thảo luận nhóm…

IV TIẾN TRÌNH BÀI DẠY:

1 Ổn định tổ chức:

Lớp Ngày dạy Học sinh vắng

12A3

12A5

2 Kiểm tra bài cũ:

Câu hỏi: Phân tích và phát biểu cảm nghĩ về một đoạn văn khiến anh (chị)

thấy yêu thích, say mê nhất trong đoạn trích “Người lái đò Sông Đà” của tác giả

Nguyễn Tuân?

3 Bài mới:

Hoạt động 1: HOẠT ĐỘNG KHỞI ĐỘNG

Hoạt động của GV và HS NỘI DUNG BÀI DẠY

GV chiếu một số hình ảnh: Cầu - Những hình ảnh đó thuộc thành phốTràng Tiền, Lăng Khải Định, Chùa Huế

Thiên Mụ, Dòng Sông Hương, Cồn - Em ấn tượng nhất là hình ảnh dòngGia Viễn, Nhã nhạc cung đình Huế… sông Hương

Hoạt động 2: HOẠT ĐỘNG HÌNH THÀNH KIẾN THỨC Hoạt động của GV và HS Nội dung cần đạt

- GV cho HS xem ảnh tác giả

- Cuộc đời của tác giả gắn bó sâu sắc với

- GV: Phân nhóm thảo luận theo Huế (học trường ĐH Huế, dạy học ở

kĩ thuật ZYZ trường Quốc học Huế, tham gia các

phong trào cách mạng tại Huế…)

của Hoàng Phủ Ngọc Tường?

- Văn xuôi: Ngôi sao trên đỉnh Phu Văn

- HS các nhómtrình bày Lâu (1971), Ai đã đặt tên cho dòng sông?

- Xuất xứ, thời gian sáng tác: Là bài bút

- GV: Trình bày những hiểu biết kí đặc sắc, viết tại Huế, ngày 4/1/1981, in trong tập sách cùng tên.củaemvềbàibútkínày:

* Xuất xứ, thời gian sáng tác: - Thể loại: bút kí: là thể văn thuộc loại kí

(ghi chép) nhằm ghi lại những điều mắt

* Bố cục đoạn trích: thiên nhiên:

download by : skknchat@gmail.com

Hoạt động của GV và HS Nội dung cần đạt

- HS chia bố cục Hương dưới góc độ lịch sử và văn hóa

- GV nhận xét, bổ sung - Nhan đề: Bài bút kí kết thúc bằng cách lí

giải tên của dòng sông: sông Hương sông thơm Cách lí giải bằng một huyềnthoại

-à Huyền thoại ấy đã trả lời câu hỏi: Ai

* Ý nghĩa nhan đề của đoạn trích: đã đặt tên cho dòng sông?

II ĐỌC - HIỂU VĂN BẢN:

- HS đọc diễn cảm đoạn văn mở 1 Vẻ đẹp của sông Hương qua cảnh sắc

- GV yêu cầu HS tóm tắt văn bản a Vẻ đẹp của sông Hương ở thượng

- GV hướng dẫn HS xem bản đồ, nguồn:

trình chiếu vị trí của sông - Sông Hương nhìn từ cội nguồn là dòng

Hương nơi đầu nguồn (Tích hợp chảy có mối quan hệ sâu sắc với dãy

- GV: Ở thượng nguồn, sông + Con sông vừa “rầm rộ giữa bóng cây

Hương được tác giả diễn tả như đại ngàn ”

thế nào? Để làm nổi bật được vẻ

+ Sông Hương lại vừa “dịu dàng và say

đẹp ấy nhà văn đã sử dụng những đắm …”

hình ảnh, chi tiết, những liên

+ Như một cô gái Digan phóng khoáng

tưởng và thủ pháp nghệ thuật nào?

và man dại …”.

Nét riêng trong lối viết kí của tác

giả? + Trở thành người mẹ phù sa của vùng

văn hóa xứ sở.

à Ngôn ngữ tạo hình, biện pháp nhân

+ HS tìm các chi tiết để trả lời cho hóa gợi tả chính xác đặc điểm của sôngHương ở thượng lưu với vẻ đẹp vừa hùngcâu hỏi

vĩ, man dại, vừa trữ tình say đắm lòngngười

=> Sông Hương ở đầu nguồn có một sức

+ GV nhận xét, tổng hợp lại: sống mãnh liệt, hoang dại nhưng cũng rất

download by : skknchat@gmail.com