Nghiên cứu sử dụng hợp lý tài nguyên đất huyện hạ lang, tỉnh cao bằng

Nghiên cứu sử dụng hợp lý tài nguyên đất huyện Hạ Lang, tỉnh Cao Bằng Phạm Thị Lan Anh Trường Đại học Khoa học Tự nhiên Luận văn Thạc sĩ ngành: Khoa học Môi trường; Mã số: 60 85 02 Ng

Nghiên cứu sử dụng hợp lý tài nguyên đất

huyện Hạ Lang, tỉnh Cao Bằng

Phạm Thị Lan Anh

Trường Đại học Khoa học Tự nhiên Luận văn Thạc sĩ ngành: Khoa học Môi trường; Mã số: 60 85 02

Người hướng dẫn: PGS.TSKH Nguyễn Xuân Hải

Năm bảo vệ: 2012

Abstract: Tổng quan về sử dụng hợp lý tài nguyên đất, nguyên tắc và quan điểm sử

dụng đất nông nghiệp bền vững, các nghiên cứu về đất và đánh giá đất ở Cao Bằng và

Hạ Lang Phân tích hiện trạng sử dụng đất, đặc điểm tài nguyên đất và các loại hình sử dụng đất hiện tại trên địa bàn huyện Hạ Lang – tỉnh Cao Bằng Đề xuất biện pháp sử dụng hợp lý tài nguyên đất nông nghiệp huyện Hạ Lang nhằm mang lại hiệu quả kinh

tế - xã hội và môi trường, phù hợp với quy hoạch sử dụng đất của huyện trong thời kỳ

tới

Keywords: Tài nguyên đất; Cao bằng; Đất nông nghiệp

Content

MỞ ĐẦU

Đất đai là nguồn tài nguyên quý giá và là điều kiện tồn tại và phát triển của con người

và tất cả các sinh vật khác trên trái đất Kinh tế - xã hội phát triển mạnh, cùng với sự bùng nổ dân số đã làm cho mối quan hệ giữa con người và đất đai ngày càng trở nên căng thẳng Những sai lầm của con người trong quá trình sử dụng đất cùng với sự tác động của thiên nhiên đã và đang làm hủy hoại môi trường đất, một số công năng của đất đai bị suy yếu đi Vấn đề tổ chức quản lý và sử dụng đất đai đúng pháp luật, có hiệu quả cao và bền vững càng trở nên quan trọng, bức xúc và mang tính toàn cầu, là vấn đề cấp thiết đang được đặt ra cho các cấp, các ngành và các đối tượng sử dụng đất

Hạ Lang là huyện vùng cao biên giới, nằm ở phía Đông Bắc tỉnh Cao Bằng Tình hình kinh tế - xã hội của huyện đang có nhiều chuyển biến mạnh mẽ, dẫn đến nhu cầu sử dụng đất cho các ngành, các lĩnh vực kinh tế - xã hội, quốc phòng - an ninh tăng nhanh Trong khi nguồn tài nguyên đất đai chỉ có hạn lại chưa được khai thác triệt để Là một trong 62 huyện nghèo nhất cả nước, lấy kinh tế nông nghiệp làm chủ đạo, việc nghiên cứu sử dụng hợp lý tài nguyên đất nông nghiệp, đảm bảo phát triển đúng theo quy hoạch sử dụng đất và quy hoạch

phát triển kinh tế xã hội là việc làm hết sức cần thiết Do đó đề tài “Nghiên cứu sử dụng hợp

lý tài nguyên đất huyện Hạ Lang, tỉnh Cao Bằng” được tiến hành nghiên cứu nhằm đạt được

những mục tiêu sau:

- Phân tích hiện trạng sử dụng đất, đặc điểm tài nguyên đất và các loại hình sử dụng

đất hiện tại trên địa bàn huyện Hạ Lang – tỉnh Cao Bằng

- Đề xuất biện pháp sử dụng hợp lý tài nguyên đất nông nghiệp huyện Hạ Lang nhằm mang lại hiệu quả kinh tế - xã hội và môi trường, phù hợp với quy hoạch sử

dụng đất của huyện trong thời kỳ tới

Để đạt được mục tiêu trên, đề tài đã tiến hành nghiên cứu 5 nội dung và sử dụng 4 phương pháp

Chương 1: Tổng quan vấn đề nghiên cứu

1.1 Sự cần thiết phải nghiên cứu sử dụng hợp lý tài nguyên đất

1.2 Một số khái niệm sử dụng trong đề tài

1.3 Nguyên tắc và quan điểm sử dụng đất nông nghiệp bền vững

1.4 Các nghiên cứu về đất và đánh giá đất ở Cao Bằng và Hạ Lang

Chương 2: Nội dung và phương pháp nghiên cứu Nội dung nghiên cứu

1 Đánh giá điều kiện tự nhiên, kinh tế, xã hội có liên quan đến sử dụng đất đai

2 Đánh giá hiện trạng sử dụng đất

3 Đánh giá hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp

4 Phân hạng thích nghi đất đai

5 Định hướng và các giải pháp chủ yếu nâng cao hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp của huyện

Phương pháp nghiên cứu

1 Phương pháp điều tra thu thập số liệu

2 Phương pháp điều tra điểm

3 Phương pháp xử lý số liệu

4 Các phương pháp khác

Chương 3: Kết quả và thảo luận

1 Đánh giá điều kiện tự nhiên, kinh tế và xã hội huyện Hạ Lang

1.1.Điều kiện tự nhiên

1.1.1 Vị trí địa lý

Hạ Lang là huyện vùng cao biên giới nằm ở phía Đông Bắc tỉnh Cao Bằng gồm 14 đơn vị hành chính cấp xã, thị trấn (8 xã giáp biên) với tổng diện tích tự nhiên là 45.681,67 ha

(Theo số liệu kiểm kê đất đai năm 2010)

- Phía Đông và Đông Bắc giáp nước Cộng hoà nhân dân Trung Hoa;

- Phía Nam giáp nước Cộng hoà nhân dân Trung Hoa;

- Phía Tây Bắc giáp huyện Trùng Khánh, tỉnh Cao Bằng;

- Phía Tây Nam giáp huyện Quảng Uyên và Phục Hoà, tỉnh Cao Bằng

1.1.2 Địa hình, địa mạo

Huyện Hạ Lang là một huyện vùng cao có địa hình phức tạp, xen kẽ giữa các dải núi

là những thung lũng tương đối bằng phẳng Tuy nhiên địa hình huyện Hạ Lang không phân chia thành những vùng rõ rệt

1.1.3 Khí hậu

Nền nhiệt của vùng khá phong phú, theo số liệu đo tại Cao Bằng nhiệt độ trung bình năm là 21,60

C Lượng mưa trung bình hàng năm từ 1.400 - 1.600 mm

1.1.4 Thủy văn

Huyện Hạ Lang có sông Bắc Vọng chảy từ huyện Trùng Khánh sang, với chiều dài 10km, sông Quây Sơn chảy dọc theo biên giới Việt - Trung với chiều dài 12km nhưng khả năng khai thác 2 con sông này còn rất hạn chế

1.2 Điều kiện kinh tế - xã hội

Trong những năm gần đây nền kinh tế của huyện phát triển theo xu hướng tích cực, tỷ trọng ngành nông – lâm nghiệp – thủy sản giảm xuống và ngành công nghiệp – dịch vụ tăng lên

Cơ cấu kinh tế của huyện hiện nay là nông - lâm nghiệp - dịch vụ - tiểu thủ công nghiệp Tăng trưởng kinh tế bình quân hàng năm đạt 10,2%; thu nhập bình quân đầu người 315USD Thấp hơn rất nhiều so với mức bình quân chung của cả nước

* Đánh giá chung về điều kiện tự nhiên, kinh tế xã hội huyện Hạ Lang

- Thuận lợi

+ Huyện có diện tích tự nhiên tương đối lớn 45.681,67 ha, đất đai phù hợp với nhiều

loại cây trồng Được thiên nhiên ưu đãi về điều kiện khí hậu, thực vật, vật nuôi đa dạng sinh trưởng và phát triển nhanh, thuận lợi cho phát triển nông, lâm kết hợp, hình thành các vùng cây trồng tập trung như: Mía, cây ăn quả, rừng nguyên liệu… Cung cấp nguyên liệu cho chế biến hàng hoá, thay đổi cơ cấu kinh tế theo hướng Công nghiệp hoá - Hiện đại hoá đất nước

+ Có nguồn tài nguyên khoáng sản là cơ sở cho phát triển các ngành công nghiệp và khai thác

+ Hạ Lang là huyện miền núi biên giới, ba mặt giáp Trung Quốc, có hai cửa khẩu đang giao lưu (Lý Vạn và Bí Hà), đây là lợi thế so sánh của huyện so với một số huyện khác trong tỉnh Hệ thống đường giao thông nối với thị xã Cao Bằng, các huyện miền Đông và ra hai cửa khẩu thuận tiện, tạo điều kiện để huyện mở rộng thị trường, quan hệ hợp tác giữa huyện với các huyện bạn và với tỉnh Quảng Tây, Trung Quốc (đây là thị trường rộng và dễ tính)

+ Điều kiện khí hậu, địa hình, đất đai của huyện đa dạng cho phép có thể phát triển một nền nông nghiệp đa dạng từ các cây trồng nước đến cây trồng cạn ngắn ngày, cây lâu năm; từ các cây trồng, vật nuôi nhiệt đới đến cây trồng, vật nuôi Á nhiệt đới và ôn đới Chế độ nhiệt đảm bảo đủ điều kiện để gieo trồng 2-3 vụ cây trồng cạn trong năm

+ Quỹ đất đai chưa sử dụng của huyện chỉ còn gần 900 ha, song tiềm năng về tăng vụ

và tăng giá trị sản xuất trên một đơn vị diện tích đất đai của huyện còn nhiều, trong những năm tới có thể khai thác tiềm năng này để đẩy mạnh phát triển kinh tế - xã hội trên cơ sở ngoài việc khai thác khoảng hơn 700 ha đất đồi chưa sử dụng vào trồng rừng và các loại cây

có lợi thế so sánh trong sản xuất hàng hoá (hồi, mác mật, dược liệu) và thực hiện tăng vụ trên đất cây hàng năm đưa một số cây rau đậu, cây công nghiệp có năng suất, chất lượng cao vào sản xuất để tăng giá trị sản xuất trên một ha đất canh tác

+ Nguồn lao động của huyện khá dồi dào, bình quân có khoảng 2,3 lao động trên một ha đất canh tác, 38% lao động nông thôn chưa có đủ việc làm thường xuyên, nếu có hướng đào tạo, khai thác hợp lý nguồn lao động của huyện sẽ đáp ứng được yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội của huyện trong điều kiện hội nhập

+ Hệ thống kết cấu cơ sở hạ tầng của huyện như đường giao thông, cửa khẩu, công trình thuỷ lợi, cơ sở bưu chính viễn thông, mạng lưới cơ sở y tế, giáo dục… đã được tăng

+ Chương trình trồng mía xuất khẩu, chương trình phát triển kinh tế cửa khẩu giai đoạn 2006 - 2010 và sự phát triển một số nghề truyền thống như khai thác đá, dệt thổ cẩm, đan lát… tạo điều kiện chuyển đổi cơ cấu kinh tế, cơ cấu lao động của huyện theo hướng phát triển hàng hoá

+ Trong nông nghiệp, bước đầu có sự chuyển đổi quan trọng về cơ cấu giống mới, trình độ thâm canh cây trồng vật nuôi đã được nâng lên, sản lượng lương thực bình quân đầu người tăng khá và ổn định, một số nông sản đã trở thành hàng hóa

+ Hạ Lang có một số ngành nghề truyền thống như dệt thổ cẩm, đan lát…giúp cho việc đa dạng hóa ngành nghề, phân công lao động và tăng thu nhập cho người dân

- Khó khăn

+ Là một huyện miền núi, địa hình bị chia cắt phức tạp, mạng lưới giao thông chưa đáp ứng được yêu cầu của nền sản xuất hàng hóa, mức thu ngân sách còn thấp

+ Các ngành kinh tế trong huyện phát triển chưa đồng bộ, 70% thu nhập của huyện là

từ kinh tế nông nghiệp; thu nhập từ công nghiệp và dịch vụ chiếm tỷ trọng nhỏ

+ Hạ Lang là huyện vùng sâu, vùng xa, biên giới, các xã đặc biệt khó khăn chiếm đa

số, cơ sở hạ tầng chưa phát triển, tỷ lệ đói nghèo cao, trình độ dân trí chưa đáp ứng nhu cầu phát triển của địa phương

+ Sản xuất nông nghiệp còn phụ thuộc nhiều vào tự nhiên, nhất là các xã vùng cao Năng suất cây trồng chưa cao và ổn định Cơ cấu kinh tế giữa nông nghiệp và lâm nghiệp, giữa trồng trọt và chăn nuôi còn mất cân đối Sản xuất tự cấp, tự túc, chưa tạo ra động lực thúc đẩy mạnh mẽ sự phát triển của nền kinh tế hàng hóa

+ Hệ số sử dụng đất nông nghiệp còn thấp Năng suất các cây trồng chính còn thấp hơn rất nhiều mức bình quân chung của cả nước: lúa 39,5/48,85 tạ/ha; ngô 35,9/36 tạ/ha; sắn 108/156 tạ/ha; đậu tương 7,69/14,3 tạ/ha; lạc 7,5/18 tạ/ha; thuốc lá 7,5/15,6 tạ/ha Riêng cây mía có năng suất cao hơn mức bình quân chung của cả nước là 599,2/553 tạ/ha

Huyện Hạ Lang đã và đang phải đối mặt với những thách thức to lớn:

+ Nhu cầu đầu tư lớn nhưng khả năng đầu tư có hạn

+ Nguy cơ tụt hậu về kinh tế còn tiềm ẩn do mức thu ngân sách chỉ đáp ứng 100% nhu cầu chi, kinh phí cho các hoạt động kinh tế xã hội chủ yếu lấy từ ngân sách trợ cấp từ bên ngoài

+ Nền kinh tế cùng với cơ sở hạ tầng và trình độ quản lý còn yếu kém của huyện khó đáp ứng được các yêu cầu của giao lưu thị trường với các huyện, tỉnh và quốc gia xung quanh

+ Điều kiện thiên nhiên khắc nghiệt cùng với những khó khăn gây ra do tập quán sản xuất còn lạc hậu ở vùng đồi núi huyện Hạ Lang cũng là thách thức to lớn đối với môi trường sống ở đây và cản trở việc tổ chức, quản lý sử dụng đất bền vững Cụ thể là phần lớn diện tích đất đồi núi các xã vùng cao đều nằm ở địa hình chia cắt, dốc nhiều, tỷ lệ che phủ thấp, đất trên

đá vôi chiếm tỷ lệ lớn, canh tác theo phương thức quảng canh, độc canh, trồng cây ngắn ngày

là chính Đất canh tác ở đây không có công trình chống xói mòn, ít được bón phân và bón phân không cân đối, không đáp ứng yêu cầu của cây trồng, nhất là các giống mới năng suất cao Đất ở đây thường bị khô hạn nặng vào mùa khô, rửa trôi, xói mòn mạnh về mùa mưa nên đất dần dần bị suy thoái, giảm và mất khả năng sản xuất Đây cũng chính là một trong những nguyên nhân quan trọng dẫn đến tình trạng đói nghèo của nhiều hộ nông dân các xã vùng cao huyện Hạ Lang

2 Đánh giá hiện trạng sử dụng đất huyện Hạ Lang

2.1 Đặc điểm tài nguyên đất của huyện

Dưới tác động tổng hợp của các điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội, hoạt động sản xuất và vị trí địa lý đặc thù của huyện Hạ Lang đã hình thành và phát triển 7 nhóm đất, 19 đơn

vị đất và 75 đơn vị đất phụ với đặc điểm phát sinh và sử dụng phong phú, đa dạng

Đặc điểm tài nguyên đất huyện Hạ Lang

(ha)

Tỷ lệ (%)

1 Đất phù sa P 1.125,14 2,41

2 Đất glây GL 61,50 0,13

3 Đất tích vôi V 1.518,30 3,26

4 Đất nâu N 8.894,02 19,08

5 Đất đỏ F 297,50 0,64

6 Đất xám X 19.662,36 42,17

7 Đất xói mòn mạnh trơ sỏi đá E 637,65 1,37 Trong 7 nhóm đất của huyện Hạ Lang thì có 4 nhóm đất thuận lợi hơn cả cho sản xuất nông nghiệp là đất phù sa, đất tích vôi, đất nâu và đất đỏ Nhóm đất xám có khả năng sử dụng

đa dạng cho sản xuất nông lâm nghiệp Đất xói mòn mạnh trơ sỏi đá cần đặc biệt quan tâm cải

tạo và bảo vệ Đất glây cần được sử dụng hợp lý cho cây trồng nước hoặc theo phương thức

đa canh

Diện tích đất huyện Hạ Lang phân theo các cấp độ dốc như sau:

Diện tích đất phân bố theo các cấp độ dốc huyện Hạ Lang

Độ dốc Diện tích (ha) Tỷ lệ (%) DTTN % DT điều tra

<30 4064,18 8,71 12,62

3-80 2432,49 5,22 7,55

8-150 1377,91 2,95 4,28

15-200 1771,63 3,80 5,50

20-250 6289,25 13,50 19,56

>250 16235,01 34,85 50,49

Diện tích đất phân theo độ dày tầng đất mịn như sau:

- Tầng đất mỏng và rất mỏng (<50cm): 5262,88ha, chiếm 16,34% DTĐT

- Tầng đất trung bình (50-100cm): 17932,77ha, chiếm 55,70% DTĐT

- Tầng đất dày (>100cm): 9000,82ha, chiếm 27,96% DTĐT

3.2.2 Hiện trạng sử dụng đất của huyện

Theo số liệu thống kê đất đai năm 2011, tổng diện tích tự nhiên toàn huyện là: 45.681,67 ha Với cơ cấu sử dụng đất của huyện như sau:

Thứ tự Mục đích sử dụng đất Mã Tổng số Cơ cấu

(%)

1.1 Đất sản xuất nông nghiệp SXN 7638.74 16.72 1.1.1 Đất trồng cây hàng năm CHN 7479.10 16.37 1.1.1.1 Đất trồng lúa LUA 2940.65 6.44 1.1.1.2 Đất cỏ dùng vào chăn nuôi COC 776.30 1.70 1.1.1.3 Đất trồng cây hàng năm khác HNK 3762.15 8.24

Thứ tự Mục đích sử dụng đất Mã Tổng số Cơ cấu

(%)

1.1.2 Đất trồng cây lâu năm CLN 159.64 0.35 1.2 Đất lâm nghiệp LNP 35244.76 77.15 1.2.1 Đất rừng sản xuất RSX 29.50 0.06 1.2.2 Đất rừng phòng hộ RPH 35215.26 77.09 1.2.3 Đất rừng đặc dụng RDD 0.00 1.3 Đất nuôi trồng thuỷ sản NTS 19.51 0.04 1.4 Đất làm muối LMU 0.00 1.5 Đất nông nghiệp khác NKH 0.00

2.1 Đất ở OTC 360.33 0.79 2.1.1 Đất ở tại nông thôn ONT 320.08 0.70 2.1.2 Đất ở tại đô thị ODT 40.25 0.09 2.2 Đất chuyên dùng CDG 915.62 2.00 2.2.1 Đất trụ sở cơ quan, công trình sự

nghiệp CTS 11.37 0.02 2.2.2 Đất quốc phòng CQP 35.33 0.08 2.2.3 Đất an ninh CAN 0.62 0.00 2.2.4 Đất sản xuất, kinh doanh phi

nông nghiệp

CSK 26.04 0.06 2.2.5 Đất có mục đích công cộng CCC 842.26 1.84 2.3 Đất tôn giáo, tín ngưỡng TTN 3.27 0.01 2.4 Đất nghĩa trang, nghĩa địa NTD 28.58 0.06 2.5 Đất sông suối và mặt nước

chuyên dùng

SMN 573.96 1.26 2.6 Đất phi nông nghiệp khác PNK 0.00

3.1 Đất bằng chưa sử dụng BCS 223.11 0.49 3.2 Đất đồi núi chưa sử dụng DCS 673.79 1.47 3.3 Núi đá không có rừng cây NCS

Đất nông nghiệp chiếm 93,92%

Đất phi nông nghiệp chiếm 4,18%

Đất chưa sử dụng chiếm 1,96%

Đất phi nông nghiệp chiếm diện tích nhỏ, đất chưa sử dụng còn nhiều song lại nằm ở những vị trí khó khai thác

Trong nội bộ đất nông nghiệp thì đất lâm nghiệp lại chiếm tỷ lệ lớn, tới 85,12% và hầu hết lại là rừng phòng hộ, không mang lại sinh kế cho người dân vùng sâu vùng xa sống dựa vào rừng

Trong cơ cấu đất sản xuất nông nghiệp thì đất trồng cây hàng năm lại chiếm đại đa số, tới 97,91 % Trong khi có nhiều vùng do điều kiện tưới kém chủ động nên năng suất và chất lượng sản phẩm nông nghiệp không cao

3 Đánh giá hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp trên địa bàn huyện

3.1 Những căn cứ và tiêu chuẩn để đánh giá

Đối chiếu với các mục tiêu sử dụng đất cho phát triển nông nghiệp theo quan điểm bền vững ở Hạ Lang, các tiêu chuẩn kinh tế - xã hội và bảo vệ môi trường sau đây được sử dụng

để lựa chọn các hệ thống sử dụng đất tiên tiến:

- Giúp gia tăng sản lượng lương thực

- Đa dạng hóa cây trồng

- Giúp tăng thu nhập cho người nông dân

- Tạo được việc làm cho người lao động

- Bảo vệ môi trường tự nhiên

3.2 Đánh giá các loại hình sử dụng đất được lựa chọn

Dựa trên tình hình sản xuất nông nghiệp cụ thể trên địa bàn huyện Hạ Lang đề tài tiến hành điều tra đánh giá hiệu quả kinh tế, xã hội của một số cây trồng chính trên địa bàn huyện Kết quả thu được như sau:

Hiệu quả kinh tế các cây trồng chính của huyện

1 Lúa xuân 28.795.000 12.972.250 15.822.750 312

2 Lúa mùa 22.945.000 12388600 10.556.400 307

3 Ngô 25.130.000 8.815.000 16.315.000 270

4 Đỗ tương 10.766.000 5.311.800 5.454.200 302

5 Lạc 22.500.000 11.355.000 11.145.000 292

6 Thuốc lá 14.250.000 11.282.610 2.967.390 252

7 Mía 64.157.200 29.610.000 34.547.200 350

8 Quýt 35805000 8784870 27020130 420

Hiệu quả kinh tế của các kiểu sử dụng đất

LUT chuyên lúa

1 2 vụ lúa 51.740.000 25.360.850 26.379.150 619

LUT lúa - màu

1 Ngô - lúa 48.075.000 21.203.600 26.871.400 577

2 Lúa - Đỗ tương 39.561.000 18.284.050 21.276.950 614

LUT chuyên màu

và cây CNNN

1 Ngô – đậu tương 35.896.000 14.126.800 21.769.200 572

2 Mía 64.157.200 29.610.000 34.547.200 350

LUT cây lâu năm

1 Quýt 35.805.000 8.784.870 27.020.130 420

4 Phân hạng thích nghi đất đai

Toàn bộ đất đai của huyện Hạ Lang đã xác định được 21 kiểu thích nghi Mỗi kiểu thích nghi có thể thích hợp với một hoặc vài loại hình sử dụng