Bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của nhà đầu tư trong công ty niêm yết ở việt nam

Bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của nhà đầu tư trong công ty niêm yết ở Việt Nam Nguyễn Thị Thu Phương Khoa Luật Luận văn Thạc sĩ ngành: Luật Kinh tế; Mã số: 60 38 50 Người hướng dẫn:

Bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của nhà đầu

tư trong công ty niêm yết ở Việt Nam

Nguyễn Thị Thu Phương

Khoa Luật Luận văn Thạc sĩ ngành: Luật Kinh tế; Mã số: 60 38 50 Người hướng dẫn: PGS.TS Lê Thị Thu Thủy

Năm bảo vệ: 2012

Abstract: Nghiên cứu làm rõ những vấn đề lý luận về pháp luật điều chỉnh các hoạt

động bảo vệ nhà đầu tư trong các công ty niêm yết, phân tích những nội dung cơ bản của pháp luật Việt Nam hiện hành về bảo vệ nhà đầu tư trong mối quan hệ với công ty niêm yết Phân tích thực tiễn áp dụng pháp luật về bảo vệ nhà đầu tư trong công ty niêm yết Phân tích những yếu tố ảnh hưởng đến thực trạng trên Đánh giá những ưu điểm và nhược điểm của pháp luật Việt Nam hiện hành về vấn đề này, từ đó rút ra những vấn đề cần phải tiếp tục xây dựng và hoàn thiện Đề xuất các quan điểm, phương hướng và những giải pháp cụ thể nhằm hoàn thiện pháp luật về bảo vệ quyền

và lợi ích hợp pháp của nhà đầu tư trong công ty niêm yết ở Việt Nam

Keywords: Pháp luật Việt Nam; Luật kinh tế; Nhà đầu tư; Quyền lợi; Công ty niêm

yết

Content

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Thị trường chứng khoán được hình thành phát triển từ thế kỷ XV ở Châu Âu và trải qua quá trình phát triển với nhiều thăng trầm Ở Việt Nam, thị trường chứng khoán được hình thành từ năm 2000, đánh dấu bằng sự đi vào hoạt động của Trung tâm Giao dịch chứng khoán thành phố Hồ Chí Minh (nay là Sở Giao dịch chứng khoán thành phố Hồ Chí Minh) Để tạo

cơ sở pháp lý cho tổ chức và hoạt động của thị trường chứng khoán, Quốc hội đã ban hành Luật Chứng khoán, Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Chứng khoán và các văn bản hướng dẫn thi hành Dựa trên cơ sở khuôn khổ pháp lý trên, thị trường chứng khoán nước ta

đã có những bước phát triển đáng ghi nhận

Tuy nhiên, thực tế bảo vệ quyền lợi của nhà đầu tư trong các công ty niêm yết vẫn

chưa thực sự hiệu quả Diễn đàn Kinh tế Thế giới (WEF) công bố “Báo cáo năng lực cạnh

tranh toàn cầu 2010 – 2011”, mức độ bảo vệ nhà đầu tư đứng thứ 133/139 [4] Trong các

“Báo cáo Môi trường kinh doanh” do Ngân hàng Thế giới và Quỹ tiền tệ Quốc tế công bố

năm 2009 và năm 2010, Việt Nam thường xuyên đứng cuối bảng về mức độ bảo vệ nhà đầu

tư, đứng thứ 171/183 năm 2009 [10] và 172/183 năm 2010 [11] Rõ ràng, vấn đề bảo vệ nhà đầu tư trên thị trường chứng khoán là vô cùng cấp thiết để đảm bảo quyền và lợi ích hợp pháp của chính các nhà đầu tư - một chủ thể quan trọng và không thể thiếu của thị trường chứng khoán, đồng thời đảm bảo sự vận hành thị trường chứng khoán một cách công bằng, hiệu quả; nâng cao thứ hạng quốc tế và cải thiện hình ảnh của Việt Nam trước con mắt của các nhà đầu

tư nước ngoài

Xuất phát từ thực tiễn nêu trên, tác giả đã chọn đề tài “Bảo vệ quyền và lợi ích hợp

pháp của nhà đầu tư trong công ty niêm yết ở Việt Nam” để làm luận văn thạc sỹ luật học

của mình

2 Tình hình nghiên cứu đề tài

Vấn đề bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của nhà đầu tư trên thị trường chứng khoán

nói chung trong thời gian gần đây đã được quan nghiên cứu: “Báo cáo năng lực cạnh tranh

toàn cầu năm 2010 – 2011” của Diễn đàn Kinh tế Thế giới,“Báo cáo về môi trường kinh doanh” được Ngân hàng Thế giới và Quỹ Tiền tệ Quốc tế công bố năm 2010, luận án tiến sỹ

“Bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của nhà đầu tư trên thị trường chứng khoán tập trung ở Việt Nam” của Hoàng Thị Quỳnh Chi, Bảo vệ nhà đầu tư nhỏ trên thị trường chứng khoán Việt Nam” của PGS.TS Lê Hoàng Nga, “Bảo vệ quyền lợi của cổ đông nhỏ: Biết bệnh nhưng chưa tìm thấy thuốc?” của tác giả Hà Minh Tuy nhiên, công trình này mới chỉ dừng lại ở việc

nghiên cứu khung pháp lý điều chỉnh hoạt động bảo vệ nhà đầu tư trên thị trường chứng khoán một cách bao quát, tổng thể Cho đến nay, ở Việt Nam chưa có một công trình nghiên cứu nào đề cập, đánh giá một cách có hệ thống và đầy đủ nhất về vấn đề bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của nhà đầu tư trong các công ty niêm yết

3 Phương pháp nghiên cứu

3.1 Phương pháp phân tích, tổng hợp

Phương pháp phân tích được sử dụng để làm rõ các quy định của Luật Doanh nghiệp; Luật Chứng khoán; Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Chứng khoán; Quy chế quản trị công ty niêm yết; Điều lệ mẫu áp dụng cho công ty niêm yết Ngoài ra, các số liệu thống

kê, một số tình huống nghiên cứu cũng được phân tích trên cơ sở quy định của pháp luật Từ

sự phân tích này, tác giả sẽ tổng hợp vấn đề để đưa ra ý kiến, nhận định cho vấn đề được xem xét

3.2 Phương pháp so sánh

Tác giả có so sánh với pháp luật của một số nước để thấy được những điểm hợp lý hoặc còn bất cập trong việc điều chỉnh cơ chế bảo vệ nhà đầu tư do các công ty niêm yết thực hiện Từ đó, có thể đề ra những giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả của các quy định đối với vấn đề này Ngoài ra, luận văn còn sử dụng phương pháp thống kê, chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ duy vật lịch sử

4 Mục đích và phạm vi nghiên cứu

4.1 Mục đích nghiên cứu

Mục đích của luận văn là nghiên cứu làm sáng tỏ những vấn đề lý luận và thực tiễn của các quy định pháp lý điều chỉnh hoạt động bảo vệ nhà đầu tư trong các công ty niêm yết Trên cơ sở đó, luận văn đề xuất các phương hướng và giải pháp hoàn thiện pháp luật về bảo

vệ nhà đầu tư trong công ty niêm yết, góp phần vào việc đáp ứng tốt hơn yêu cầu hoàn thiện khung pháp lý về chứng khoán và thị trường chứng khoán tại Việt Nam

4.2 Phạm vi nghiên cứu

Phạm vi nghiên cứu của luận văn chỉ tập trung vào mối quan hệ giữa nhà đầu tư và công ty niêm yết trong việc bảo vệ nhà đầu tư theo quy định của Luật Doanh nghiệp; Luật Chứng khoán; Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Chứng khoán; Quy chế quản trị công ty niêm yết; Điều lệ mẫu áp dụng cho công ty niêm yết

5 Giới hạn thời điểm nghiên cứu

Các số liệu và quy định của pháp luật về bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của nhà đầu

tư trong luận văn được cập nhật đến 30/01/2012

6 Kết cấu của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo và phụ lục, nội dung của luận văn gồm 3 chương được kết cấu như sau:

Chương 1: Những vấn đề lý luận về pháp luật bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của

nhà đầu tư trong công ty niêm yết

Chương 2: Thực tiễn áp dụng các quy định pháp luật về bảo vệ quyền và lợi ích hợp

pháp của nhà đầu tư trong công ty niêm yết ở Việt Nam

Chương 3: Giải pháp nhằm hoàn thiện pháp luật về bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp

của nhà đầu tư trong công ty niêm yết ở Việt Nam

Chương 1

NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ PHÁP LUẬT BẢO VỆ QUYỀN VÀ LỢI ÍCH HỢP PHÁP CỦA NHÀ ĐẦU TƯ TRONG CÔNG TY NIÊM YẾT

1.1 Tổng quan về bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của nhà đầu tư trong công ty niêm yết

1.1.1 Khái niệm, đặc điểm công ty niêm yết và nhà đầu tư chứng khoán trong công ty niêm yết

1.1.1.1 Khái niệm, đặc điểm công ty niêm yết

* Khái niệm công ty niêm yết

Công ty niêm yết không chỉ là công ty cổ phần (có các loại chứng khoán được niêm yết) mà còn có thể là công ty trách nhiệm hữu hạn (có trái phiếu niêm yết) trên Sở giao dịch chứng khoán

* Đặc điểm của công ty niêm yết

Thứ nhất, công ty niêm yết là loại hình công ty cổ phần hoặc công ty trách nhiệm hữu hạn

Nếu công ty niêm yết là công ty cổ phần thì các loại chứng khoán đều có thể được đưa vào niêm yết tại Sở giao dịch chứng khoán khi có đủ điều kiện theo quy định của pháp luật Đối với công ty niêm yết là công ty trách nhiệm hữu hạn thì loại chứng khoán niêm yết tại Sở giao dịch chỉ có trái phiếu

Thứ hai, công ty niêm yết có cổ phiếu được chấp thuận niêm yết, giao dịch tại Sở giao dịch chứng khoán trên lãnh thổ Việt Nam

Để được Sở giao dịch chứng khoán chấp thuận niêm yết thì doanh nghiệp phải đáp ứng được điều kiện niêm yết về vốn, tình hình hoạt động kinh doanh và được thể hiện trong

hồ sơ đăng ký niêm yết

Từ đặc điểm thứ nhất và thứ hai của công ty niêm yết cho thấy công ty niêm yết (loại hình công ty cổ phần) thực chất là công ty đại chúng

Thứ ba, công ty niêm yết có quyền và nghĩa vụ theo quy định của Luật Doanh nghiệp và Luật Chứng khoán

- Quyền của công ty niêm yết: Tự chủ kinh doanh; chủ động lựa chọn ngành nghề, địa

bàn, hình thức kinh doanh, đầu tư; lựa chọn hình thức, phương thức huy động, phân bổ và sử

dụng vốn; tự chủ quyết định quan hệ nội bộ…[16, 10]

- Nghĩa vụ của công ty niêm yết: Công bố thông tin; tuân thủ các nguyên tắc quản trị

công ty theo quy định của Luật Doanh nghiệp và Quy chế quản trị công ty niêm yết, Điều lệ mẫu áp dụng cho công ty niêm yết; thực hiện đăng ký, lưu ký chứng khoán tập trung tại Trung tâm lưu ký chứng khoán [14, 12]

Thứ tư, cơ cấu tổ chức nội bộ của công ty niêm yết phức tạp hơn so với công ty cổ phần

Công ty niêm yết có cơ cấu gồm: Đại hội đồng cổ đông, Hội đồng quản trị, Giám đốc (Tổng Giám đốc), Ban kiểm soát, Thư ký công ty, cán bộ chuyên trách công bố thông tin và các tiểu ban của Hội đồng quản trị

Thứ năm, công ty niêm yết chịu sự quản lý chủ yếu của Uỷ ban chứng khoán Nhà nước

Do công ty niêm yết là có chứng khoán được niêm yết và giao dịch trên Sở giao dịch chứng khoán nên các doanh nghiệp phải chịu sự quản lý của cơ quan chuyên môn – đó là Uỷ ban chứng khoán Nhà nước (UBCKNN) UBCKNN có hệ thống các cơ quan giúp việc như

Sở Giao dịch chứng khoán Hà Nội và Sở Giao dịch chứng khoán thành phố Hồ Chí Minh, Trung tâm lưu ký chứng khoán Việt Nam

1.1.1.2 Khái niệm, đặc điểm của nhà đầu tƣ chứng khoán trong công ty niêm yết

* Khái niệm nhà đầu tư chứng khoán trong công ty niêm yết

Nhà đầu tư chứng khoán trong công ty niêm yết (sau đây gọi tắt là nhà đầu tư trong công ty niêm yết) được hiểu là tổ chức, cá nhân Việt Nam và tổ chức, cá nhân nước ngoài tham gia đầu tư cổ phiếu của các công ty niêm yết trên Sở giao dịch chứng khoán

* Đặc điểm của nhà đầu tư chứng khoán trong công ty niêm yết

- Nhà đầu tư chứng khoán trong công ty niêm yết rất đa dạng: tổ chức hoặc cá nhân; có thể là tổ chức, cá nhân trong nước hoặc tổ chức, cá nhân nước ngoài

- Mục đích của nhà đầu tư khi đầu tư vào công ty niêm yết là tìm kiếm lợi nhuận

1.1.2 Khái niệm, đặc điểm, phân loại các quyền và lợi ích hợp pháp của nhà đầu tƣ trong công ty niêm yết

* Khái niệm quyền và lợi ích hợp pháp của nhà đầu tƣ trong công ty niêm yết

Quyền của nhà đầu tư trong công ty niêm yết được hiểu là những việc mà nhà đầu tư được làm khi họ sở hữu chứng khoán của công ty niêm yết

Lợi ích của nhà đầu tư trong công ty niêm yết là điều có lợi cho nhà đầu tư khi họ sở hữu chứng khoán của công ty niêm yết

* Đặc điểm của các quyền và lợi ích hợp pháp của nhà đầu tƣ trong công ty niêm yết

Thứ nhất, quyền và lợi ích hợp pháp của nhà đầu tư trong công ty niêm yết luôn gắn liền với nhà đầu tư

Dựa trên quyền sở hữu cổ phiếu, các nhà đầu tư được hưởng các quyền và lợi ích nhất định Cách thức thực hiện quyền lợi cũng linh hoạt: nhà đầu tư có thể trực tiếp hoặc uỷ quyền bằng văn bản cho người khác và tổ chức phát hành có trách nhiệm đảm bảo cho việc thực hiện các quyền lợi này của nhà đầu tư

Thứ hai, quyền và lợi ích hợp pháp của nhà đầu tư trong công ty niêm yết phát sinh trong quá trình đầu tư cổ phiếu của công ty niêm yết đó

Quyền và lợi ích của nhà đầu tư phát sinh kể từ thời điểm nhà đầu tư sở hữu cổ phiếu của công ty niêm yết và chấm dứt khi nhà đầu tư chuyển nhượng chứng khoán cho nhà đầu tư khác hoặc khi công ty mua lại theo yêu cầu của nhà đầu tư

Thứ ba, sự đảm bảo quyền và lợi ích hợp pháp của nhà đầu tư trong công ty niêm yết bị tác động bởi rủi ro

Quyền và lợi ích hợp pháp của nhà đầu tư được pháp luật ghi nhận Nhưng trên thực

tế, điều này không phải lúc nào cũng diễn ra một cách suôn sẻ do sự tác động của những rủi

ro Theo đó, cổ phiếu có thể chịu rủi ro hệ thống hoặc rủi ro không hệ thống

* Phân loại các quyền và lợi ích hợp pháp của nhà đầu tƣ trong công ty niêm yết

- Căn cứ vào pháp luật điều chỉnh thì quyền và lợi ích hợp pháp của nhà đầu tư trong công ty niêm yết bao gồm: quyền và lợi ích hợp pháp của nhà đầu tư trong công ty niêm yết theo pháp luật Doanh nghiệp và quyền và lợi ích hợp pháp của nhà đầu tư trong công ty niêm yết theo pháp luật Chứng khoán

- Căn cứ vào tính chất của quyền và lợi ích của nhà đầu tư thì các quyền và lợi ích này được phân chia thành: các quyền và lợi ích chính trị; các quyền và lợi ích kinh tế

1.1.3 Cơ sở của bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của nhà đầu tƣ trong công ty niêm yết

Về mặt lý luận, vấn đề bảo vệ quyền bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của nhà đầu tư

dựa trên cơ sở nhà đầu tư là chủ sở hữu công ty

Nhiệm vụ của pháp luật không chỉ là ghi nhận các quyền và lợi ích chính đáng của cổ đông mà còn có những biện pháp bảo vệ các quyền lợi này

1.1.4 Ý nghĩa của vấn đề bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của nhà đầu tư trong công ty niêm yết

Bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của nhà đầu tư trong công ty niêm yết có ý nghĩa đối với các nhà đầu tư, công ty niêm yết và thị trường chứng khoán

1.1.5 Các biện pháp bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của nhà đầu tư trong công ty niêm yết

Nhà đầu tư trong công ty niêm yết được bảo vệ thông qua biện pháp hành chính, biện pháp tố tụng

1.2 Khái quát về pháp luật bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của nhà đầu tư trong công

ty niêm yết

1.2.1 Quá trình hình thành và phát triển của các quy định pháp luật về bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của nhà đầu tư trong công ty niêm yết

Năm 1990, Luật Doanh nghiệp tư nhân và Luật Công ty ra đời, đã đặt nền tảng pháp lý đầu tiên cho việc hình thành hệ thống các doanh nghiệp thuộc sở hữu tư nhân trong nước Bên cạnh đó, pháp luật về chứng khoán rất đơn giản, chỉ được biết đến là Nghị định

48/1998/NĐ-CP ngày 11/7/1998 về chứng khoán và thị trường chứng khoán Nghị định này không hề đề cập đến các vấn đề có liên quan đến bảo vệ nhà đầu tư như: quyền khởi kiện của nhà đầu tư tại Toà án hoặc yêu cầu Trọng tài Kinh tế giải quyết tranh chấp; thanh tra, kiểm tra, giám sát của cơ quan Nhà nước có thẩm quyền đối với các công ty niêm yết trong bảo đảm thực hiện quyền lợi của nhà đầu tư

Mãi đến năm 1998, Trung tâm Giao dịch chứng khoán Hà Nội và Trung tâm Giao dịch chứng khoán thành phố Hồ Chí Minh mới được thành lập nhưng vẫn chưa đi vào hoạt động vì đây là giai đoạn nước ta học tập kinh nghiệm về xây dựng mô hình thị trường chứng khoán

Luật Doanh nghiệp được ban hành vào năm 1999, Nghị định 144/2003/NĐ-CP ngày 28/11/2003 của Chính phủ về chứng khoán và thị trường chứng khoán (thay thế cho Nghị định 48/1998/NĐ-CP) ra đời nhưng còn bộc lộ không ít khiếm khuyết Luật Doanh nghiệp năm 2005 (thay thế Luật Doanh nghiệp năm 1999); Luật Chứng khoán; Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Chứng khoán, Quy chế quản trị công ty niêm yết (ban hành kèm theo Quyết định 12/2007/QĐ-BTC ngày 13/3/2007 của Bộ Tài Chính) và Điều lệ mẫu áp dụng cho công ty niêm yết (ban hành kèm theo Quyết định 15/2007/QĐ-BTC ngày 19/3/2007 của Bộ Tài Chính) tạo ra bước tiến lớn tạo ra sự thay đổi căn bản trong quá trình hoàn thiện pháp luật

về bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của nhà đầu tư trong các công ty niêm yết

1.2.1 Nội dung pháp luật về bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của nhà đầu tư trong công

ty niêm yết

1.2.1.1 Bảo vệ quyền tham gia thị trường, quyền thực hiện các giao dịch chứng khoán của nhà đầu tư trong công ty niêm yết

* Bảo vệ quyền tham gia thị trường của nhà đầu tư trong công ty niêm yết

Khác với tổ chức phát hành hoặc các công ty chứng khoán, Luật Chứng khoán không đưa ra bất kỳ điều kiện gì đối với nhà đầu tư trong các công ty niêm yết, thực tế họ chỉ cần có vốn là có thể tham gia vào thị trường chứng khoán Đây là sự khuyến khích của Nhà nước đối với các nhà đầu tư để họ tham gia vào thị trường này

* Bảo vệ quyền thực hiện các giao dịch chứng khoán của nhà đầu tư trong công ty niêm yết

Nhà đầu tư được pháp luật đảm bảo thực hiện các giao dịch chứng khoán của công ty niêm yết như: tự do chuyển nhượng cổ phần, yêu cầu công ty niêm yết mua lại cổ phần của mình

1.2.1.2 Bảo vệ quyền sở hữu tài sản đầu tư của nhà đầu tư trong công ty niêm yết

Khi nhà đầu tư mua bỏ tiền ra để mua cổ phiếu của công ty niêm yết thì có quyền sở hữu đối với công ty nhưng tương ứng với tỷ lệ góp vốn của họ Quyền sở hữu của nhà đầu tư còn được bảo đảm trong các giao dịch mua, bán cổ phần và khi công ty giải thể hoặc phá sản,

cổ đông được nhận một phần tài sản còn lại tương ứng với số cổ phần góp vốn vào công ty [16]

1.2.1.3 Bảo vệ quyền được cung cấp thông tin của nhà đầu tư trong công ty niêm yết

Công ty niêm yết phải có nghĩa vụ công bố thông tin khi chào bán chứng khoán ra công chúng Trong quá trình hoạt động, doanh nghiệp niêm yết còn thực hiện công bố thông tin định kỳ, bất thường hoặc theo yêu cầu của UBCKNN Trong trường hợp công ty niêm yết

vi phạm các quy định về công bố thông tin thì sẽ bị UBCKNN xử phạt vi phạm hành chính

1.2.1.4 Bảo vệ các quyền và lợi ích phát sinh từ quyền sở hữu đối với tài sản của nhà đầu tư trong công ty niêm yết

Quyền sở hữu đối với tài sản của nhà đầu tư trong công ty niêm yết là cơ sở phát sinh các quyền và lợi ích hợp pháp khác Các quyền và lợi ích này bao gồm: quyền và lợi của cổ

đông phổ thông, quyền và lợi ích phát sinh từ quyền sở hữu của cổ đông ưu đãi

KẾT LUẬN CHƯƠNG 1

Chương 1 đề cập khái quát về vấn đề bảo vệ quyền và lợi ích của nhà đầu tư trong công ty niêm yết cũng như các quy định của pháp luật về vấn đề này theo Luật Doanh nghiệp; Luật Chứng khoán; Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Chứng khoán và các văn bản hướng dẫn thi hành Các quy định này sẽ là cơ sở cho việc phân tích và bình luận khung pháp luật cụ thể của Việt Nam đối với vấn đề bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của nhà đầu tư trong công ty niêm yết được trình bày tại chương 2

Chương 2

THỰC TRẠNG PHÁP LUẬT VỀ BẢO VỆ QUYỀN VÀ LỢI ÍCH HỢP PHÁP CỦA NHÀ ĐẦU TƯ TRONG CÔNG TY NIÊM YẾT Ở

VIỆT NAM

2.1 Bảo vệ quyền tham gia thị trường, thực hiện các giao dịch chứng khoán của nhà đầu

tư trong công ty niêm yết

Theo Khoản 2 Điều 8 Nghị định 01/2010 về chào bán cổ phần riêng lẻ thì nhà đầu tư mua cổ phần chào bán riêng lẻ sẽ bị hạn chế chuyển nhượng tối thiểu trong vòng 1 năm kể từ ngày hoàn thành đợt chào bán Mục đích của sự hạn chế chuyển nhượng là tránh tình trạng các doanh nghiệp lợi dụng việc không phải công bố thông tin khi chào bán riêng lẻ để thực hiện chào bán chứng khoán ra công chúng Tuy nhiên, thực chất của quy định này là cản trở

tự do chuyển nhượng cổ phần và như vậy gây ra ít nhất hai hệ quả: Thứ nhất, quyền sở hữu tài

sản của cổ đông bị hạn chế, niềm tin của nhà đầu tư vào công ty niêm yết đó bị suy giảm vì có

thể mua nhưng không dễ bán.Thứ hai, những người quản trị kém năng lực được bảo vệ dưới

vỏ bọc “tránh thay đổi bộ máy điều hành do chuyển nhượng cổ phần” Những bất cập này được phân tích thông qua việc Công ty Cổ phần Đầu tư và Thương mại DIC chào bán riêng lẻ năm 2011

2.2 Bảo vệ quyền được cung cấp thông tin của nhà đầu tư trong công ty niêm yết

* Chất lượng thông tin trong Bản cáo bạch

Bản cáo bạch của các công ty tiến hành chào bán chứng khoán ra công chúng lần đầu hoặc niêm yết lần đầu chưa bắt buộc phải được kiểm toán viên độc lập thẩm định về chất lượng thông tin Do vậy, không mấy doanh nghiệp tự nguyện đầu tư vào việc này, dẫn đến

tình trạng có những Bản cáo bạch thiếu thông tin hoặc sai lệch như đã diễn ra đối với Công ty

cổ phần Dược phẩm Viễn Đông (DVD)

* Chất lượng thông tin trong Báo cáo thường niên, Báo cáo tài chính

Nhiều báo cáo tài thường niên lại in nguyên xi báo cáo tài chính, thiếu thông tin được lượng hoá, sử dụng nhiều thuật ngữ chuyên môn và quá nặng nề các thông tin quá khứ nên không nhiều hữu ích với các nhà đầu tư [25]

Chất lượng của các Báo cáo tài chính cũng không khả quan hơn so với Báo cáo thường niên Theo kết quả điều tra của Nhóm công tác thị trường vốn của Quỹ đầu tư Dragon Capital, nhiều công ty tuy công bố báo cáo tài chính nhưng lại không công bố thuyết minh báo cáo tài chính, nếu có thì thiếu các phần quan trọng về giao dịch các bên liên quan Ngoài

ra, Báo cáo tài chính của các công ty niêm yết vẫn chưa đảm bảo được tính chính xác khi công bố với các nhà đầu tư được thể hiện ở sự chênh lệch đáng kể giữa số liệu trước và sau kiểm toán mà điển hình như: Báo cáo kiểm toán năm 2007 của Công ty cổ phần Bông Bạch Tuyết, Tập đoàn Mai Linh

* Chủ thể thực hiện công bố thông tin

Theo kết quả điều tra của Công ty Tài chính Quốc tế (IFC) về tình hình thực hiện các quy định về quản trị công ty niêm yết thì phần lớn các công ty niêm yết không có nhân viên chuyên trách công bố thông tin mà kiêm nhiệm các chức danh như Kế toán trưởng, Giám đốc tài chính, thành viên Hội đồng quản trị

Sự kiêm nhiệm này giúp các nhà quản trị dễ dàng hơn trong việc giấu giếm hoặc chậm công bố hoặc công bố thông tin không đúng sự thật như đã xảy ra tại Công ty Cổ phần Bông Bạch Tuyết, Công ty Cổ phần Mai Linh

* Mức độ tuân thủ về công bố thông tin

Doanh nghiệp niêm yết không chỉ vi phạm công bố thống tin định kỳ mà còn cả công

bố thông tin bất thường Nguyên nhân là do nhận thức của doanh nghiệp chưa cáo, chế tài xử phạt tại Nghị định 85/2010NĐ-CP về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực chứng khoán còn quá nhẹ so với tính chất, mức độ vi phạm

* Phương tiện công bố thông tin

Theo Kết quả điều tra của Nhóm công tác thị trường vốn của Quỹ đầu tư Dragon Capital, trên Sở giao dịch chứng khoán Hà Nội có 95,8% công ty niêm yết đã xây dựng website của mình Tuy nhiên, phần lớn còn sơ sài và chưa cập nhật đầy đủ thông tin Còn tại

Sở giao dịch chứng khoán thành phố Hồ Chí Minh có 176/177 công ty có website nhưng vẫn

có tới 31 công ty chưa cập nhật đầy đủ thông tin và một số website không truy cập được

* Một số trường hợp cần phải công bố thông tin nhưng chưa được Luật Chứng khoán quy định

Một số trường hợp cần phải công bố thông tin nhưng chưa được Luật Chứng khoán quy định như: công bố thông tin sau khi doanh nghiệp xin huỷ niêm yết, công bố thông tin liên quan đến thù lao của những người quản lý, điều hành

2.3 Bảo vệ quyền sở hữu tài sản đầu tƣ của nhà đầu tƣ trong công ty niêm yết

Khi đợt phát hành bị hủy bỏ, giá cổ phiếu không được điều chỉnh ngược trở lại trên cơ

sở bù theo giá trị quyền mua tương ứng Cổ đông thực hiện quyền mua bị thiệt vì giá đã điều chỉnh kỹ thuật Nếu bù giá để cổ đông thực hiện quyền mua đỡ thiệt thì nhà đầu tư mua sau ngày chốt quyền lại quá lợi vì được lợi thêm một khoản tiền

2.4 Bảo vệ các quyền và lợi ích phát sinh từ quyền sở hữu tài sản đầu tƣ của nhà đầu tƣ trong công ty niêm yết

* Bảo vệ quyền tham dự Đại hội cổ đông của nhà đầu tư

Quy định tại Khoản 1 Điều 102 Luật Doanh nghiệp về tỷ lệ tham dự của cổ đông khi tiến hành họp Đại hội đông nhằm mục tiêu đảm bảo cho đa số các nhà đầu tư có quyền tham gia Đại hội cổ đông Tuy nhiên, quy định này tỏ ra không thích hợp với các công ty niêm yết

do có số lượng nhà đầu tư đông đảo và thường phân tán ở nhiều địa phương khác nhau mà

điển hình là Công ty chứng khoán Kim Long có khoảng 28.000 cổ đông [21] Sự bất cập này làm cho doanh nghiệp phải tổ chức đại hội cổ đông nhiều lần gây tốn kém chi phí cho doanh nghiệp

* Bảo vệ quyền được đối xử công bằng giữa các nhà đầu tư

Các cổ đông nhỏ, cổ đông thiểu số trong công ty niêm yết không được hưởng các quyền lợi ngang bằng với các cổ đông lớn là thực tế tại nhiều công ty niêm yết trong đó có Công ty Cổ phần vận tải xăng dầu Vipco, công ty cổ phần đầu tư phát triển công nghệ FPT Nguyên nhân là do các nhà đầu tư đã trao quyền quá lớn cho Hội đồng quản trị Để giải quyết vấn đề này, Uỷ ban Chứng khoán Nhà nước chỉ có thể xử phạt vi phạm hành chính đối với doanh nghiệp niêm yết do vi phạm quy chế quản trị công ty niêm yết theo Nghị định 85

2.5 Nguyên nhân của các hạn chế trong thực tiễn bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của nhà đầu tư trong công ty niêm yết

2.5.1 Quản trị công ty niêm yết ở mức sơ khai

2.5.1.1 Trách nhiệm của Hội đồng quản trị chưa tương xứng với quyền hạn

* Trách nhiệm của Hội đồng quản trị và thành viên Hội đồng quản trị còn thấp

Mặc dù, vai trò của các thành viên Hội đồng quản trị được quy định rõ trong Điều lệ mẫu, Quy chế quản trị công ty niêm yết nói chung và trong Điều lệ, Quy chế quản trị của mỗi công ty niêm yết nói riêng nhưng chưa được thực hiện đầy đủ Báo cáo về hoạt động của Hội đồng quản trị tuy có được soạn thảo nhưng sơ sài và hình thức, chưa cụ thể Ngoài ra, sự phối hợp giữa Hội đồng quản trị và Ban kiểm soát trong vai trò quản trị công ty chưa được nêu rõ, tình hình tham dự các cuộc họp của các thành viên không được đề cập Cơ cấu, chức năng, nhiệm vụ của Hội đồng quản trị chưa rõ ràng; chưa có các ban chuyên trách như: tiểu ban thù lao đãi ngộ, tiểu ban phát triển nhân sự, tiểu ban kiểm toán

* Thành viên Hội đồng quản trị hoạt động kiêm nhiệm

Theo thống kê mới nhất của Sở Giao dịch Chứng khoán thành phố Hồ Chí Minh, chỉ

có 107/177 công ty niêm yết thực hiện bầu thành viên hội đồng quản trị độc lập không điều hành và chỉ có 99/177 công ty tách bạch giữa Hội đồng quản trị và Ban giám đốc [33] Những con số trên cũng cảnh báo nguy cơ lạm dụng quyền lực của thành viên Hội đồng quản trị là rất lớn như đã diễn ra ở Công ty cổ phần dầu thực vật Tường An

* Thành viên Hội đồng quản trị độc lập chưa phát huy được tính độc lập của mình

Theo Điều 11 Quy chế Quản trị công ty niêm yết và Điều 24 Điều lệ mẫu áp dụng cho công ty niêm yết, tính độc lập của thành viên HĐQT được thể hiện bằng quy định: “tối thiểu 1/3 tổng số thành viên Hội đồng quản trị là độc lập không điều hành” (số lượng thành viên Hội đồng quản trị là từ 5 đến 11 người) Tuy nhiên, bản thân từ “độc lập” ở đây cũng gây rất nhiều tranh cãi dẫn đến vai trò của thành viên Hội đồng quản trị độc lập không được phát huy trên thực tế Do vậy, các thành viên Hội đồng quản trị này lại điều hành các công ty liên quan hoặc công ty con hoặc rất phụ thuộc vào Chủ tịch Hội đồng quản trị và những thành viên điều hành khác

* Chưa quy định chế tài đối với thành viên Hội đồng quản trị vi phạm các nghĩa vụ của người quản lý

Luật Doanh nghiệp, Quy chế quản trị công ty niêm yết và Điều lệ mẫu không hề quy định chế tài áp dụng đối thành viên Hội đồng quản trị vi phạm nghĩa vụ của người quản lý Trong khi đó, Luật Công ty của Thái Lan, Malaysia, Singapore và Philippine đã giải quyết rất tốt vấn đề này

Tóm lại, HĐQT trong các công ty niêm yết ở nước ta chưa phải là thể chế giám sát và cân bằng quyền lực giữa các bên trong công ty, nhất là giữa chủ sở hữu (các cổ đông) và người điều hành

2.5.1.2 Mức độ công khai hoá và minh bạch hoá thông tin chưa đáp ứng được yêu cầu

Ở nước ta hiện nay, kém công khai hoá là một trong các vấn đề lớn của quản trị công

ty niêm yết Chủ sở hữu, các cổ đông không nhận được một cách kịp thời, chính xác và đầy

đủ các thông tin cơ bản về công ty: tổng số tài sản đến đánh giá chính xác về thực trạng tài chính hiện nay và thông tin về lưu chuyển tiền tệ trong quá khứ, những dự đoán của Hội đồng quản trị về những biến đổi giá có thể xảy ra trên mỗi loại thị trường mà công ty niêm yết đó đang hoạt động

Việc công bố thông tin trên trang web của UBCKNN cũng chưa đầy đủ như: không thể tìm thấy những số liệu thống kê về vi phạm của công ty niêm yết đối với quyền lợi của nhà đầu tư tình hình xử lý vi phạm Trong Báo cáo thường niên trên trang web của Uỷ ban chứng khoán Philippine còn thống kê được những trường hợp nhà đầu tư phản ánh sai phạm của các công ty niêm yết và các vi phạm đã bị xử phạt nhằm răn đe

2.5.1.3 Chưa kiểm soát được các giao dịch của công ty niêm yết với các bên có liên quan

Luật Doanh nghiệp đã quy định khá chi tiết và cụ thể các bên có liên quan của công ty và cả chế độ, cách thức kiểm soát các giao dịch của công ty với các bên có liên quan Tuy vậy, trên thực tế, kiểm soát các giao dịch của công ty niêm yết với các bên có liên quan ở nước ta còn hết sức yếu kém Các cổ đông, các thành viên Hội đồng quản trị và những người quản lý khác, cơ quan thực thi pháp luật và xã hội nói chung chưa ý thức được sự tồn tại và tác hại đối với lợi ích của công ty, của cổ đông và những người khác, khi giao dịch của công

ty với các bên có liên quan bị lạm dụng Mặt khác, công ty niêm yết chưa xác định cụ thể các đối tượng thuộc diện các bên có liên quan; chưa có cơ chế và cách thức thu thập, tập hợp, lưu trữ và quản lý thông tin về các bên có liên quan … Vì vậy, chưa xác định được cụ thể các giao dịch cần kiểm soát với các bên có liên quan nên rất dễ xảy ra các giao dịch tư lợi

2.5.1.4 Kiểm soát nội bộ còn hình thức và kém hiệu quả

Vai trò, địa vị và nhiệm vụ của Ban kiểm soát trong công ty niêm yết vẫn còn một số tồn tại như sau:

- Chưa bắt buộc thành viên Ban kiểm soát phải là người ngoài công ty, không là cổ đông hoặc người lao động của công ty Do đó, tính độc lập, khách quan và chuyên nghiệp của Ban kiểm soát có thể chưa được bảo đảm

- Các phát hiện, đề xuất của Ban kiểm soát chỉ mới ở dạng “kiến nghị”; chưa có cơ chế buộc thực thi các kiến nghị hợp lý của Ban kiểm soát; Ban kiểm soát không có quyền nhân danh công ty khởi kiện Hội đồng quản trị, người quản lý hoặc các cổ đông khác, nếu xét thấy cần thiết, để bảo vệ quyền và lợi ích chung của cộng đồng

Nguyên nhân của thực trạng này là do hoạt động kiểm tra, giám sát của Ban kiểm soát thiên về quá khứ, thành viên Ban kiểm soát làm việc theo kiểu bán thời gian

2.5.2 Sự bất cập của pháp luật về một số vấn đề khác

Thông qua các tình huống và sự phân tích ở Mục 2.1 đã cho thấy một số quy định về bảo vệ quyền lợi của nhà đầu tư trong công ty niêm yết tỏ ra chưa phù hợp với thực tiễn như: hạn chế chuyển nhượng đối với cổ phần phát hành riêng lẻ, cán bộ công bố thông tin mức xử phạt vi phạm hành chính còn quá nhẹ, tỷ lệ tham dự của cổ đông tại Đại hội cổ đông còn quá cao và chưa phù hợp với cam kết quốc tế của Việt Nam

Bên cạnh đó, các văn bản pháp luật hiện nay còn bỏ ngỏ yêu cầu công bố thông tin trong các trường hợp: công khai thù lao của những người quản lý điều hành công ty trong Báo cáo tài chính, nghĩa vụ công bố thông tin của công ty niêm yết sau khi xin huỷ niêm yết, điều chỉnh giá ngược do việc phát hành bị đình chỉ sau khi đã được chấp thuận và chốt quyền

2.5.3 UBCKNN chưa có đủ thẩm quyền để bảo vệ nhà đầu tư

2.5.3.1 Vị thế của UBCKNN chưa tương xứng với chức năng và nhiệm vụ của mình

UBCKNN thuộc Bộ Tài chính nên theo Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật, UBCKNN không có thẩm quyền ban hành văn bản quy phạm pháp luật Do vậy, UBCKNN không thể kịp thời đưa ra những giải pháp can thiệp khi diễn biến của thị trường có biểu hiện bất thường, có nguy cơ ảnh hưởng tới lợi ích của các nhà đầu tư

Qua việc nghiên cứu ba mô hình cơ quan quản lý nhà nước về thị trường chứng khoán,

mô hình cơ quan quản lý thuộc Quốc hội hoặc Chính phủ được đánh giá là có nhiều ưu điểm hơn cả Do có vị trí độc lập so với các Bộ khác nên cơ quan quản lý chứng khoán hoạt động vừa linh hoạt vừa đảm bảo tính can thiệp kịp thời vào diễn biến của thị trường

2.5.3.2 UBCKNN không có thẩm quyền điều tra đối với các vi phạm trên thị trường chứng khoán

UBCKNN không có quyền điều tra đối với những vi phạm của công ty niêm yết nói riêng và những vi phạm nói chung trên thị trường chứng khoán Để giải quyết khiếu nại, tố cáo, UBCKNN phải tự thu tập chứng cứ bằng cách tiếp xúc với người khiếu nại, tố cáo hoặc yêu cầu họ cung cấp, phối hợp với cơ quan Công an để điều tra nên phải thực hiện các thủ tục yêu cầu cơ quan Công an điều tra về vi phạm và chờ đợi kết quả điều tra nên không kịp thời ngăn chặn được hành vi vi phạm hành chính của công ty niêm yết trong lĩnh vực chứng khoán cũng như không đảm bảo được thời gian giải quyết khiếu nại, tố cáo theo quy định của pháp luật

2.5.4 Ý thức của cổ đông về quyền và lợi ích hợp pháp của mình chưa cao và chưa đồng nhất

Nhìn chung, các nhà đầu tư ở nước ta còn thiếu kiến thức về kinh doanh, quản trị Những nhà đầu tư này có thể đã có kinh nghiệm chơi chứng khoán nhưng thiếu kiến thức về kinh doanh, kiến thức về quyền và lợi ích chính đáng của mình

2.5.5 Yếu tố văn hoá - lịch sử

Lối kinh doanh theo kiểu “gia đình trị” là một tập quán lâu đời trong văn hóa phương Đông trong đó có Việt Nam ta Đặc trưng của cách quản trị theo kiểu gia đình là người quản trị thâu tóm tất cả thông tin và chỉ tiết lộ chúng một cách nhỏ giọt cho những người dưới quyền Điều này làm cho những người dưới quyền trở nên lệ thuộc bởi họ không có một tầm nhìn bao quát trong doanh nghiệp Trong khi đó, các công ty niêm yết ở Mỹ và Anh mới thực

sự mang tính đại chúng Có thể nói, hậu quả của quản trị theo phong cách gia trưởng ở nước

ta đã làm thui chột tính chủ động trong việc thực hiện các quyền và lợi ích của nhà đầu tư

2.5.6 Chưa có khung pháp lý cho hoạt động của tổ chức xếp hạng tín nhiệm các công ty niêm yết tại Việt Nam

Việc tiếp cận thông tin của nhà đầu tư chủ yếu do công ty niêm yết cung cấp, ngoài ra nhà đầu tư có tìm hiểu qua trang web của UBCK và Sở Giao dịch chứng khoán Trong nhiều trường hợp công ty niêm yết không công bố thông tin kịp thời; nguồn cung cấp thông tin chưa

đa dạng, nhiều chiều Trong khi đó, ở nước ta hiện nay, việc đánh giá năng lực của các công

ty niêm yết mới chỉ do một tổ chức xếp hạng tín nhiệm đảm nhiệm - Công ty cổ phần xếp hạng tín nhiệm doanh nghiệp Việt Nam Về mặt chuyên môn, tổ chức này đánh giá các công

ty niêm yết dựa trên hơn 100 chỉ tiêu tài chính và phi tài chính Nhưng về khía cạnh pháp lý thì chưa có bất kỳ văn bản pháp luật nào đặt nền tảng cho sự ra đời và hoạt động của loại hình

tổ chức này Xuất phát từ thực tế này, việc xây dựng pháp luật điều chỉnh hoạt động của tổ chức xếp hạng tín nhiệm ở nước ta trở nên cấp bách hơn bao giờ hết

KẾT LUẬN CHƯƠNG 2

Chương 2 đã phân tích và bình luận các quy định của pháp luật về bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của nhà đầu tư trong công ty niêm yết ở Việt Nam Qua những tình huống thực tiễn, luận văn đã phân tích những bất cập của pháp luật nước ta trong quá trình áp dụng và nguyên nhân của những bất cập đó Trong quá trình nghiên cứu, luận văn đã có sự so sánh, đối chiếu với pháp luật của một số nước khác về cùng một vấn đề nghiên cứu để làm rõ hơn những nhận định, bình luận của tác giả Những đánh giá ở chương 2 là cơ sở cho việc đưa ra các khuyến nghị được nêu tại chương 3