Nếu vấn đề thể hiện dưới dạng là mộtcâu trích dẫn khá nổi tiếng nào đó hoặc một ý tưởng do người ra đề đề xuất,người viết cần lần lượt giải nghĩa, làm rõ nghĩa của vấn đề theo cách đi từ
Trang 1CHUYÊN ĐỀ VĂN NGHỊ LUẬN XÃ HỘI
2. Một số điểm giống nhau
2.1. Loại
Các dạng nghị luận về một tư tưởng, đạo lí; nghị luận về một hiện tượngđời sống; nghị luận về một vấn đề xã hội trong tác phẩm văn học đều thuộc loạibài nghị luận xã hội
2.2 Các thao tác thường áp dụng khi viết bài
Các dạng bài NLXH đều vận dụng chung các thao tác lập luận là giải thích,phân tích, chứng minh, so sánh, bác bỏ, bình luận Ba thao tác cơ bản nhất là giảithích, chứng minh, bình luận
2.2.1 Thứ nhất về thao tác giải thích
- Mục đích: Nhằm để hiểu
- Các bước:
Trang 2+ Bước 1: Làm rõ vấn đề được dẫn trên đề Nếu vấn đề thể hiện dưới dạng là mộtcâu trích dẫn khá nổi tiếng nào đó hoặc một ý tưởng do người ra đề đề xuất,người viết cần lần lượt giải nghĩa, làm rõ nghĩa của vấn đề theo cách đi từ kháiniệm đến các vế câu và cuối cùng là toàn bộ ý tưởng được trích dẫn Khi vấn đềđược diễn đạt theo kiểu ẩn dụ bóng bẩy thì phải giải thích cả nghĩa đen lẫn nghĩabóng của từ ngữ Nếu vấn đề là một hiện tượng đời sống, người viết cần cho biết
đó là hiện tượng gì, hiện tượng đó biểu hiện ra sao, dưới các hình thức nào (miêu
tả, nhận diện) Làm tốt bước giải nghĩa này sẽ hiểu đúng vấn đề, xác định đúngvấn đề (hoặc mức độ) cần giải thích để chọn lí lẽ cần thiết
Trong quan niệm làm văn truyền thống, bước này được xem là bước trả lời
câu hỏi Là gì?
+ Bước 2: Tìm hiểu cơ sở của vấn đề: Trả lời tại sao có vấn đề đó (xuất phát từđâu có vấn đề đó) Cùng với phần giải nghĩa, phần này là phần thể hiện rất rõ đặcthù của thao tác giải thích Người viết cần suy nghĩ kĩ để có cách viết chặt chẽ vềmặt lập luận, lô gíc về mặt lí lẽ, xác đáng về mặt dẫn chứng Trong quan niệm
làm văn truyền thống, bước này được xem là bước trả lời câu hỏi Tại sao?
+ Bước 3: Nêu hướng vận dụng của vấn đề: Vấn đề được vận dụng vào thực tiễncuộc sống như thế nào Hiểu nôm na, phần này yêu cầu người viết thể hiện quanđiểm của mình về việc tiếp thu, vận dụng vấn đề vào cuộc sống của mình như thếnào.Trong quan niệm làm văn truyền thống, bước này được xem là bước trả lời
câu hỏi Như thế nào?
Lưu ý khi thực hiện thao tác giải thích: Nên đặt trực tiếp từng câu hỏi (Là gì, tại sao, như thế nào vào đầu mỗi phần (mỗi bước) của bài văn Mục đích đặt câu
download by : skknchat@gmail.com
Trang 3hỏi: để tìm ý (phần trả lời chính là ý, là luận điểm được tìm ra) và cũng để tạo sự chú ý cần thiết đối với người đọc bài văn Cũng có thể không cần đặt trực tiếp ba câu hỏi (Là gì, tại sao, như thế nào) vào bài làm nhưng điều quan trọng là khi viết, người làm bài cần phải có ý thức mình đang lần lượt trả lời từng ý, từng luận điểm được đặt ra từ ba câu hỏi đó Tuỳ theo thực tế của đề và thực tế bài làm, bước như thế nào có khi không nhất thiết phải tách hẳn riêng thành một phần bắt buộc.
2.2.2 Thứ hai về thao tác chứng minh
- Mục đích: Tạo sự tin tưởng
- Nêu, giải thích rõ vấn đề (hiện tượng) cần bình luận
- Dùng lí lẽ và dẫn chứng (chủ yếu là lí lẽ) để khẳng định giá trị của vấn đề hoặchiện tượng (giá trị đúng hoặc giá trị sai) Làm tốt phần này chính là đã bước đầuđánh giá được vấn đề (hiện tượng) cần bình luận
- Bàn rộng và nhìn vấn đề (hiện tượng) cần bình luận dưới nhiều góc độ (thậm chí từ góc độ ngược lại) để có cái nhìn đầy đủ hơn
- Khẳng định tác dụng, ý nghĩa của vấn đề trong cuộc sống hiện tại
Trang 43 Một số điểm khác nhau cơ bản giữa các kiểu bài
Chú ý:
- Ranh giới giữa các dạng đề NLXH nhiều khi bị mờ nhoè Ví dụ: có những hiện
tượng đời sống hàm chứa một tư tưởng, đạo lý (Cây hoa dại Ngọn lửa…) Có nhiều tư tưởng, đạo lí đề cập đến những hiện tượng đời sống (Cách nói năng “lời
nói gói vàng”, cách ăn mặc “người đẹp vì lụa”, tệ nghiện rượu “rượu nặng màu trắng nhưng làm đỏ mặt và làm đen danh dự”…).
- Cần linh hoạt với mỗi vấn đề nghị luận, xác định đúng tính chất của nó để có định hướng phù hợp, không cứng nhắc theo khuôn mẫu
3.1 Nghị luận về một hiện tượng đời sống:
Hiện tượng đời sống có thể là những sự vật, sự việc, hiện tượng lớn như chiến tranh,
ô nhiễm môi trường, tệ nạn xã hội, vấn đề bảo vệ rừng hay đại dịch thế kỉ…; có
thể là sự vật hiện tượng nhỏ như: thói lề mề, sự ích kỉ, ăn mặc “sành điệu”, lối
sống giản dị, lòng dũng cảm, việc nói dối, ham mê internet, hút thuốc lá, quay cóp bài trong giờ kiểm tra, cách sử dụng ngôn ngữ chát hay cách dùng “tiếng Việt thời @”… vv.
Bàn luận về những vấn đề này là định hướng nhận thức và hành động cho họcsinh trước những vấn đề mang tính thời sự, tính cấp thiết và gần gũi với đời sốngtinh thần của các em
Cho dù được diễn đạt dưới hình thức nào, ở tính chất nào, thì bài văn vẫn cần cónhững ý chính:
+ Bộc lộ nhận thức HS về vấn đề nghị luận (qua mô tả, trình bày các biểu hiện, các khía cạnh khác nhau…)
download by : skknchat@gmail.com
Trang 5+ Thể hiện sự đánh giá về vấn đề nghị luận, xác định tính đúng – sai, phải – trái, lợi - hại….
+ Bày tỏ thái độ về vấn đề nghị luận (khen – chê, đồng tình - phản đối, khâm phục – phê phán…)
+ Lý giải nguyên nhân, dự báo hệ quả, đưa ra giải pháp và liên hệ bản thân
CÁC Ý CHÍNH CẦN CÓ
Thứ nhất: Giải thích khái niệm (nếu có), phản ánh thực trạng của hiện tượng,
ta cần đưa ra những thông tin cụ thể, tránh lối nói chung chung, mơ hồ vì chính
sự cụ thể của thông tin sẽ tạo sức thuyết phục cho những ý kiến đánh giá sau đó.
Chẳng hạn, muốn bàn về tình trạng ô nhiễm nguồn nước, cần tìm thông tin về những con sông đang bị ô nhiễm nặng nhất, mức độ ô nhiễm cụ thể, các loại chất gây ô nhiễm hiện có mặt trong nguồn nước sông…Muốn bàn về nạn bạo hành với phụ nữ, cần tìm hiểu xem trong xã hội hiện tại người phụ nữ phải đối mặt với những kiểu - dạng bạo hành như thế nào, tỉ lệ phụ nữ phải sống chung với nạn bạo hành… Muốn bàn về “tiếng Việt thời @” cần biết giới trẻ hiện nay sử dụng ngôn ngữ để “chát” trên mạng và nhắn tin trên di động như thế nào…
Thứ 2: Sau khi xác định rõ thực trạng, cần phân tích hiện tượng ở các mặt nguyên nhân, hậu quả và cố gắng tìm các giải pháp để giải quyết thực trạng
đó Việc này không quá khó Chỉ cần chú ý một chút tới cách nói của các phóng
viên, bình luận viên trên các báo, đài, chú ý quan tâm đến dư luận xã hội và chịukhó tìm hiểu cuộc sống xung quanh mình là các em sẽ làm được Tất nhiên, khinghe và tiếp nhận thông tin, dư luận, cần có sự tỉnh táo để xem xét, chọn lọc và
Trang 6xử lí đích đáng trên cơ sở hiểu biết và cố gắng xây dựng một lập trường tư tưởngvững vàng, tránh chạy theo dư luận không chính thống mà dẫn tới chủ quan, hồ
đồ khi phân tích, đánh giá hiện tượng
Lưu ý là khi phân tích nguyên nhân nên chú ý tới các mặt khách quan - chủ
quan Chẳng hạn, với hiện tượng tai nạn giao thông thì nguyên nhân khách quan
là do hệ thống giao thông còn nhiều bất cập (cách phân luồng, phân tuyến, hệ thống biển báo chỉ dẫn, chất lượng của phương tiện tham gia giao thông…), nguyên nhân chủ quan là người tham gia giao thông chưa ý thức đầy đủ về trách nhiệm, chưa nắm vững luật pháp, chưa chú ý đúng mức tới vấn đề an toàn…
Khi đánh giá hậu quả cần xem xét ở các phạm vi cá nhân cộng đồng, hiện tại
-tương lai…Ví dụ:nạn bạo hành phụ nữ gây hậu quả nghiêm trọng không chỉ với
chính người phụ nữ về mọi mặt sức khỏe cũng như tâm lý mà còn ảnh hưởng đến toàn xã hội trong cả quá trình phát triển lâu dài; hiện tượng nghiện internet không chỉ làm hao tổn về sức lực, tiền của, ảnh hưởng xấu đến sự phát triển nhân cách cá nhân mà còn tạo mầm mống cho những bất ổn trong xã hội.
Còn khi tìm giải pháp, ta cần xem lại phần nguyên nhân vì chính nó là gợi ý tốt
nhất Chẳng hạn một trong những nguyên nhân của nạn bạo hành phụ nữ là
nhận thức về bình đẳng giới thì một trong những giải pháp khắc phục tình trạng này là tuyên truyền giáo dục để nâng cao nhận thức và ý thức về bình đẳng giới cho cộng đồng, nguyên nhân của tai nạn giao thông là do người tham gia giao thông chưa có ý thức trách nhiệm, chưa nắm vững luật pháp và chưa chú ý đầy
đủ đến sự an toàn thì một trong những giải pháp có thể thực hiện là tuyên truyền, giáo
Trang 7download by : skknchat@gmail.com
Trang 8dục về an toàn giao thông, xây dựng chế tài xử phạt đối với những trường hợp vi phạm an toàn giao thông…
Thứ 3: Về cơ bản, bài nghị luận về hiện tượng đời sống cần là sự bộc lộ vốn hiểu biết và lập trường, thái độ của người viết về hiện tượng được nêu Phần
kết bài cần có nội dung khái quát sự đánh giá của người viết về hiện tượng (đúng– sai, lợi - hại…), thái độ của người viết (khen – chê, khâm phục – phê phán…),liên hệ bản thân để rút ra bài học nhận thức và hành động cụ thể, thiết thực (liênhệ: cụ thể, thiết thực những việc trước mắt, với cá nhân, và những việc lâu dài, có
sự hỗ trợ của tập thể…)
Vì vậy, bên cạnh việc nắm vững các bước cơ bản trong quá trình làm bài, ngườiviết còn cần thể hiện tiếng nói cá nhân và quan điểm đánh giá thật rõ ràng, sắcsảo, bài viết mới có sức thuyết phục
Chú ý:
- Học sinh nên linh hoạt gắn việc chứng minh với các khâu khác trong quá
trình viết bài Mỗi ý kiến lí giải, đánh giá đều có thể gắn với thực tiễn đời sống đểchứng minh tính thực tế, chân xác của nó
- Để một bài nghị luận xã hội có được sự sinh động, hấp dẫn những dẫn chứng từ
thực tế đời sống,càng xác thực,cụ thể càng có sức thuyết phục cao Nên hạn
chế việc lấy dẫn chứng trong tác phẩm văn học vì dù tác phẩm văn học có phảnánh thực tế đời sống thì nó vẫn là sản phẩm của sự hư cấu, tưởng tượng Hơn nữaviệc lấy dẫn chứng trong tác phẩm còn có thể làm nhòe ranh giới giữa NLVH vàNLXH
download by : skknchat@gmail.com
Trang 9- Có dẫn chứng rồi thì việc đưa lúc nào và đưa như thế nào cũng là vấn đề cần
xem xét, cân nhắc Không nên kể lể dài dòng mà nên thuật lại một cách ngắn gọn, nhấn đậm vào khía cạnh ứng dụng của dẫn chứng đối với ý cần trình bày.
Đưa dẫn chứng cần đúng lúc, đúng chỗ và có tính mục đích chứ không nên tùy
tiện Chẳng hạn, dẫn chứng cho thực trạng bạo hành phụ nữ là câu chuyện về em
Nguyễn Thị Bình hơn mười năm bị chủ đánh đập, những vụ buôn bán phụ nữ ra nước ngoài, sự kiện người chồng đánh đập rồi nhốt vợ vào lồng chó - những sự kiện gây xôn xao dư luận thời gian gần đây Dẫn chứng cho hậu quả của tình trạng nghiện internet là việc một thanh niên Hàn Quốc gục chết sau 48 giờ ngồi chơi điện tử, vụ giết người man rợ của một học sinh THCS vì cần tiền chơi game…Đưa dẫn chứng nên kèm theo thái độ, quan điểm đánh giá rõ ràng trên cơ
sở lập trường nhân văn và tinh thần vì sự tiến bộ chung để làm nổi bật tính tưtưởng của bài viết
- Khi liên hệ, người viết cần có thái độ chân thành và nghiêm túc, tránh cách nói sáo mòn, gượng ép giả tạo
MỘT SỐ ĐỀ BÀI MINH HOẠ
Đề 1: Suy nghĩ của em về hiện tượng vứt rác bừa bãi nơi công
cộng * Thực trạng của việc vứt rác bừa bãi hiện nay
+ Trên đường phố, sông ngòi, ao hồ…
+ Ở trường lớp, nơi công cộng
+ Trong những dịp lễ hội tập trung đông người
* Tác hại của việc vứt rác bừa bãi:
+ Mất mĩ quan nơi công cộng
Trang 10+ Gây ô nhiễm môi trường, ảnh hưởng xấu đến sức khoẻ
+ Gây mâu thuẫn
Chú ý: Một số đề dùng những hiện tượng đời sống làm đề tài nghị luận, nhưng
bản thân những hiện tượng đó đã mang chứa những tư tưởng đạo lý Cho nênnhững đề này thực chất là ở dạng thứ 2, và không nên áp đặt cách triển khai ýnhư ở phần trên
Đề 3: Giữa một vùng sỏi đá khô cằn, cây hoa dại vẫn mọc lên và nở ra những chùm hoa thật đẹp Nêu suy nghĩ của em về hiện tượng nêu trên.
Đề 4:
download by : skknchat@gmail.com
Trang 11“Tôi vốn là một tảng đá khổng lồ trên núi cao Những năm tháng đằng đẵng bị mặt trời nung đốt, mình tôi nứt rạn Tôi vỡ ra và lăn xuống chân núi Mưa, bão,
lũ cuốn tôi đến những con suối, con sông Tôi đã trải qua bao va đập Khắp người tôi đầy vết thương Nhưng chính sự va đập của mưa, bão và những dòng nước lũ lại làm lành vết thương và biến tôi thành viên sỏi láng mịn, đẹp đẽ như bây giờ”.
(Theo Văn học và Tuổi trẻ, Số tháng 6/ 2004).
Suy nghĩ của em về ý nghĩa câu chuyện trên
3.2 Nghị luận về một tư tưởng, đạo lý:
- Đối với học sinh trong nhà trường phổ thông, do tầm tuổi, tầm nhận thức
nên những vấn đề đặt ra để các em bàn luận không phải là những vấn đề quá phức tạp, lớn lao mà chỉ là những khía cạnh đạo đức, tư tưởng, tình cảm gắn liền với cuộc sống hàng ngày như tình cảm quờ hương, gia đình, bạn bè, ý thức trách nhiệm, tinh thần học tập, phương pháp nhận thức…Những vấn đề này có
thể được đặt ra một cách trực tiếp, cũng có thể được gợi mở qua một câu tríchdẫn
- Để giải quyết vấn đề, cách đơn giản nhất là thử đặt ra và trả lời những câu hỏi Nếu coi vấn đề cần nghị luận là A thì một số dạng câu hỏi chính như sau:
- A là gì?
- A biêủ hiện như thế nào?
- Ý nghĩa (hoặc tác hại) của A với xã hội ? với bản thân và gia đình?
- Cần phải nhận thức về A như thế nào cho sâu sắc và thấu đáo ?
- Làm thế nào để có A (hoặc khắc phục, hạn chế A)?
Trang 12Từ việc đặt ra và trả lời các câu hỏi, có thể hình dung một bài văn nghị luận
về một tư tưởng đạo lí cần được triển khai theo ba nội dung cơ bản, ứng với cácthao tác lập luận cơ bản như sau:
Thứ nhất : Giải thích, phân tích để xác định vấn đề cần nghị luận :
Gạch chân những từ quan trọng (các khái niệm, thuật ngữ, các hình ảnh, biểu tượng, các từ chỉ mối quan hệ lôgic )
Giải thích các khái niệm, nêu nghĩa đen, nghĩa bóng của từ ngữ, nghĩa tường minh và hàm ẩn của mệnh đề, câu hay đoạn
Xác định mối quan hệ giữa các vế, các đoạn : song song, chính phụ, nhân quả, tăng tiến hay đối lập tương phản
Xác định vấn đề cần nghị luận (ngắn gọn, chính xác)
Thứ 2 : Phân tích, chứng minh để làm sáng tỏ vấn đề cần nghị luận :
Bày tỏ thái độ của mình với vấn đề nghị luận Cần chia tách đối tượng
(danh ngôn, nhận định, câu chuyện, bài thơ, bài hát, tục ngữ, ca dao, thành ngữ mà đề bài đưa ra) thành những bộ phận, yếu tố, khía cạnh để xác định mối
liên hệ bên trong của đối tượng
Đưa ra những dẫn chứng, những tư liệu xác đáng để thuyết phục người đọc
tin tưởng vào suy nghĩ, nhận thức của mình (Chú ý : dẫn chứng cần tiêu biểu,
xác đáng, lấy từ thực tế đời sống ; cần kết hợp với lý lẽ để tăng thêm sức nặng ; cần phải sắp xếp theo hệ thống mạch lạc và chặt chẽ ).
Thứ 3 : Bình luận (mở rộng, nâng cao) kết hợp với liên hệ bản thân :
-Phần bình luận : Cần lật đi lật lại vấn đề, xem xét vấn đề nghị luận ở nhiềukhía cạnh, nhiều bối cảnh, đưa ra những quan điểm khác biệt, thậm chí đối lập để
download by : skknchat@gmail.com
Trang 13nhận thức về vấn đề nghị luận thêm sâu sắc, toàn diện và triệt để Chú ý : cần có
bản lĩnh, lập trường tư tưởng gắn với quan điểm đạo lí truyền thống mang tính nhânvăn của dân tộc (Vai trò của sách Nơi nào sung sướng là Tổ Quốc của tôi )
-Phần liên hệ : tránh thuyết lí chung chung, sáo mòn hay «đao to búa lớn».Cần nêu ra bài học nhận thức và hành động cụ thể, thiết thực gắn với bản thân họcsinh (ở trường ? ở nhà ? ở ngoài xã hội ? với tư cách người trong cuộc ? người
ngoài cuộc ?)
MỘT SỐ ĐỀ BÀI MINH HOẠ Đề5:
“Lời nói chẳng mất tiền mua
Lựa lời mà nói cho vừa lòng nhau”
Em hãy giải thích ý nghĩa lời khuyên trong câu trên
GT ý nghĩa của lời khuyên: Lời nói là thứ của cải sẵn cómà mỗi người bình thường đều được hưởng, không tốn công sức, tiền bạc Cần phải thận trọng cân nhắc lựa chọn lời nói cho phù hợp, để người nghe cảm thấy thoải mái
CM: Đây là lời khuyên đúng đắn, vì :
+ Lời nói thể hiện vốn văn hoá, tâm hồn, tính cách con người:
“Chim khôn kêu tiếng rảnh rang
Người khôn ăn nói dịu dàng dễ nghe
”Đất xấu trồng cây khẳng khiu
Những người thô tục nói điều phàm phu”
+ Lời nói ảnh hưởng rất lớn đến những người xung quanh, có thể tác động đến cuộc sống, con người, xã hội