(SKKN CHẤT 2020) giải pháp nâng cao chất lượng bài dạy thực hành sinh học 8

Trên cơ sở đó giáo dục cho học sinh biết các biệt pháp vệ sinh, rèn luyện thân thể, bảo vệ vàtăng cường sức khoẻ, nâng cao năng suất, hiệu quả trong học tập góp phần thực hiệnmục tiêu đà

PHÒNG GD – ĐT LỆ THỦY TRƯỜNG THCS HƯNG THỦY

LỜI NÓI ĐẦU

Ngành giáo dục đã và đang thực hiện đổi mới phương pháp dạy học theohướng phát huy tính tích cực tự giác của học sinh Trong phương pháp dạy học mớinày, học sinh là người chủ động giành lấy kiến thức dưới sự hướng dẫn của giáoviên Đặc biệt năm học này toàn ngành đang tích cực hưởng ứng cuộc vận động hai

không “ Nói không với tiêu cực trong thi cử và bệnh thành tích trong giáo dục”.

Vì vậy việc trang bị hệ thống kiến thức cho học sinh là vấn đề đang được toàn xã hộiquan tâm Với mục tiêu phát triển toàn diện, mỗi bộ môn có một vị trí và vai trò nhấtđịnh, môn Sinh học 8 cũng nằm trong hệ thống đó và nó góp phần thực hiện tốt mụctiêu và nhiệm vụ của bộ môn Sinh học Để thực hiện được mục tiêu đó phải kể đếnvai trò quan trọng của các tiết thực hành Trong khi đó các tiết thực hành thường bịxem nhẹ, ít được coi trọng chưa phát huy được vai trò của nó

Vì vậy tôi tham gia nghiên cứu đề tài: “ Giải pháp nâng cao chất lượng bài dạy thực hành Sinh học 8” nhằm mục đích nâng cao chất lượng khi giảng dạy bài

thực hành

I- LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI:

1- Cơ sở lý luận:

Bộ môn Sinh học nói chung và Sinh học lóp 8 nói riêng là bộ môn khoa họcthực nghiệm nằm trong hệ thống khoa học tự nhiên cần có sự kết hợp linh hoạt giữacác phương pháp, giữa lý thuyết và thực hành

Qua quá trình giảng dạy Sinh học 8 nhằm cung cấp cho học sinh những hiểubiết khoa học về đặc điểm cấu tạo, hoạt động của các cơ quan, hệ cơ quan và trongmọi hoạt động sống của con người giúp cho con người sinh tồn và phát triển Trên cơ

sở đó giáo dục cho học sinh biết các biệt pháp vệ sinh, rèn luyện thân thể, bảo vệ vàtăng cường sức khoẻ, nâng cao năng suất, hiệu quả trong học tập góp phần thực hiệnmục tiêu đào tạo những con người lao động linh hoạt năng động, sáng tạo, đáp ứngyêu cầu phát triển kinh tế xã hội của đất nước Đồng thời cũng rèn luyện các kỹ năngnghiên cứu bộ môn cho học sinh và cũng góp phần thực hiện mục tiêu giáo dụcTHCS

Để thực hiện mục tiêu trên, việc dạy Sinh học 8 cần phải thực hiện đầy đủ cácnhiệm vụ trang bị các kiến thức, phát triển năng lực nhận thức, rèn kỹ năng và nhiệm

vụ giáo dục tư tưởng cho học sinh như nhiệm vụ giảng dạy Sinh học 8 đã nêu ở trên

Để có được kết quả đó không thể không kể đến vai trò to lớn của các tiết thực hành (

tuy rằng chúng chiếm thời lượng rất nhỏ 7/70 tiết)

Qua các tiết thực hành gíup học sinh rèn luyện các năng lực sau:

- Khai thác kiến thức từ quan sát và từ mẫu vật, hình ảnh

- Rèn kỹ năng bộ môn, đặc biệt là các kỹ năng áp dụng trong thực tế: kỹ năng sơ cứu băng bó gãy xương, cầm máu và hô hấp nhân tạo

- Rèn luyện kỹ năng làm tường trình, thu hoạch từ đó giúp học sinh bổ sung kiến thức và kiểm nghiệm kiến thức qua thực tế

3

download by : skknchat@gmail.com

Từ đó thấy được vị trí vai trò của thực hành là rất quan trọng khụng thể thiếu đượctrong các môn khoa học nói chung và môn Sinh học 8 nói riêng

2- Cơ sở thực tiễn:

Trong thực tế các bài dạy về cấu tạo mô, tế bào, hoạt động của enzim trongnước bọt, chức năng của tuỷ sống sẽ không sâu sắc học sinh không được củng cố vàkiểm nghiệm kiến thức nếu như không có các tiết thực hành hỗ trợ và các tiết thựchành cũng không được thực hiện thành công nếu không có lý thuyết Các kiến thức

sẽ đầy đủ hơn, sâu sắc hơn khi học sinh được tự tìm tòi, kiểm nghiệm qua thực hành

”trăm nghe không bằng một thấy” Các thí nghiệm, các buổi quan sát thiên nhiên sẽ

gây hứng thú học tập Sinh học cho học sinh, phát huy tính tích cực tư duy, chủ độnggiúp học sinh tìm ra kiến thức

Để nâng cao chất lượng giảng dạy các bài thực hành trong chương trình Sinhhọc 8 quả cũng khó Bởi vì có những bài thực hành thì rất thực tế như các bài về Sơcứu người, nhưng có những bài rất khó và vượt xa khả năng của học sinh như bàiphân tích một khẩu phần ăn và lập khẩu phần ăn cân đối và nhiều yếu tố khác tácđộng tới hiệu quả các bài thực hành sẽ không cao

Qua nghiên cứu SGK Sinh học, các tài liệu có liên quan và thực trạng giảngdạy các bài Sinh học 8 hiện nay, kết hợp với vốn hiểu biết kiến thức và kinh nghiệm

tích luỹ bản thân tôi đã tìm tòi nghiên cứu đề tài “ Giải pháp nâng cao chất lượng bài dạy thực hành Sinh học 8”

Thông qua nghiên cứu đề tài nhằm nâng cao chất lượng hiệu quả giảng dạycủa bản thân đồng thời góp thêm một phần nhỏ vào việc nâng cao chất lượng giảngdạy Sinh học 8 nói riêng và bộ môn Sinh học THCS nói chung

3 Phạm vi áp dụng của đề tài:

Đề tài này được áp dụng ở trường THCS nơi bản thân tôi đang giảng dạy trongnăm học 2017 - 2018

II- MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU.

Qua 7 bài thực hành trong chương trình Sinh học 8 sẽ xây dựng phương pháp tổchức một tiết dạy thực hành có hiệu quả Định hướng cho việc nghiên cứu để có thểphát triển một số dụng cụ thực hành, cải tiến một số đồ dùng phục vụ cho tiết thựchành có hiệu quả, phù hợp với yêu cầu thực tiễn, tình hình cụ thể trong chương trìnhSinh học và ở địa phương với điều kiện thiếu thốn đồ dùng thực hành cũng như đồdùng dạy học

Mặt khác, cần cho học sinh tham quan thực tế tại các cơ sở y tế của địa phương,các hình ảnh mẫu và làm mẫu của giáo viên giúp học sinh định hướng hình thànhkiến thức, kỹ năng, kỹ xảo, thúc đẩy quá trình phát triển tư duy tích cực của học sinhtạo được hứng thú, động cơ học tập và yêu thích bộ môn

Đề tài không chỉ áp dụng với lớp 8 mà còn áp dụng với cả bộ môn Sinh học ởcấp THCS và góp phần đổi mới phương pháp dạy học trong giảng dạy môn Sinh họcnói riêng và nâng cao chất lượng ở cấp THCS

III- ĐỐI TƯỢNG VÀ NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU

1- Đối tượng nghiên cứu.

Tất cả các yếu tố trong một tiết thực hành là đối tượng nghiên cứu của đề tài:

+ Sự nghiên cứu, chuẩn bị của giáo viên

+ Sự chuẩn bị đồ dùng của học sinh

+ Sự hướng dẫn thực hành của giáo viên

+ Nội dung của bài thực hành

+ Phương pháp tổ chức hoạt động thực hành của giáo viên

+ Các hình ảnh mẫu liên quan đến bài thực hành

+ Hoạt động thực hành của học sinh

+ Kết quả của tiết thực hành (được thể hiện chủ yếu trên sản phẩm của hoạt

động thực hành)

5

download by : skknchat@gmail.com

2- Nhiệm vụ nghiên cứu.

Đề tài có chất lượng và có tính khả thi, gắn liền với yêu cầu thực tế, nhất thiết phải thực hiện các yêu cầu sau:

- Chọn đối tượng để nghiên cứu

- Tìm hiểu sự chuẩn bị của giáo viên trước buổi thực hành

- Tìm hiểu các tiết thực hành về các phương diện:

+ Sự chuẩn bị đồ dùng thực hành của học sinh

+ Sự hướng dẫn thực hành của giáo viên

+ Nội dung của buổi thực hành

+ Theo dõi phương pháp tổ chức hoạt động thực hành của giáo viên và hoạt động của học sinh

+ Tìm hiểu sản phẩm như: kết quả hoạt động thí nghiệm, các hình vẽ (nếu có) để họcsinh điền, các sản phẩm thực hành(cố định xương, cầm máu…) bản thu hoạch củahọc sinh

- Thiết kế một bài thực hành trong Sinh học 8

IV- PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

1 Điều tra cơ bản

Thực trạng công tác giảng dạy các bài thực hành ở nhà trường

Kết quả tiếp thu kiến thức, rèn luyện kỹ năng, kỹ xảo của học sinh qua các bàithực hành

2 Phân tích tổng hợp gắn với lý luận thực tiễn.

Nghiên cứu kỹ các bài thực hành, xác định rõ mục tiêu: về kiến thức, kỹ năng

và thái độ tư tưởng

Vận dụng linh hoạt phương pháp sư phạm, vấn đề đổi mới phương pháp giảngdạy môn Sinh học được đề cập trong các bài thực hành Từ đó xây dựng phươngpháp dạy học mang tính đặc thù đối với các tiết dạy bài thực hành Sinh học 8

Thiết kế những hoạt động dậy học tích cực nhằm đạt được những mục tiêu củabài thực hành trên cơ sở lựa chọn và phối hợp các phương pháp dạy học và hình thức

tổ chức dạy học phù hợp với đặc trưng của bài thực hành, nội dung kiến thức và trình

+ Sự phát triển tư duy khoa học, tư duy khái quát hoá, trừu tượng hoá

+ Khả năng sáng tạo, vận dụng thực tế của học sinh

+ Rèn luyện các kỹ năng bộ môn, đặc biệt là kỹ năng cố định xương, cầm máu,

hô hấp nhân tạo, băng bó vết thương và làm thí nghiệm chứng minh vai trò của tuỷsống

Bằng các hình thức:

+ Tích cực hoá hoạt động nhận thức của học sinh

+ Quan sát quá trình hoạt động thực hành của học sinh

phương pháp phát huy các thế mạnh và khắc phục tồn tại để hoàn thiện phương phápgiảng dạy các bài thực hành Sinh học 8 tiến tới đạt hiệu quả chất lượng cao nhất.

V- NỘI DUNG NGHIÊN CỨU.

A Điều tra cơ bản

1 Sự chuẩn bị của giáo viên và học sinh

Đối với bài thực hành nói riêng thì sự chuẩn bị là rất quan trọng ảnh hưởng tới

sự thành công của tiết dạy Trên thực tế thì sự chuẩn bị của giáo viên còn nằm trongkhuôn mẫu có sẵn ở SGK còn học sinh đương nhiên phụ thuộc vào giáo viên Cónhững tiết thực hành đáng lẽ có thể có kết quả rất tốt song do sự chuẩn bị không tốtcủa học sinh dẫn đến kết quả không cao

Việc tổng kết đánh giá công việc của học sinh hết sức cần thiết và có ý nghĩarất quan trọng khi tự mình làm việc và học sinh cần được đánh giá nhìn nhận đầy đủkhách quan tạo hứng thú trong quá trình tiếp thu kiến thức Vậy mà hiện nay các sảnphẩm hoạt động thực hành của học sinh ít được kiểm tra đánh giá, phần nhiều vì lý

do thời gian Đa số các giáo viên chỉ quan tâm làm thế nào để truyền tải hết kiến

thức mà không để ý đến việc học sinh tiếp thu như thế nào, lĩnh hội được những gì

và đã làm được những gì qua tiếp thu kiến thức lý thuyết

Cụ thể qua điều tra thực tế học sinh các lớp 8 các năm trước tôi thấy chất lượng học tập bộ môn Sinh học chưa cao Kết quả khảo sát chất lượng đầu năm như sau:

1 Sự chuẩn bị của giáo viên và học sinh

* Đối với giáo viên:

- Cần có sự chuẩn bị kỹ lưỡng về phương tiện và nội dung, giáo viên phải xâydựng kế hoạch từ đầu năm về phương tiện thực hành ở mỗi bài, để nắm thế chủ độngtrong tiết thực hành Trong thực hành cần có những dụng cụ, thiết bị, vật mẫu có sẵnhoặc tìm tòi trong thiên nhiên đặc biệt là bộ môn Sinh học

- Về nội dung: mỗi giáo viên được phụ trách khối lớp giảng dạy cần làm tốtcông việc về chuyên môn và các kiến thức khác (hiểu biết về y tế, lĩnh vực có liênquan) để bài thực hành đạt kết quả cao

* Đối với học sinh:

- Cần nêu cao tinh thần ý thức, thái độ trong giờ thực hành Giáo dục cho các

em lòng yêu thiên nhiên từ đó biết cách bảo vệ và giữ gìn sức khoẻ cho chính mình,

sự chuẩn bị các dụng cụ cần thiết( que nẹp, bông băng, ếch đồng để chứng minh vaitrò của tuỷ sống) sẽ tạo hứng thú học tập Do vậy giáo viên cần quan tâm sát sao đến

9

download by : skknchat@gmail.com

sự chuẩn bị của học sinh, có như vậy hiệu quả của việc chuẩn bị mới cao, góp phầnthực hiện thành công giờ thực hành sinh học lớp 8.

2 Phương pháp tổ chức:

Trong giờ thực hành học sinh phải thực hiện những công việc cơ bản, giáoviên chỉ hướng dẫn và làm mẫu, học sinh có được trực tiếp làm việc thì mới đảm bảomục tiêu là học sinh được tự mình tìm tòi, phát hiện kiến thức trên sản phẩm thựchành, trên cơ sở đó giúp học sinh phát huy tính tích cực tư duy , tự lực, chủ độnggiúp học sinh có thể tìm ra kiến thức từ đó hình thành các kỹ năng kỹ xảo, thúc đẩy

tư duy tích cực cho học sinh, tạo hứng thú học tập cho học sinh yêu thích bộ môn

3.Tổng kết đánh giá.

Tổng kết đánh giá là khâu quan trọng trong phương pháp dạy học Trên cơ sở

đó cần kết hợp sự đánh giá của giáo viên với sự tự đánh giá của học sinh, qua đó giáoviên thấy được kết quả học tập của các em và mức độ truyền đạt kiến thức của mình

từ đó rút ra được kinh nghiệm nhằm điều chỉnh phương pháp dạy học của mình saocho có hiệu quả và thích hợp với đối tượng mình giảng dạy

-Giáo viên có thể đánh giá dưới nhiều hình thức khác nhau: mức độ hoàn thànhbài thực hành, ý thức thực hành của học sinh và kết quả bài thu hoạch Phần đánh giácần tỉ mỉ cụ thể cho từng học sinh để từ đó các em tìm ra ưu điểm và nhược điểm, cóbiện pháp khắc phục các nhược điểm đó nhằm nâng cao chất lượng các bài thực hànhSinh học 8 nói riêng và bộ môn Sinh học

C Định hướng phương pháp chung dạy các bài thực hành SH 8

* Về phương pháp giáo viên tổ chức thực hiện:

- Chuẩn bị đồ dùng thực hành cần thiết

- Căn cứ vào các bước thực hành của SGK phát triển theo định hướng của GV

10

download by : skknchat@gmail.com

- Trong quá trình thực hành được thể hiện ở các nhóm nhưng thu hoạch lại được thể hiện ở các cá nhân.

* Về hoạt động của học sinh:

- Rèn luyện các kỹ năng bộ môn đặc biệt là các kỹ năng cố định xương, làm thí nghiệm, cầm máu

- Tìm ra kiến thức kiểm nghiệm kiến thức qua thực hành, quan sát sản phẩm thực hành

- Có kỹ năng hoạt động nhóm, làm tường trình, viết thu hoạch *

Về kết quả: Được thể hiện trên sản phẩm của hoạt động thực hành.

D Một số thí dụ minh hoạ:

THIẾT KẾ DẠY MỘT BÀI THỰC HÀNH SINH HỌC 8:

Bài 26: THỰC HÀNH : TÌM HIỂU HOẠT ĐỘNG CỦA ENZIM TRONG NƯỚC BỌT

I-Mục tiêu:

- Biết đặt các thí nghiệm để tìm hiểu những điều kiện bảo đảm cho enzim hoạtđộng ( trong thí nghiệm này enzim trong nước bọt chỉ tác động với tinh bột chíntrong điều kiện áp suất 1 at, t0 = 370C, môi trường kiềm nhẹ)

- Biết rút ra kết luận từ kết quả so sánh giữa thí nghiệm với đối chứng

2. Vật liệu :

- Nước bọt hoà loãng( 25%) lọc qua bông lọc.

- Hồ tinh bột 1%

- Hoá chất : dd HCl 2%, dd Iốt 1%, thuốc thử Strôme

III.Nội dung và cách tiến hành:

Bước 1: Chuẩn bị vật liệu cho các ống nghiệm có thể tiến hành trước giờ thực

hành)

* GV phân chia các nhóm thực hành, kiểm tra các dụng cụ thực hành của các

nhóm(hướng dẫn cách pha nước bọt- nếu chưa làm sẵn)

* GV hướng dẫn học sinh cách làm thí nghiệm:

- Lấy 4 ống nghiệm đặt tên là A, B, C, D với dd trong các ống như sau:

+ Ống A: 2 ml hồ tinh bột + 2ml nước lã

+ Ống B: 2 ml hồ tinh bột + 2ml nước bọt

+ Ống C: 2 ml hồ tinh bột + 2 ml nước bọt đã đun sôi

+ Ống D: 2 ml hồ tinh bột + 2 ml nước bọt + vài giọt dd HCl 2%

- Đặt 4 ống nghiệm trong chậu nước nóng 370C trong thời gian 15p (h26.1)

* Hướng dẫn học sinh quan sát:

- GV yêu cầu HS quan sát hiện tượng xảy ra và ghi lại kết quả

- GV hướng dẫn HS giải thích các hiện tượng

- GV yêu cầu HS so sánh dung dịch trong ống nghiệm với ban đầu

- GV bổ sung và chuẩn kiến thức ở bảng chuẩn 26.1 SGK :

download by : skknchat@gmail.com

không hoạt động, không làm biến đổi tinh bột

Bước 2 : Kiểm tra kết quả thí nghiệm và giải thích kết quả:

- GV hướng dẫn HS chia dd trong mỗi ống nghiệm ra làm 2 phần đựng trong 2ống nghiệm mới:

GV nhận xét kết quả các nhóm, chỉ ra chỗ sai sót và nguyên nhân

GV bổ sung và đưa kết quả chuẩn bảng 26.2:

download by : skknchat@gmail.com

A1 Có màu xanh

Bước 4: Học sinh viết thu hoạch:

* Yêu cầu:

- Kiến thức: HS trả lời được:

+ Enzim trong nước bọt có tên là gì?

+ Enzim trong nước bọt có tác dụng gì với tinh bột?

+ Enzim trong nước bọt hoạt động tốt nhất trong điều kiện pH và nhiệt độ bao

nhiêu? - Kỹ năng:

+ Trình bày lại các bước thí nghiệm xác định vai trò và điều kiện hoạt động của

enzim trong nước bọt

+ So sánh kết quả giữa những ống nghiệm nào cho phép ta khẳng định enzim trong

nước bọt có tác dụng biến đổi tinh bột thành đường?

+ So sánh kết quả giữa những ống nghiệm nào cho phép ta nhận xét về một vài đặc

điểm hoạt động của enzim trong nước bọt ?

IV Tổng kết:

- Gv nhận xét cách làm thí nghiệm của HS

- Gv cho biết những sai sót thường xảy ra khi làm thí nghiệm và chứng minh

vai trò của enzim trong nước bọt

download by : skknchat@gmail.com

- Gv nhận xét, cho điểm vài nhóm làm tốt và nhắc nhở các nhóm hoạt động cókết quả chưa cao.

- Gv cho HS thu dọn vệ sinh

V Dặn dò: HS chuẩn bị đồ dùng, xem trước bài tiêu hoá ở dạ dày.

VI - KẾT QUẢ ĐẠT ĐƯƠC

Qua quá trình áp dụng những giải pháp đã nêu trên,với đối tượng học sinh lớp 8 tạitrường THCS nơi tôi đang công tác năm học 2016-2017 và đầu năm học 2017-2018tôi tiến hành điều tra, theo dỏi thấy rằng kỹ năng, thao tác thực hành của HS chuyểnbiến rõ rệt, cách làm bản thu hoạch trong tiết thực hành có kỹ năng hơn nhiều, số họcsinh đạt yêu cầu tăng lên, sự ham học tìm tòi các kiến thức khoa học của bộ môncũng được của học sinh quan tâm hơn với kết quả như sau:

=> Từ kết quả trên qua thực tế giảng dạy tôi thấy:

- Nhiều học sinh đó có sự ham thích với môn học, có phương pháp học tập tốt trong các tiết thực hành tại phòng bộ môn

- Đa học sinh đó có kỹ năng thực hành và thao tác thực hành tốt: Kỹ năng sử dụngkính lúp, kính hiển vi, bắt động vật mẫu, làm các tiêu bản(đặc biệt là các tiêu bản tìmhiểu cấu tạo bên trong), các thao tác khi tiến hành trên mẫu mổ thể hiện chính xác,khoa học và đẹp mắt

- Khi viết tường trình thì các em đó thể hiện rõ được những nội dung đó thực hànhbằng cách dùng lời, thể hiện qua hình vẽ, cách ghi chú thích Với cách dùng màu củamình các em đã phân biệt được vị trí và cấu tạo của các nội quan trong cơ thể

15