Từ các lí do đã nêu trên đây, tôi đã nghiên cứu chuyên đề mang tên Dạy học truyện ngắn Những đứa con trong gia đình trong chương trình Ngữ văn 12 theo hướng tích hợp.. Tên sáng kiến Dạy
Trang 16 Ngày sáng kiến được áp dụng lần đầu hoặc áp dụng thử 2
7.1.2 Quan niệm tích hợp trong dạy học ngữ văn 3
9 Các điều kiện cần thiết để áp dụng sáng kiến 15
11 Danh sách những tổ chức/cá nhân đã tham gia áp dụng có hiệu quả: 16
1download by : skknchat@gmail.com
Trang 2BÁO CÁO KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU, ỨNG DỤNG SÁNG KIẾN
1 Lời giới thiệu
Tích hợp là một trong những quan điểm giáo dục đã trở thành xu thế trong việcxác định nội dung dạy học trong nhà trường phổ thông Cách thức dạy học này đãđược nhiều nhà sư phạm áp dụng và mang lại hiệu quả tích cực trong dạy học nóichung, dạy học môn Ngữ văn nói riêng
Các truyện ngắn giai đoạn 1954-1975 là những tác phẩm xuất sắc của văn họcViệt Nam hiện đại Hơn thế nữa, những tác phẩm này có vai trò quan trọng trongchương trình học và chương trình thi THPT Quốc gia Việc đầu tư nghiên cứu, vậndụng kiến thức liên môn để giảng dạy đem lại hiệu quả là việc làm thiết thực đối vớigiáo viên, hữu ích với học sinh
Qua quá trình giảng dạy và nghiên cứu tôi nhận thấy truyện ngắn Những đứa con trong gia đình có liên quan đến nhiều kiến thức của các môn học Lịch sử, Địa
lí, Giáo dục công dân và các vấn đề khác như: Tư tưởng Hồ Chí Minh, truyền thốngvăn hóa của dân tộc Đây sẽ là cơ sở thực tế để tôi nghiên cứu vấn đề khoa học này
Từ các lí do đã nêu trên đây, tôi đã nghiên cứu chuyên đề mang tên Dạy học truyện
ngắn Những đứa con trong gia đình trong chương trình Ngữ văn 12 theo hướng
tích hợp.
2 Tên sáng kiến
Dạy học truyện ngắn Những đứa con trong gia đình trong chương trình
Ngữ văn 12 theo hướng tích hợp
3 Tác giả sáng kiến:
- Họ và tên: Nguyễn Hữu Thắng
- Địa chỉ: Trường THPT Nguyễn Viết Xuân, xã Đại Đồng, huyện Vĩnh Tường, tỉnh Vĩnh Phúc
- Số điện thoại: 0976.676.056
- Gmail: nguyenhuuthang.gvnguyenvietxuan@vinhphuc.edu.vn
4 Chủ đầu tư sáng kiến:
- Họ và tên: Nguyễn Hữu Thắng
5 Lĩnh vực áp dụng sáng kiến:
Giáo viên, học sinh trường THPT Nguyễn Viết Xuân
6 Ngày sáng kiến được áp dụng lần đầu hoặc áp dụng thử: Năm học 2017-2018
7 Mô tả bản chất của sáng kiến:
7.1 Cơ sở lí luận
7.1.1 Quan điểm chung về dạy học tích hợp
Theo từ điển Tiếng Việt: “Tích hợp là sự kết hợp những hoạt động, chương trình hoặc các thành phần khác nhau thành một khối chức năng Tích hợp có nghĩa
là sự thống nhất, sự hòa hợp, sự kết hợp”.
Theo từ điển Giáo dục học: “ Tích hợp là hành động liên kết các đối tượng nghiên cứu, giảng dạy, học tập của cùng một lĩnh vực hoặc vài lĩnh vực khác nhau trong cùng một kế hoạch dạy học”.
2
Trang 3Trong tiếng Anh, tích hợp được viết là “integration” một từ gốc Latin (integer)
có nghĩa là “whole” hay “toàn bộ, toàn thể” Có nghĩa là sự phối hợp các hoạt động
khác nhau, các thành phần khác nhau của một hệ thống để bảo đảm sự hài hòa chứcnăng và mục tiêu hoạt động của hệ thống ấy
Tích hợp là một khái niệm được sử dụng trong nhiều lĩnh vực Trong lĩnh vựckhoa học giáo dục (GD), khái niệm tích hợp xuất hiện từ thời kì khai sáng, dùng đểchỉ một quan niệm GD toàn diện con người, chống lại hiện tượng làm cho con ngườiphát triển thiếu hài hòa, cân đối Tích hợp còn có nghĩa là thành lập một loại hình nhàtrường mới, bao gồm các thuộc tính trội của các loại hình nhà trường vốn có
Trong dạy học (DH) các bộ môn, tích hợp được hiểu là sự kết hợp, tổ hợp cácnội dung từ các môn học, lĩnh vực học tập khác nhau (Theo cách hiểu truyền thống từtrước tới nay) thành một “môn học” mới hoặc lồng ghép các nội dung cần thiết vàonhững nội dung vốn có của môn học, ví dụ: lồng ghép nội dung GD dân số, GD môitrường, GD an toàn giao thông trong các môn học Đạo đức, Tiếng Việt hay Tự nhiên
và xã hội… xây dựng môn học tích hợp từ các môn học truyền thống
Trong một số môn học, tư tưởng tích hợp được tiếp nhận với các mức độ thấp
và khác nhau như: lồng ghép - là đưa thêm nội dung cần học tương tự với môn họcchính; tích hợp - là sự kết hợp tri thức của nhiều môn học tạo nên môn học mới
7.1.2 Quan điểm tích hợp trong dạy học Ngữ văn:
Thiết kế bài dạy học Ngữ văn theo quan điểm tích hợp không chỉ chú trọng nộidung kiến thức tích hợp mà cần thiết phải xây dựng một hệ thống việc làm, thao táctương ứng nhằm tổ chức, dẫn dắt HS từng bước thực hiện để chiếm lĩnh đối tượnghọc tập, nội dung môn học, đồng thời hình thành và phát triển năng lực, kĩ năng tíchhợp, tránh áp đặt một cách làm duy nhất Giờ học Ngữ văn theo quan điểm tích hợpphải là một giờ học hoạt động phức hợp đòi hỏi sự tích hợp các kĩ năng, năng lực liênmôn để giải quyết nội dung tích hợp, chứ không phải sự tác động các hoạt động, kĩ
năng riêng rẽ lên một nội dung riêng rẽ thuộc “nội bộ phân môn”.
Ngày nay nhiều lí thuyết hiện đại về quá trình học tập đã nhấn mạnh rằng hoạtđộng của học sinh trước hết là học cách học Theo ý nghĩa đó, quan điểm dạy họctích hợp đòi hỏi giáo viên phải có cách dạy chú trọng phát triển ở học sinh cách thứclĩnh hội kiến thức và năng lực, phải dạy cho học sinh cách thức hành động để hìnhthành kiến thức và kĩ năng cho chính mình, phải có cách dạy buộc học sinh phải tựđọc, tự học để hình thành thói quen tự đọc, tự học suốt đời, coi đó cũng là một hoạtđộng đọc hiểu trong suốt quá trình học tập ở nhà trường
Quan điểm dạy học tích hợp hay dạy cách học, dạy tự đọc, tự học không coinhẹ việc cung cấp tri thức cho người học Vấn đề là phải xử lí đúng đắn mối quan hệgiữa bồi dưỡng kiến thức, rèn luyện kĩ năng và hình thành, phát triển năng lực, tiềm lựccho học sinh Đây thực chất là biến quá trình truyền thụ tri thức thành quá trình học sinh
tự ý thức về phương pháp chiếm lĩnh tri thức, hình thành kĩ năng Muốn vậy, chẳngnhững cần khắc phục khuynh hướng dạy tri thức hàn lâm thuần tuý mà còn cần khắcphục khuynh hướng rèn luyện kĩ năng theo lối kinh nghiệm chủ nghĩa, ít có khả
3download by : skknchat@gmail.com
Trang 4năng sử dụng vào đọc hiểu văn bản, vào những tình huống có ý nghĩa đối với họcsinh, coi nhẹ kiến thức, nhất là kiến thức phương pháp.
Mỗi giáo viên dạy Ngữ văn cần có phương pháp dạy học phù hợp với từng bài,từng tuần, từng phân môn, từng lớp Để có những giờ dạy theo quan điểm tích hợpđạt kết quả cao, giáo viên phải biết lựa chọn các khía cạnh để tích hợp
Dựa vào thực tế tôi nhận thấy phạm vi tích hợp có thể mở rộng hướng tích hợpnhư sau:
* Tích hợp Văn – Lịch sử : Tích hợp mở rộng theo hướng vận dụng những kiếnthức về hoàn cảnh lịch sử của từng thời kỳ, về nhân vật lịch sử để lý giải và khaithác giá trị của tác phẩm
* Tích hợp Văn – Địa lý: Tích hợp mở rộng theo hướng vận dụng kiến thức hiểubiết về các địa danh để lý giải rõ một số chi tiết hình ảnh nghệ thuật
* Tích hợp Văn – Âm nhạc: Thực tế, hầu hết các tác phẩm âm nhạc từ dân cađến âm nhạc đương đại đều được xây dựng từ các tác phẩm ngôn từ Đã có nhiều bàithơ được phổ nhạc
* Tích hợp Văn – Mỹ thuật: Khi dạy học một tác phẩm văn chương giáo viên cóthể cho học sinh vẽ tranh minh họa một cảnh hay một nhân vật mà học sinh yêu thích.Giáo viên có thể so sánh bức tranh trong hội họa và bức tranh phác họa bằng ngôn từvới những điểm tương đồng và khác biệt,…
Như vậy qua nội dung phân tích ở trên, ta có thể một lần nữa khẳng định rằnggiáo viên đóng một vai trò quan trọng trong việc nâng cao hiệu quả giờ dạy Ngữ văntheo hướng tích hợp Chương trình và sách giáo khoa chỉ là định hướng, vấn đề đặt ra
là người dạy phải xác định được hướng tích hợp cho từng bài, từng phần cụ thể
Thực tế trong khi dạy giáo viên có thể thực hiện tích hợp theo nhiều cách thứckhác nhau Việc lựa chọn cách thức nào là tùy thuộc vào nội dung cụ thể của từngmôn học Nhưng có thể tốt hơn nếu ta thực hiện tích hợp theo những cách thức sau:
* Tích hợp thông qua việc kiểm tra bài cũ:
Kiểm tra bài cũ là bước đầu tiên trong tiến trình tổ chức hoạt động dạy học một bài cụ thể Mục đích của hoạt động này là để kiểm tra việc học ở nhà cũng như mức
độ hiểu bài của học sinh Ngoài ra, đây cũng là hoạt động có tính chất kết nối giữa bài đã học và bài đang học ( bài mới ) Vì vậy, việc thực hiện tích hợp trong quá trìnhkiểm tra bài cũ là vô cùng cần thiết và cũng khá thuận lợi * Tích hợp thông qua việc giới thiệu bài mới
Giới thiệu bài mới là một thao tác nhỏ, chiếm một lượng thời gian không đáng
kể trong tiết dạy (và không phải bài nào, tiết dạy nào cũng cần giới thiệu vào bài mộtcách công phu bài bản) Tuy nhiên thao tác này lại có ý nghĩa khá lớn trong việcchuẩn bị hứng thú cho học sinh trước khi bước vào bài học Vì vậy giáo viên có thểvận dụng thao tác này để thực hiện tích hợp
* Tích hợp thông qua câu hỏi tìm hiểu bài.
Trong hoạt động dạy học Ngữ văn, hình thức hỏi – đáp đóng vai trò hết sức quan trọng, thể hiện tính tích cực, chủ động của người học cũng như vai trò chủ động
Trang 5của giáo viên Hình thức này được thực hiện trong hầu hết các bước, các hoạt độngdạy – học Nếu giáo viên biết lồng ghép tích hợp thông qua hệ thống câu hỏi này thìhình thức tích hợp sẽ rất phong phú: Văn – Văn; Văn – Tiếng Việt; Văn – Tập làmvăn, thì hiệu quả tích hợp sẽ được nâng cao rất nhiều.
* Tích hợp thông qua phương tiện dạy học như bảng phụ, tranh ảnh
Khi dạy những văn bản có tranh minh họa, giáo viên có thể sử dụng kênh hình
để tích hợp, giúp các em cảm thụ văn học tốt hơn Đây là một yêu cầu rất quan trọngtrong đổi mới phương pháp dạy học hiện nay Điều quan trọng là để thực hiện đượchình thức tích hợp này đòi hỏi người dạy phải có sự chuẩn bị công phu, biết đầu tư trítuệ, công sức và vật chất Mặt khác, nó còn phụ thuộc vào điều kiện cơ sở vật chấtcủa từng trường
* Tích hợp thông qua nội dung tiểu tiết từng phần hay tổng kết giờ học
Đây là hình thức tích hợp thông qua lời thuyết giảng của giáo viên, vừa có ýnghĩa khái quát lại vấn đề, vừa có ý nghĩa chuyển tiếp
Giáo viên có thể tích hợp dưới dạng liên hệ, so sánh đối chiếu
* Tích hợp thông qua hệ thống bài tập ( ở lớp cũng như ở nhà )
Đây là điều kiện thuận lợi nhất để giáo viên tiến hành phương pháp tích hợp saukhi học xong một tiết học hoặc học xong một bài học, giúp học sinh nắm chắc kiếnthức ấy để tích hợp trong việc rèn luyện kỹ năng: nghe, đọc, nói, viết
* Tích hợp thông qua hình thức kiểm tra.
Chương trình Ngữ văn được xây dựng theo tinh thần tích hợp, vì thế khi ôn tập
và tiến hành kiểm tra, giáo viên cần giúp học sinh nắm chắc các vấn đề:
– Các kiến thức về Văn, tiếng Việt, Tập làm văn đều cùng dựa vào cùng một hệthông văn bản chung để khai thác và hình thành Khi học ôn cần liên hệ và gắn cáckiến thức của mỗi phân môn với các văn bản chung trong sách giáo khoa
– Do yêu cầu đổi mới kiểm tra đánh giá, bài kiểm tra áp dụng 1 phần thi đọchiểu kết hợp với tự luận Phần đọc hiểu sẽ kiểm tra một cách tổng hợp trên diện rộngcác kiến thức đã học Vì thế, khi hướng dẫn học sinh ôn tập giáo viên cần lưu ý họcsinh không nên học tủ, học lệch mà phải học toàn diện, đầy đủ Cấu trúc của một bàikiểm tra thường có 2 phần
– Phần I ( đọc hiểu ) Phần này chiếm 30 % số điểm, nhằm kiểm tra các kiến thức về đọc – hiểu và tiếng Việt
– Phần II ( tự luận ) phần này chiếm 70 % số điểm nhằm kiểm tra kiến thức và
kỹ năng Tập làm văn qua một hay nhiều bài văn
* Tích hợp với các vấn đề xã hội
Bài học thường được gắn với đời sống xã hội Sự tích hợp này rất tự nhiên vìvăn học xuất phát từ cuộc sống xã hội và trở về với cuộc sống Dạy văn là dạy từcuộc đời, qua cuộc đời và cho cuộc đời
Tóm lại, quan điểm tích hợp trong dạy học văn cần được hiểu toàn diện vàphải được quán triệt trong toàn bộ các phân môn từ Đọc văn, Tiếng Việt đến Làmvăn; quán triệt trong mọi khâu của quá trình dạy học
5download by : skknchat@gmail.com
Trang 67.2 Cơ sở thực tiễn
Trong thực tế giảng dạy, tôi nhận thấy phương pháp giảng dạy truyền thốnggiữa các phân môn chưa có sự liên kết chặt chẽ với nhau vì tách rời từng phương diệnkiến thức Bản thân học sinh chưa chủ động tìm hiểu các vấn đề nên hiệu quả giáodục chưa cao
Chính vì lẽ đó, dạy học theo quan điểm tích hợp là một xu hướng tất yếu củadạy học hiện đại, là biện pháp để tích cực hoá hoạt động nhận thức của học sinh Họcsinh được rèn luyện thói quen tư duy, nhận thức vấn đề một cách có hệ thống vàlôgic Qua đó học sinh cũng thấy được mối quan hệ biện chứng giữa các kiến thứcđược học trong chương trình, vận dụng các kiến thức lí thuyết và các kĩ năng thựchành, đưa được những kiến thức về văn, tiếng Việt vào quá trình tạo lập văn bản mộtcách hiệu quả
Đây là quan điểm tích hợp mở rộng kiến thức trong bài học với các kiến thứccủa các bộ môn khác, các ngành khoa học, nghệ thuật khác, cũng như các kiến thứcđời sống mà học sinh tích lũy được từ cuộc sống cộng đồng, qua đó làm giàu thêmvốn hiểu biết và phát triển nhân cách cho học sinh
7.3 Các biện pháp đã tiến hành để giải quyết vấn đề.
Thực tế cho thấy, áp dụng hình thức này, học sinh tỏ ra rất hào hứng với nộidung bài học, vốn kiến thức tổng hợp của học sinh được bổ sung nhẹ nhàng, tự nhiênnhưng rất hiệu quả Mặt khác, các kiến thức liên ngành thông qua hình thức tích hợpnày còn giúp học sinh có thêm căn cứ, cơ sở để hiểu rõ hơn nội dung, ý nghĩa của vănbản
Bước 1: Chuẩn bị: Học sinh chuẩn bị một số vấn đề sau:
- Vấn đề 1: Những điều cơ bản về tác giả Nguyễn Thi
- Vấn đề 2: Kể tên và giới thiệu một số tấm gương yêu nước trong cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ là người dân Nam Bộ
Bước 2: Giáo viên giảng dạy theo phân phối chương trình Trong quá trình giảng dạy,
giáo viên sử dụng các phương pháp dạy học tích cực và tích hợp các kiến thức liênmôn
Trình tự thể hiện trong giáo án như sau:
Trang 7GIÁO ÁN DẠY HỌC TRUYỆN NGẮN NHỮNG ĐỨA CON TRONG GIA ĐÌNH
TRONG CHƯƠNG TRÌNH NGỮ VĂN 12 THEO HƯỚNG TÍCH HỢP
2 Kĩ năng
- Rèn kĩ năng đọc- hiểu văn bản
- Kĩ năng phân tích, tổng hợp 3 Thái độ
- Biết ơn, trân trọng sự hi sinh của các chiến sĩ cách mạng
- Biết được trách nhiệm của người thanh niên trong sự nghiệp bảo vệ Tổ quốc
- Bồi dưỡng lòng yêu nước và tinh thần dân tộc
II PHƯƠNG TIỆN THỰC HIỆN:
SGK, Sách giáo viên, tài liệu tham khảo và thiết kế bài dạy
III CÁCH THỨC TIẾN HÀNH:
Giáo viên gợi ý, nêu câu hỏi, hướng dẫn học sinh thảo luận và trả lời
IV TIẾN TRÌNH DẠY HỌC:
1.Ổn định tổ chức:
2 Kiểm tra bài cũ:
- Hình tượng rừng xà nu được xây dựng như một biểu tượng của cuộc sống đau thương nhưng kiên cường và anh dũng như thế nào?
- Hình tượng Tnú-nhân vật trung tâm của tác phẩm được xây dựng như thế nào? 7
download by : skknchat@gmail.com
Trang 83 Bài mới
* Hoạt động 1: Tổ chức tìm hiểu I TÌM HIỂU CHUNG:
chung
- Thao tác 1: Tìm hiểu tác giả 1 Tác giả
+ GV yêu cầu HS phát biểu vấn đề 1: a Cuộc đời:
giới thiệu những nét chính về cuộc - Nguyễn Thi (1928- 1968)
đời Nguyễn Thi - Tên khai sinh là Nguyễn Hoàng Ca, quê ở Hải+ GV: Nhận xét, bổ sung và khắc sâu Hậu - Nam Định
một số ý cơ bản - Nguyễn Thi sinh ra trong một gia đình nghèo,
mồ côi cha từ năm 10 tuổi, mẹ đi bước nữa nênvất vả, tủi cực từ nhỏ
- Năm 1943, Nguyễn Thi theo người anh vào SàiGòn
- Năm 1945, tham gia cách mạng
- Năm 1954, tập kết ra Bắc
- Năm 1962, trở lại chiến trường miền Nam
- Hi sinh ở mặt trận Sài Gòn trong cuộc tổng tiến+ GV: Giới thiệu những sáng tác và
công và nổi dậy Mậu thân 1968
- Tư tưởng và phong cách nghệ thuật:
+ Nguyễn Thi gắn bó với nhân dân miền Nam vàthực sự xứng đáng với danh hiệu: Nhà văn củangười dân Nam Bộ
+ Nhân vật của Nguyễn Thi có cá tính riêngnhưng tất cả đều có những đặc điểm chung "rấtNguyễn Thi"
+ Họ là những con người yêu nước mãnh liệt,thủy chung đến cùng với Tổ quốc, căm thù bọnxâm lược, vô cùng gan góc và tinh thần chiếnđấu rất cao - những con người dường như sinh ra
để đánh giặc
+ Họ thể hiện được tính chất Nam bộ: thẳngthắn, bộc trực, lạc quan, yêu đời, giàu tình nghĩa
Trang 9Hoạt động của thầy và trò Nội dung cần đạt
- Thao tác 2: Tìm hiểu Tác phẩm 2 Tác phẩm Những đứa con trong gia đình:
Những đứa con trong gia đình.
+ GV: Yêu cầu HS giới thiệu khái a Xuất xứ:
quát về Những đứa con trong gia Tác phẩm được viết ngay trong những ngày
đình của Nguyễn Thi. chiến đấu ác liệt khi ông công tác với tư cách là
một nhà văn - chiến sĩ ở Tạp chí Văn nghệ Quân giải phóng (tháng 2 năm 1966) Sau được in trong Truyện và kí, NXB Văn học Giải phóng,
+ GV: Yêu cầu HS tóm tắt đoạn trích
1978
b Tóm tắt tác phẩm:
Những đứa con trong gia đình của Những hồi ức của Việt trong lần tỉnh dậy thứ tư:
tìm nơi súng nổ để về với đồng đội
- Nhớ lại chuyện hai chị em giành nhau đi
bộ đội, bàn bạc việc nhà đêm trước ngàynhập ngũ
- Sáng hôm sau đó, hai chị em khiêng bànthờ mẹ gửi sang nhà chú Năm để lênđường
* Hoạt động 2: Tổ chức đọc- hiểu văn II ĐỌC- HIỂU VĂN BẢN:
bản
- Thao tác 1: Tìm hiểu nghệ thuật kể 1 Nghệ thuật kể chuyện:
chuyện của tác giả
+ GV nêu vấn đề: Tác giả đặt điểm - Đặt điểm nhìn trần thuât vào nhân vật Việt, kểnhìn trần thuật vào nhân vật nào? qua dòng hồi tưởng miên man đứt nối khi Việt bịTrong tình huống nào của nhân vật? trọng thương nằm ở lại chiến trường
+ GV: Cách trần thụât như vậy có tác - Tác dụng:
dụng gì trong việc khắc hoạ tính cách + Đem đến màu sẳc trữ tình đậm đà, tự nhiên vànhân vật và chủ đề của truyện? tạo điều kiện cho tác giả thâm nhập sâu vào thế+ HS thảo luận và phân tích giới nội tâm nhân vật để dẫn dắt câu chuyện.+ GV theo dõi, nhận xét góp ý và + Diễn biến câu chuyện rất linh hoạt, không phụchốt lại thuộc vào trật tự thời gian và không gian: Từ
hiện thực chiến trường hồi tưởng quá khứ gần
xa từ chuyện này chuyển sang chuyện khác+ GV: Nêu thêm ví dụ:
rất tự nhiên
o Khi Việt tỉnh dậy lần thứ hai:
Hai mắt không thấy gì, chỉ cảm
thấy hơi gió lạnh ùa trên má, nghe
9
Trang 10download by : skknchat@gmail.com