Văn nghị luận xã hội là kiểu bài phát biểu ý kiến, bày tỏ nhận thức, đánh giá và thái độ của người viết về một vấn đề nào đó bằng những luận điểm, lí lẽ và dẫn chứng cụ thể.. Nghị luận x
Trang 1PHÒNG GIÁO DUC VÀ ĐÀO TẠO TAM DƯƠNG
Trêng thCS VÂN HỘI -*** -
CHUYÊN ĐỀ HSG THCS MÔN: NGỮ VĂN
RÈN LUYỆN KĨ NĂNG LÀM BÀI VĂN NGHỊ LUẬN VỀ
MỘT VẤN ĐỀ TƯ TƯỞNG ĐẠO LÍ
Giáo viên: Phạm Thị Thơm
Năm học 2014- 2015
Trang 2A ĐẶT VẤN ĐỀ
Định hướng chung, cái đích của đổi mới phương pháp dạy họchiện nay là phát huy được tính chủ động, tích cực, sáng tạo của họcsinh trong quá trình lĩnh hội kiến thức, rèn luyện toàn diện về tư duy,tình cảm, tâm hồn Điều này đồng nghĩa với việc học sinh phải đượccoi là ngọn lửa cần thắp sáng chứ không phải là cái bình chứa kiếnthức Những năm gần đây, nhằm đáp ứng yêu cầu đổi mới giáo dục vàphát triển toàn diện cho học sinh về kiến thức cũng như kĩ năng, đề thimôn văn có rât nhiều đổi mới Đề bài thường có 2 phần: Nghị luậnvăn học và nghị luận xã hội Đây là khó khăn cho học sinh vì nghịluận xã hội đòi hỏi lối viết sắc sảo, tư duy xã hội sâu rộng, thiên về lýtrí còn nghị luận văn học đòi hỏi vốn văn học chắc chắn, lối viết thiên
về cảm xúc Học sinh sẽ phải tự dung hòa hai cách viết, hai lối tư duykhác nhau trong cùng một bài viết
Văn nghị luận xã hội là kiểu bài phát biểu ý kiến, bày tỏ nhận thức, đánh giá và thái độ của người viết về một vấn đề nào đó bằng những luận điểm, lí lẽ và dẫn chứng cụ thể Bởi vậy, bài văn nghị luận xã hội muốn có sức thuyết phục cần lập luận chặt chẽ, lí lẽ sắc bén, dẫn chứng tiêu biểu, phù hợp Nhưng theo chúng tôi, nếu chỉ đáp ứng được những yêu cầu đó thì cần mà chưa đủ Muốn thuyết phục người đọc cả về tư tưởng và tình cảm, bài văn nghị luận cần có chất văn Nếu chất nghị luận là phần xác thì chất văn được coi như phần hồn, nếu chất nghị luận tác động
Trang 3đến lí trí, giúp người đọc hiểu vấn đề, nắm được tư tưởng của ngườiviết thì chất văn lại lay động trái tim người đọc, mang đến những xúccảm sâu lắng, khiến ta thấm thía, yêu mến, say sưa Đặc biệt với bàiviết của một học sinh giỏi, chất văn góp phần quyết định sự thànhcông, tạo những ám ảnh nơi người đọc.
Qua thực tế giảng dạy, chúng tôi nhận thấy có một hạn chế phổbiến ở học sinh hiện nay là bài văn nghị luận thiếu chất văn Bài vănnghị luận có thể mạch lạc, rõ ràng, đáp ứng yêu cầu về nội dung tưtưởng nhưng nhạt về tình cảm, nghèo ngôn ngữ, thiếu tâm huyết hoặc
vụng về trong diễn đạt, nghĩa là chất văn còn hạn chế Bởi vậy, RÈN
KĨ NĂNG LÀM BÀI VĂN NGHỊ LUẬN VỀ MỘT VẤN ĐỀ TƯ
TƯ TƯỞNG ĐẠO LÍ rất cần thiết, là định hướng đúng đắn cho học
sinh
Phần nội dung chuyên đề có cấu trúc như sau:
I Nhận diện đặc điểm của văn nghị luận xã hội – Nghị luận về một tưtưởng đạo lí
II Kĩ năng làm kiểu bài nghị luận về mộ tư tưởng đạo lí đúng, hay và giàu chất văn
III Hướng dẫn học sinh ôn luyện kiểu bài NL về một tư tưởng đạo lí
B PHẦN NỘI DUNG
I NHẬN DIỆN ĐẶC ĐIỂM KIỂU BÀI NGHỊ LUẬN XÃ HỘI – NGHỊ LUÂN VỀ TƯ TƯỞNG ĐẠO LÍ.
1 Khái niệm.
Trang 4Nghị luận : nghị (xem xét, trao đổi; luận: bàn bạc, đánh giá)
dùng lý lẽ, dẫn chứng và cách thức lập luận để phân tích, bàn luận,đánh giá về một (các) vấn đề nào đó
Xã hội : các vấn đề của đời sống con người (triết học, lịch sử,
kinh tế, đạo đức, văn học nghệ thuật, lối sống, cách ứng xử…)
Nghị luận xã hội là những bài văn nghị luận bàn về các vấn đề
xã hội (thực trạng xã hội, các hiện tượng đời sống, vấn đề về lối sốngcủa con người, các mối quan hệ của con người trong xã hội…) nhằmthể hiện suy nghĩ, thái độ, tiếng nói chủ quan của người viết về vấn đềđặt ra, góp phần tạo những tác động tích cực tới con người, bồi đắpnhững giá trị nhân văn và thúc đẩy sự tiến bộ chung của xã hội
Nghị luận xã hội gồm ba dạng đề cơ bản: Nghị luận về một tư tưởngđạo lí; nghị luận về một hiện tượng đời sống; nghị luận về một vấn đề
xã hội đặt ra trong một tác phẩm văn học
2.Tìm hiểu chung về nghị luận về tư tưởng đạo lí
a Khái niệm:
Nhị luận về tư tưởng đạo lí là bàn về một vấn đề thuộc lĩnh vực tư tưởng ,đạo đức , lối sống… của con người
- Yêu cầu về nội dung của bài nghị luận phải làm sáng tỏ các vấn
đề ,tư tưởng, đạo lí bằng cách: Giải thích , chứng minh, so sánh, đốichiếu ,phân tich…để chỉ ra chỗ đúng ( hay chỗ sai ) của một tư tưởngnào đó, nhằm khẳng định tư tưởng của người viết
Dạng đề nghị luận về một tư tưởng, đạo lí thường nhânmột câu danh ngôn, một nhận định, đánh giá nào đó để yêu cầu ngườiviết bàn luận và thể hiện tư tưởng, quan điểm, thái độ của mình
Trang 5Dạng đề nghị luận về một hiện tượng đời sống thường nêu lênmột hiện tượng, một vấn đề có tính thời sự, được dư luận xã hội trongnước cũng như cộng đồng quốc tế quan tâm.
b Yêu cầu của bài nghị luận về một tư tưởng đạo lí :
-Hiểu được vấn đề cần nghị luận , ta phải qua bước phân tich, giải
và hành động và hướng con người tới hành động để nâng cao giátrị ,phẩm chất của con người
-Từ vấn đề nghị luận xác định người viết tiếp tục phân tích , chứng minh những biểu hiện cụ thể của vấn đề , thậm chí bàn bạc ,so
sánh ,bãi bỏ nghĩa là áp dụng nhiều phương pháp lập luận - Phải biếtrút ra ý nghĩa vấn đề
Trang 6- Yêu cầu vô cùng quan trọng là người thực hiện phải sống có lí tưởng
và đạo lí
* Đảm bảo kĩ năng nghị luận:
- Tập trung hướng tới luận đề để bài viết không tản mạn
- Có ý thức triển khai thành các luậ n điể m chặt chẽ
- Dẫn chứng xác đáng, tiêu biểu
- Lậ p luận chặt chẽ, thuyết phục
- Ngôn ng ữ : trong sáng, có màu sắc luận lí vừa có sắc thái
mĩ cảm
* Đảm bảo mục đích, tư tưởng đúng đắn: Phải xuất phát từ một lập
trường tư tưởng đúng đắn, tiến bộ, cao đẹp, vì con người, vì sự tiến bộchung của toàn xã hội hoặc từ các nguyên tắc đạo lý làm người… đểbàn bạc, phân tích, khen chê, đề xuất ý kiến
II KĨ NĂNG LÀM KIỂU BÀI NGHỊ LUẬN XÃ HỘI – NGHỊ LUẬN VỀ MỘT TƯ TƯỞNG ĐẠO LÍ ĐÚNG, HAY VÀ GIÀU CHẤT VĂN.
1 Những kinh nghiệm cần có để viết được bài văn nghị luận xã hội đúng, hay và giàu chất văn.
- Người viết cần xác định được yêu cầu của đề, nắm bắt tinh thần của đề bài Phải xác định trúng, nắm bắt chính xác yêu cầu của
đề bài thì người viết mới có thể có được định hướng suy nghĩ đúngđắn, khoanh vùng kiến thức, phạm vi dẫn chứng để biện giải vấn đề
- Để bài viết có những tác động tích cực tới nhận thức và tình
cảm con người, người viết cần xác định cho mình lập trường và thái
độ đúng đắn trên cơ sở những hiểu biết về chuẩn mực đạo đức cũng
Trang 7như các chuẩn đánh giá chung của xã hội Có vậy sự biện luận mới đúng, sắc và thuyết phục người đọc.
- Tuy nhiên, người viết phải thể hiện được cái nhìn, đánh giá củariêng mình về cuộc đời, con người, về mục đích, lối sống… Nhữngđiều đó không có trong sách vở mà cần sự trải nghiệm của chính chủthể
- Phải thể hiện được thái độ, tình cảm, nhiệt tình của người viết.Những cảm xúc chân thành chính là rung động của tâm hồn khi chạmvào cuộc sống, khiến bài văn không phải là bài thuyết giáo cho một tưtưởng đạo lí khô khan mà bài viết là sự chia sẻ chân thành của ngườiviết về những gì mình trải qua, mình chiêm nghiệm Người viết cần tạocho mình tâm thế của người trong cuộc, đặt mình trong hoàn cảnh, tìnhhuống của vấn đề Khi đó, người viết sẽ có những suy ngẫm, đánh giábằng chính những trải nghiệm của bản thân, điều này sẽ chi phối thái độ,cảm xúc, suy nghĩ, giọng điệu của người viết Đọc những bài văn này,người đọc sẽ có cảm giác như đang được đối thoại trực tiếp với ngườiviết, chất sống, “chất xã hội” sẽ hiện lên một cách tự nhiên mà sốngđộng Tuy nhiên, nếu chỉ đặt mình là người trong cuộc, sử dụng điểmnhìn từ bên trong thì những suy ngẫm mang tính chủ quan, những đánhgiá dễ mang tính cực đoan, một chiều, hoặc là ngợi ca đề cao quá mức,
hoặc là phê phán lên án quá độ Bởi vậy, để đánh giá vấn đề một cách chính xác, toàn diện thì người viết cũng cần xác định cho mình điểm nhìn khách quan, xem xét vấn đề từ nhiều phương diện, khía cạnh khác nhau Khi đó, bài văn nghị luận xã hội dễ tìm được sự đồng cảm, đồng
Trang 8- Để giúp người đọc hiểu vấn đề, thuyết phục người đọc đồngtình với quan điểm của người viết, bài văn nghị luận xã hội không chỉcần luận điểm mạch lạc, lập luận chặt chẽ, lí lẽ sắc bén, dẫn chứngtiêu biểu, phù hợp mà còn cần có chất văn hấp dẫn về hình thức diễnđạt.
+ Sử dụng linh hoạt các kiểu câu; phong phú, chính xác, tinh tế,độc đáo ngôn ngữ; viết lời dẫn, lời chuyển ý sao cho khéo léo, uyển
chuyển, mượt mà… và viết văn có hình ảnh để nâng cao chất văn cho
bài viết
+ Sau bước giải thích từ ngữ quan trọng, nên lấy từ 2 – 3 ví dụ
cụ thể hoá khái niệm (nghĩa của từ ngữ quan trọng) Trên thực tế,bước này đã khơi dậy được không chỉ tâm hồn, cảm xúc mà còn cả lối
hành văn rất hình ảnh Có thể lấy ví dụ cụ thể hoá nghĩa của từ hưởng
thụ: Buổi sáng thức giấc, bạn bật tung cửa sổ để đón nhận khí trời và nắng mai Đó là hưởng thụ, bạn đang hưởng thụ từ Mẹ Trái Đất Hay
lấy hình ảnh gà mái và con suối nhỏ trong cuốn Đaghextan của tôi – Raxun Gamzatốp làm ví dụ cụ thể hoá cho việc con người ta không tự
biết mình là ai: gà mái mơ thấy mình là chim ưng, nó bay khỏi vách
đá và ngã gãy cánh Con suối nhỏ mơ thấy mình là dòng sông lớn, nó tràn vào bãi cát và lập tức bị hút khô ; hoặc so sánh người lạc quan
với kẻ bi quan: nếu người lạc quan nói sẽ có ánh sáng ở cuối đường hầm thì kẻ bi quan bảo sẽ có con tàu đâm vào chúng ta mất
+ Trong việc sử dụng phối hợp, linh hoạt giữa các kiểu câu,khuyến khích học sinh viết một số câu ghép, câu dài với nhiều vế tạo
sự trùng điệp, câu mở rộng thành phần, câu chứa các cặp từ quan hệ
Trang 9để tạo mối liên hệ chặt chẽ giữa các vế (Không những … mà còn;
Càng… càng; Bởi thế…cho nên, Tuy … nhưng) Đây là những kiểu
câu giàu màu sắc nghị luận, rất phù hợp với phong cách ngôn ngữcủa văn bản nghị luận Kiểu câu này không chỉ đem lại cảm giác cânđối, mạch lạc, mà nó cũng nói nên rằng người viết thực sự có trường
độ tư duy (biết nhìn vấn đề ở nhiều mức, nhiều cấp, nhiều mặt ngaytrong một đơn vị rất ngắn là câu….)
+ Nên viết các kiểu câu có nội dung hai hoặc ba vế vừa pháttriển vừa như đối nghịch nhau để gây ấn tượng (Tạm gọi đó là nhữngcâu chứa nghịch lí) Ví dụ “Cuộc sống hiện đại của chúng ta đang nảy
sinh quá nhiều nghịch lí Chúng ta đã xây được nhiều nhà to hơn,
vững chãi hơn, nhưng gia đình thì nhỏ lại, hạnh phúc gia đình thì mong manh hơn Chúng ta tạo ra nhiều máy tính để có được nhiều thông tin, nhiều kết nối, nhiều bản sao hơn, nhưng lại càng ít đi những giao tiếp giữa người với người Chúng ta có thể bay lên mặt trăng rồi quay về trái đất, nhưng chúng ta lại ngại rẽ qua con phố để sang nhà hàng xóm Nhiều khi chúng ta không chỉ khổ vì nghèo mà còn khổ vì quá giàu có Đa số những vấn đề chưa giải quyết được của nhân loại ngày nay lại không phải do khách quan tự nhiên đem lại mà
do chính chúng ta gieo ra…” Kiểu câu như vậy cho thấy rõ nhất một
cái nhìn có tính chất phát hiện đời sống của người viết.
+ Dùng liên tiếp các câu có chung một kiểu cấu trúc ngữ pháp,thậm chí có chung chủ ngữ để tạo sự trùng điệp - biện pháp lặp cấu
Trang 10trúc, góp phần nhấn mạnh ý Cách diễn đạt này cũng sẽ rất thuyết phục nếu chúng ta biết kết hợp với cách nói lớp lang.
Trong bài viết “Làm thế nào để biết được giá trị của thời gian?”, tác
giả của bài viết đã vận dụng thành công lối diễn đạt này:
- Muốn biết giá trị thật sự của một năm, hãy hỏi một học sinh thi rớt đại học
- Muốn biết giá trị thật sự của một tháng, hãy hỏi người mẹ đã sanh con non
- Muốn biết giá trị thật sự của một tuần, hãy hỏi biên tập viên của một tạp chí ra hàng tuần
- Muốn biết giá trị thật sự của một giờ, hãy hỏi những người đang yêu chờ đợi để được gặp nhau
- Muốn biết giá trị thật sự của một phút, hãy hỏi người vừa nhỡ chuyến tàu
- Muốn biết giá trị thật sự của một giây, hãy hỏi người vừa thoát khỏi tai nạn hiểm nghèo
- Muốn biết giá trị thật sự của một phần trăm giây, hãy hỏi người vừa đoạt huy chương bạc Olympics
- Một giây là thời gian, mà thời gian là vòng xoáy bất tận, một giây của hôm nay không như một giây của hôm qua và càng không giống một giây của ngày mai Hãy sống để không bao giờ hối tiếc dù chỉ một giây ngắn ngủi Có thể chỉ một giây sẽ thay đổi cuộc đời con người …
Trang 11Cách diễn đạt này vừa xoáy sâu được ý muốn làm nổi bật, vừathể hiện được kiến thức phong phú của người viết, tạo ra được nétđặc biệt trong một đoạn văn bản Vừa nghị luận một cách tập trungvừa tạo ra điểm mới trong diễn đạt, khiến người đọc không thể bỏqua.
+ Cách diễn đạt trong văn nghị luận không cần phải “vang nhạc,sáng hình” như trong thơ Nhưng nếu học sinh biết đặt những câu văn
có hình ảnh, có nhịp điệu một cách hợp lí đôi khi lại có hiệu quả lớn.Một điều thường thấy trong văn nghị luận, nhất là nghị luận xã hộichính là: để tạo cách diễn đạt hình ảnh, người ta thường hay sử dụng
biện pháp so sánh.Ví dụ “ Người ta thường ví đời người như trái núi,
sống là một cuộc chinh phụng ngọn núi ấy Thật buồn cho những ai chưa lên đến đỉnh đã tuột xuống cái dốc bên kia của đời mình” Còn
nhịp điệu của văn nghị luận thường được gợi lên từ những câu văn nhiều vế với độ dài ngắn khác nhau, sự phối hợp các âm “Bất kì đàn
ông, đàn bà, bất kì người già, người trẻ…” (Hồ Chí Minh)
2 Cách viết mở bài, kết bài trong văn nghị luận xã hội.
2.1 Mở bài
*Thế nào là một mở bài hay ?
- Là mở bài đúng : có phần dẫn dắt vào đề và nêu vấn đề nghị luận
- Là mở bài ngắn gọn, độc đáo, ấn tượng, sáng tạo
* Một số “mẹo” mở bài hay :
Trang 12- Nhập đề bằng câu chuyện ngắn trong thực tiễn đời sống hay trong văn học.
* Thế nào là một kết bài hay ?
- Là kết bài đúng : thể hiện đúng quan điểm đã trình bày ở phầnthân bài; chỉ nêu những ý khái quát, có tính tổng kết, không lan man,lặp lại những gì đã trình bày
- Là kết bài độc đáo, sáng tạo, tự nhiên và để lại dư vị
* Một số “mẹo” kết bài hay :
- Kết bài theo hình thức nêu câu hỏi đặt ra cho mọi người cùngsuy nghĩ Hoặc viết lời nhắn gửi mong muốn mọi người cùng nghĩ vàlàm theo
- Kết bài bằng danh ngôn, hoặc câu nói có tính triết lí
3 Cách làm bài văn nghị luận về một tư tưởng đạo lí Về hình thức bài viết có bố cục ba phần
a Mở bài :
-Giới thiệu về tư tưởng ,đạo lí cần bàn luận
Trang 13b Thân bài :
- Giải thích , chứng minh vấn đề tư tưởng , đạo lí
- Nhận định ,đánh giá vấn đề tư tưởng , đạo lí đó trong bối cảnh của cuộc sống riêng , chung
- Kết bài:
Kết luận ,tổng kết,nêu nhận thức mới ,tỏ ý khuyên bảo ,hoặc tỏ
ý hành động
Ghi nhớ: Muốn làm tốt bài văn nghị luận về một tư tưởng đạo
lí , ngoài các yêu cầu chung đối với một bài văn , cần chú ý vậndụng các phép lập luận giải thích ,chứng minh, phân tích , tổnghợp
- 3 Cách triển khai phần thân bài đối với kiểu bài nghị luận về một tư tưởng, đạo lý
* Cách tư duy và xác định luận điểm:
+ Tư tưởng, đạo lý ấy là gì ?
+ Vì sao tư tưởng, đạo lý ấy lại như thế ?
+ Nó biểu hiện trong đời sống và văn học thế nào ?
+ Nó có ý nghĩa gì với cuộc sống, con người và bản thân anh(chị) ?
* Các bước triển khai luận điểm, luận cứ :
+ Bước 1 : Giải thích
Trang 14Có 3 cấp độ giải thích :
- Giải thích từ ngữ, hình ảnh, khái niệm
- Giải thích các cụm từ, các vế trong câu
- Giải nghĩa của cả câu
+ Bước 2 : Bàn luận (Phân tích, lý giải)
- Bộc lộ ý kiến về câu nói : đúng - sai, hợp lý - chưa hợp
lý, hoàn toàn đúng – đúng một phần
- Đưa ra các lí lẽ và dẫn chứng để làm sáng tỏ vấn đề NLtheo quan điểm đánh giá của người viết (tự đặt ra và tìm các ý trả lờicho câu hỏi Vì sao?)
+ Bước 3: Mở rộng, nâng cao
- Đánh giá vấn đề được đưa ra bàn luận đã làbài học xử thế hay chưa, nó có giá trị như thế nào trong việc hìnhthành nhân cách của con người và sự tiến bộ của xã hội
- Phản đề: nêu những hiện tượng trái chiều; đặtvấn đề vào những tình huống phức tạp của cuộc sống để bàn luận vớicái nhìn nhiều chiều, thậm chí lật ngược vấn đề
+ Bước 4: Bài học nhận thức và hành động
Ví dụ minh họa
Đề: Đại văn hào người Nga M.Goorki từng tâm niệm: Nơi lạnh
nhất không phải là Bắc Cực mà là nơi không có tình thương.
Suy nghĩ của anh (chị) về nhận định trên (Đề HSG lớp 9 – năm
2012-2013)
Trang 151 Giải thích
- Bắc Cực nằm ở cực Bắc của trái đất, quanh năm băng tuyếtbao phủ Sự sống ở nơi đây thật khó khăn, khắc nghiệt Cái lạnh nơiBắc Cực là sự giá lạnh của thời tiết, của thiên nhiên do vị trí địa lí gây
ra Cái lạnh ở Bắc Cực không ngăn cản được sự sống của sự vật vàniềm say mê khám phá những vùng đất lạ của con người
- Tình thương là tình cảm yêu thương, sự chia ngọt, sẻ bùi tựnguyện giữa con người với con người trong cuộc sống Nơi thiếu tìnhthương là nơi giữa con người và con người không tồn tại tình người,không có sự cảm thông, thấu hiểu và chia sẻ Cái lạnh ở nơi không cótình thương là cái lạnh trong lòng người, là sự băng giá của trái tim
- Nhà văn Nga so sánh cái lạnh của đất trời với cái lạnh của lòngngười Bắc Cực là nơi lạnh giá của đất trời, nhưng con người sốngthiếu tình thương thì còn lạnh hơn ở Bắc Cực Cách so sánh giàu ýnghĩa biểu cảm cho chúng ta thấy được tầm quan trọng và ý nghĩa của
tình thương trong cuộc sống.
2 Luận bàn về câu nói
- Đây là một nhận định hoàn toàn đúng đắn
- Tình thương chính là sự đồng cảm, sẻ chia với mọi nỗi khổđau, bất hạnh của con người Nhờ có tình thương, con người biết quantâm, giúp đỡ người khác, nhờ có tình thương con người sống gần gũi
với nhau hơn Tình thương sẽ cứu chuộc thế giới ( First new )…
( Dẫn chứng minh họa)
- Nếu không có tình thương, con người sẽ trở nên lạnh lùng, thờ
ơ, vô cảm trước nỗi khổ đau của người khác, khi đó cuộc sống con