(SKKN CHẤT 2020) xác định nội dung và biện pháp rèn luyện kỹ năng sống cho học sinh thông qua dạy học lịch sử lớp 10THPT ban cơ bản

Vai trò của việc rèn luyện kỹ năng sống trong môn Lịch sử 10 Ở Việt Nam, giáo dục và đào tạo đang được đổi mới căn bản và toàn diệngiáo dục và đào tạo, mục tiêu giáo dục đang chuyển hướn

PHẦN I ĐẶT VẤN ĐỀ

1 LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI

Trong những năm gần đây, dạy học nói chung và dạy học Lịch sử nói riêngđang đứng trước yêu cầu đổi mới cả về nội dung và phương pháp dạy học theohướng phát huy vai trò sáng tạo của người học, bồi dưỡng cho HS năng lực tưduy, năng lực tự giải quyết các vấn đề nảy sinh trong học tập cũng như trong đờisống xã hội Để đáp ứng những yêu cầu đó, dạy học lịch sử không chỉ cung cấpcho HS những kiến thức có sẵn mà phải rèn luyện kỹ năng sống, năng lực tự học,học suốt đời, học mọi lúc, mọi nơi

Thông báo 242-TB/TW ngày 15/4/2009 của Bộ Chính trị (khóa X) về tiếp tụcthực hiện Nghị quyết Trung ương 2 (khóa VIII) và phương hướng phát triển giáodục và đào tạo đến năm 2020, đã nêu một trong những hạn chế của giáo dục phổthông: “Giáo dục phổ thông mới chỉ quan tâm nhiều đến “dạy chữ”, chưa quantâm đúng mức đến “ dạy người”, “kỹ năng sống” và “ dạy nghề” cho thanh thiếuniên”

Nghị quyết số 29-NQ/TW năm 2013 của Ban chấp hành Trung ương Đảng(khóaXI) nêu rõ: giáo dục con người Việt Nam phát triển toàn diện và phát huytốt nhất tiềm năng, khả năng sáng tạo của mỗi cá nhân; yêu gia đình, yêu Tổ quốc,yêu đồng bào; sống tốt và làm việc có hiệu quả

Rèn luyện KNS qua môn học ở trường THPT nhằm đạt mục tiêu trang bị chohọc sinh những kiến thức, giá trị thái độ và kỹ năng phù hợp, tạo cơ hội thuận lợicho học sinh phát triển toàn diện về thể chất, trí tuệ, tinh thần, đạo đức để hòa nhậpvới cộng đồng và xu thế toàn cầu hóa Lứa tuổi HS THPT là lứa tuổi đang dần hoànthiện nhân cách, giàu ước mơ, hoài bão, ham học hỏi, thích tìm tòi, khám phá songthiếu hiểu biết sâu sắc về xã hội, thiếu kinh nghiệm sống, dễ bị lôi kéo, kích động

…do đó chúng ta cần hướng các em đến những chuẩn mực hành vi, thân thiện,sống có mục đích, hòa nhập cùng tập thể, có trách nhiệm đối với môi trường,truyền thống văn hóa, lịch sử dân tộc

Môn Lịch sử nói chung và lịch sử lớp 10 nói riêng là môn học có nhiềuthuận lợi trong việc giáo dục, rèn luyện KNS cho học sinh bởi nội dung của bàihọc lịch sử chứa đựng nhiều bài học quý báu để giáo dục lòng yêu quê hương, đấtnước, niềm tự hào dân tộc, ý thức tự chủ, tinh thần chiến đấu, ý thức giữ gìn bảotồn văn hóa của nhân loại… buộc học sinh phải vận dụng nhiều kỹ năng tư duysáng tạo, phân tích đánh giá, vận dụng và rút ra bài học, trách nhiệm cho bản thân

Với những lý do trên, tôi quyết định chọn vấn đề: "Xác định nội dung và biện pháp rèn luyện kỹ năng sống cho học sinh thông qua dạy học Lịch sử lớp

10 THPT - Ban cơ bản” để nghiên cứu nhằm góp phần nâng cao kỹ năng sống cho

học sinh

2 MỤC ĐÍCH, NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU

2.1 Mục đích

Xây dựng một số biện pháp dễ làm, dễ thực hiện trong việc rèn luyện kỹ

năng sống cho học sinh thông qua dạy học Lịch sử lớp 10 THPT, từ đó góp phần

nâng cao chất lượng dạy - học

Rèn luyện KNS cho học sinh là một yêu cầu không thể thiếu được trong dạy

học, nó được xem là một trong những yêu cầu cơ bản Rèn luyện KNS cho học sinhnhằm trang bị những kỹ năng cần thiết trong cuộc sống, hình thành những hành vi,thói quen lành mạnh, tích cực, tạo cơ hội để HS thực hiện quyền và nghĩa vụ củamình, phát triển toàn diện Do vậy, việc rèn luyện KNS trong dạy học ngày càngđược quan tâm và đã có nhiều công trình nghiên cứu đề cập tới như:

- Module THPT 35 của NXB giáo dục

Sáng kiến kinh nghiệm của Nguyễn Thị Ngọc Tú chuyên Lương Thế Vinh tỉnh Đồng Nai

Tạp chí giáo dục số tháng 9 năm 2018

Ngoài ra, còn có một số tài liệu khác cũng đề cập tới việc rèn luyện KNS chohọc sinh phổ thông Nhưng nhìn chung các tài liệu đó chỉ đề cập đến những kháiniệm về kỹ năng, phân loại kỹ năng, phương pháp rèn luyện KNS cho học sinh nóichung chứ chưa đi sâu vào việc xác định các biện pháp cụ thể

Trên cơ sở kế thừa, phát triển các đề tài đã có nhằm tìm ra các nội dung vàbiện pháp cụ thể trong việc rèn luyện KNS cho HS thông qua bài dạy môn Lịch sửlớp 10 nhằm nâng cao chất lượng dạy và học môn Lịch sử ở nhà trường THPT nóichung và một số trường ở Nghệ An nói riêng

5 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

5.1 Nhóm phương pháp nghiên cứu lí thuyết

Tiến hành thu thập tài liệu qua sách, báo, các văn bản liên quan đến đề tài.Trên cơ sở đó để phân tích, tổng hợp và rút ra những vấn đề cần thiết của đề tài

5.2 Nhóm phương pháp nghiên cứu thực tiễn

Trong quá trình nghiên cứu, bản thân sử dụng các phương pháp như: điều trathực tế qua dự giờ, điều tra trong GV và HS, quan sát sản phẩm, thực nghiệm sưphạm, tổng kết kinh nghiệm…Đó là những cơ sở cho việc triển khai cũng như khảnăng ứng dụng của đề tài

PHẦN II PHẦN NỘI DUNG

CHƯƠNG I

CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC RÈN LUYỆN KỸ NĂNG SỐNG CHO HỌC SINH THÔNG QUA DẠY HỌC LỊCH SỬ LỚP 10 THPT

I NHỮNG VẤN ĐỀ LÍ LUẬN CHUNG VỀ KỸ NĂNG SỐNG

1 Khái niệm kỹ năng sống

Có rất nhiều quan niệm khác nhau về KNS Theo Quỹ nhi đồng Liên hiệpquốc (UNICEF, 1996), “KNS bao gồm những kỹ năng cốt lõi như: Kỹ năng tựnhận thức, kỹ năng giao tiếp, kỹ năng xác định giá trị, kỹ năng ra quyết định, kỹnăng kiên định và kỹ năng đạt mục tiêu”

Theo UNESCO, có thể tiếp cận khái niệm KNS qua 4 trụ cột giáo dục: Học

để biết, học để khẳng định bản thân, học để chung sống và học để làm việc Tiếpcận theo 4 trụ cột đó thì KNS có thể hiểu là: kỹ năng học tập, kỹ năng làm chủ bảnthân, kỹ năng thích ứng và hòa nhập với cuộc sống, kỹ năng làm việc

Theo Bách khoa toàn thư: KNS là tập hợp các hành vi tích cực và khả năngthích nghi cho phép mỗi cá nhân đối phó hiệu quả với các nhu cầu và thách thứccủa cuộc sống hàng ngày; nói cách khác là khả năng tâm lý xã hội Đó là tập hợpcác kỹ năng mà con người tiếp thu qua giáo dục hoặc trải nghiệm trực tiếp đượcdùng để xử lý các vấn đề và câu hỏi thường gặp trong đời sống con người

Có thể nói KNS chính là nhịp cầu giúp con người biến kiến thức thành thái

độ, hành vi và thói quen tích cực, lành mạnh

KNS cơ bản của HS bao gồm kỹ năng ứng xử hợp lí các tình huống trongcuộc sống, thói quen và kỹ năng làm việc, sinh hoạt theo nhóm, ứng xử văn hóaphòng ngừa bạo lực và các tệ nạn xã hội, suy nghĩ và hành động tích cực, học tậptích cực

Tóm lại, KNS có thể hiểu là khả năng làm chủ bản thân của mỗi người, khảnăng ứng xử phù hợp với những người khác, với xã hội và khả năng ứng phó tíchcực trước các tình huống của cuộc sống

2 Phân loại kỹ năng sống

Việc phân loại KNS chỉ mang tính tương đối, tuỳ thuộc vào khía cạnh xemxét và đặc thù của từng quốc gia, phù hợp với việc tổ chức giáo dục kỹ năng sống

Dù có sự khác biệt về quan niệm về KNS nhưng các tổ chứcUNESCO,WHO và UNICEF đã thống nhất phân loại các KNS cơ bản, cần thiếtnhất cho tất cả mọi người:

+ Kỹ năng giải quyết vấn đề

+ Kỹ năng suy nghĩ/tư duy phân tích có phê phán

+ Kỹ năng giao tiếp hiệu quả

+ Kỹ năng ra quyết định

+ Kỹ năng tư duy sáng tạo

+ Kỹ năng giao tiếp ứng xử cá nhân

+ Kỹ năng tự nhận thức/tự trọng và tự tin của bản thân, xác định giá trị + Kỹ năng thể hiện sự cảm thông

+ Kỹ năng ứng phó với căng thẳng và cảm xúc

3 Vai trò của việc rèn luyện kỹ năng sống trong môn Lịch sử 10

Ở Việt Nam, giáo dục và đào tạo đang được đổi mới căn bản và toàn diệngiáo dục và đào tạo, mục tiêu giáo dục đang chuyển hướng từ trang bị kiến thứcnặng lý thuyết sang trang bị những năng lực cần thiết và phẩm chất cho người học.Điều đó cũng khẳng định thêm tầm quan trọng và yêu cầu thiết yếu đưa rèn luyệnKNS vào trường học cùng với các môn học và các hoạt động giáo dục

Khác với cách tiếp cận nội dung, tiếp cận năng lực chú trọng vào việc yêucầu học sinh học xong phải thể hiện được, làm được; biết vận dụng những kiếnthức để giải quyết các tình huống đặt ra trong cuộc sống, Vì thế, việc học tậptheo hướng tiếp cận này trở nên gần gũi và thiết thực đối với cá nhân và cộng đồng

Do đặc điểm của việc học tập lịch sử: Chủ thể nhận thức không trực tiếpquan sát đối tượng nhận thức nên việc người GV cần hướng học sinh đến đối tượngnhận thức đó, rèn cho học sinh cách suy nghĩ để lĩnh hội nó Ăng ghen đã nêu rõ: “Lịch sử bắt đầu từ đâu, thì tư duy cũng bắt đầu từ đó”, sự nhận thức là thuộc tínhcủa con người, thông qua hoạt động thực tiễn trong lao động sản xuất, trong quan

ái, lòng bao dung, tinh thần đoàn kết, ý thức bảo vệ Tổ quốc, không ngừng vươnlên học tập, sáng tạo để xây dựng đất nước đồng thời hướng HS tới hòa bình, hòahợp và hợp tác

II ĐẶC ĐIỂM CỦA VIỆC DẠY HỌC LỊCH SỬ LỚP 10 THPT

1 Vị trí của chương trình lịch sử lớp 10

Theo chương trình THPT môn Lịch sử, phần lịch sử lớp 10 chiếm một vị tríquan trọng Đây là những thời kì lịch sử có nhiều biến động: xã hội loài người hìnhthành, chế độ chiếm hữu nô lệ ra đời, thời kì phong kiến, thời kì tư bản

Lịch sử lớp 10 được xem như là rất quan trọng không thể thiếu trong toàn bộkhóa trình lịch sử thế giới và Việt Nam ở bậc THPT Những kiến thức lịch sử cơbản của phần lịch sử lớp 10 là cơ sở để HS hiểu sâu hơn nội dung các sự kiện lịch

sử thế giới và Việt Nam trước và hoàn thiện kiến thức lịch sử ở bậc THPT một cáchlôgic, có hệ thống, qua đó nhận thức tính quy luật trong quá trình phát triển của lịch

sử Đặc biệt, học sinh hiểu biết về lịch sử lâu đời của dân tộc, những truyền thốngtốt đẹp của dân tộc do tổ tiên để lại và không quên mất cội nguồn dân tộc, vận dụngnhững bài học lịch sử để giải quyết những vấn đề của thực tế cuộc sống

2 Mục tiêu chương trình lịch sử lớp 10

Mục tiêu của giáo dục phổ thông là giúp HS phát triển toàn diện về đạo đức,trí thức Môn lịch sử THPT nói chung và lịch sử lớp 10 nói riêng giúp học sinhđạt được trình độ văn hóa phổ thông về lịch sử, củng cố thế giới quan khoa học,nâng cao lòng yêu nước, yêu quê hương, giữ vững tinh thần dân tộc, tinh thần quốc

tế, từ đó có ý thức tự bồi dưỡng, nâng cao năng lực tư duy, hành động, có thái độứng xử đúng đắn trong cuộc sống

* Về kiến thức

- Giúp HS nắm được những sự kiện lịch sử cơ bản của lịch sử thế giới Mởđầu là sự ra đời của xã hội loài người.; sự đời của Công xã thị tộc, chế độ phongkiến, xã hội tư bản

- Giúp HS nắm được những kiến thức cơ bản về hai nền văn minh lớn củaloài người: phương Đông và phương Tây

- Giúp HS nắm được những hiểu biết cơ bản về lịch sử và văn hóa các nướcgần gũi với nước ta

- Giúp HS nắm được những sự kiện lịch sử cơ bản của lịch sử Việt Nam

Mở đầu là thời nguyên thủy, Bắc thuộc, sự hình thành và phát triển của chế độphong kiến Việt Nam

- Những thành tựu lớn về chính trị, kinh tế, văn hóa- xã hội của dân tộc, qua

đó nắm được những di sản, truyền thống tốt đẹp của tổ tiên để lại Một số danhnhân lịch sử

- Những nhân tố chủ yếu góp phần tạo nên thành tựu đó cũng như những hạnchế trên con đường phát triển của lịch sử dân tộc.

* Về kỹ năng:

Những kiến thức lịch sử phong phú, đầy biến động của lịch sử thế giới vàViệt Nam trong chương trình lịch sử lớp 10 là cơ sở để HS phát triển năng lực tưduy phân tích, so sánh, nhận định, rút ra nguyên nhân, ý nghĩa của các sự kiện lịch

sử Ngoài ra còn rèn luyện kỹ năng quan sát, sử dụng tranh ảnh, lược đồ, kỹ năngthực hành bộ môn, kỹ năng sử dụng tài liệu tham khảo để làm sâu sắc thêm nhậnthức lịch sử

* Về thái độ:

- Những kiến thức lịch sử thế giới và Việt Nam bồi dưỡng, rèn luyện cho

HS lòng yêu nước, niềm tự hào về những trang sử hào hùng của dân tộc Đồng thời,giáo dục cho HS ý thức dân tộc, đoàn kết, lòng biết ơn đối với các anh hùng dântộc, biết quý trọng, gìn giữ và bảo vệ những giá trị văn hóa đặc sắc của nhân loại,thêm yêu hơn những giá trị lao động

- Có nhận thức đúng đắn về mối quan hệ giữa các dân tộc, đặc biệt là trongkhu vực Đông Nam Á và ý thức xây dựng, bảo vệ và phát huy mối quan hệ đó

- Nâng cao ý thức vươn lên trong học tập và lao động vì đất nước, vì dân tộc

* Về năng lực: Năng lực tự học, năng lực tư duy lịch sử, năng lực sáng tạo và

mở rộng hiểu biết của bản thân thông qua việc sưu tầm tài liệu, hợp tác, giải quyếtvấn đề Rút ra bài học lịch sử và vận dụng vào thực tiễn trong cuộc sống

3 Đặc điểm tâm sinh lý học sinh lớp 10 THPT

HS lớp 10 THPT thường có độ tuổi từ 15 đến 16, đây là lứa tuổi thanh niênmới lớn, sự phát triển tâm lý của lứa tuổi này chịu tác động của hai yếu tố: sinh lý

và xã hội Các em có thân hình cân đối, vạm vỡ, sung sức, là thời kỳ cơ thể đanghình thành và phát triển mạnh mẽ, do đó những hoạt động của các em được xemnhư ngang hàng với người lớn

Sự phát triển về mặt cơ thể tạo cho các em có nhiều hứng thú hoạt động xãhội và trong nhiều lĩnh vực khác Ở lứa tuổi này các em thực hiện được nhiều vaitrò như người lớn, do đó có tính độc lập, tự chủ trong hoạt động của mình, trong đócác em có thể đạt được một số công việc thay bố mẹ, thực hiện những hoạt động xãhội do đoàn thanh niên tổ chức, hình thành trong các em ý thức lao động, tinh thầnlàm chủ tập thể

a Đặc điểm về hoạt động học tập và sự phát triển trí tuệ

- Trong hoạt động học tập: về nội dung, phương thức, mục đích, cách thứchọc tập khác xa với các cấp học trước, hoạt động tự học tự nghiên cứu được pháttriển cao Trong điều kiện phát triển của các phương tiện truyền thông, trong bốicảnh hội nhập, mở rộng giao lưu, HS tiếp cận nhiều nguồn thông tin đa dạng,phong phú từ nhiều mặt của cuộc sống, HS không thỏa mãn với vai trò của ngườitiếp thu thụ động, không chỉ chấp nhận các giải pháp đã có sẵn Các em nảy sinh sựlĩnh hội độc lập tri thức và phát triển các kỹ năng Các em còn học nhiều môn họckhác nhau nhằm trang bị cho các em có cách nhìn đúng đắn về tự nhiên, xã hội, vàonghề nghiệp và tính trừu tượng cao hơn so với lứa tuổi trước, ý thức thái độ họctập cũng tốt hơn

- Đặc điểm các sự phát triển trí tuệ: Sự phát triển trí tuệ ở lứa tuổi này là tínhchủ định giữa vai trò thống trị, tư duy mang tính chất trừu tượng cao Khi giảiquyết các vấn đề tư duy thì có phương pháp phản đề, lật ngược vấn đề để xem lại

b Những đặc điểm nhân cách chủ yếu

- Về sự tự ý thức

Ở lứa tuổi này đã phát triển tốt, tự mình giải quyết các công việc, các em thểhiện được thái độ của cá nhân đối với những công việc xung quanh như bằng lònghay không bằng lòng Tự ý thức là tài sản để các em soi xét, đánh giá mình về mọimặt trong cuộc sống có phù hợp với mục đích, yêu cầu của xã hội hay không Tự ýthức phát triển, biết tự kiềm chế những hành vi, hành động không đúng đắn củamình

- Giao tiếp với đời sống tình cảm: Giao tiếp thường xảy ra trong các nhómtâm lý có cùng sở thích nhu cầu hoặc đôi bạn Tình bạn đã đi vào chiều sâu của các

em, so với lứa tuổi trước ở lứa tuổi này tình bạn phải có lòng chân thành, vị tha,đồng cảm với nhau Các em có nhu cầu cống hiến cho xã hội rất nhiều nhưng dokhả năng hiện có cũng đang còn hạn chế

Do vậy, việc rèn luyện KNS cho học sinh thông qua dạy học Lịch sử lớp 10THPT không những đáp ứng yêu cầu về giáo dục của môn học mà còn đáp ứngđược yêu cầu về tâm lý lứa tuổi của học sinh, giúp các em có khả năng tự tìm hiểu,phát hiện và giải quyết vấn đề trên cơ sở tự giác và được tự do, tạo được khả năng

và điều kiện chủ động trong hoạt động học tập, nghiên cứu, giải quyết tốt các vấnđề

III TÌNH HÌNH DẠY HỌC VÀ RÈN LUYỆN KỸ NĂNG SỐNG CHO HỌC SINH LỚP 10 Ở CÁC TRƯỜNG THPT HIỆN NAY

1 Quan điểm về việc rèn luyện kỹ năng sống

a Về phía học sinh

Công tác điều tra được tiến hành bằng các câu hỏi trắc nghiệm khách quan

và câu hỏi mở để HS bày tỏ ý kiến về vấn đề rèn luyện KNS trong DHLS lớp 10,tập trung vào một số nội dung sau:

- Sự hứng thú của các em về bộ môn lịch sử

- Những hiểu biết của các em về kỹ năng sống trong DHLS lớp 10

- Khi học lịch sử lớp 10 có lồng ghép rèn luyện KNS em thấy như thế nào

- Vai trò của việc rèn luyện kỹ năng sống trong DHLS lớp 10

- Về việc cần thiết đa dạng hóa các hình thức dạy học để các em hứng thúhơn đối với việc học tập bộ môn

Qua xử lý phiếu điều tra, trao đổi trực tiếp với HS, tôi nhận thấy:

Khi hỏi học sinh có thích học môn lịch sử không, có 10,5% HS trả lời làkhông, có 60% HS trả lời là bình thường, số HS này cho rằng học môn lịch sử rấtdài và khó nhớ, nhất là các sự kiện học rồi lại quên nên học không có hiệu quả, họclịch sử chỉ để thi tốt nghiệp Có 15,5% HS trả lời là thích học lịch sử và 14% trả lời

là rất thích Số học sinh này cho rằng học lịch sử rất quan trọng, nó giúp các emhiểu hơn về lịch sử trong nước và thế giới

b Về phía giáo viên

- Thứ nhất: Về tầm quan trọng của việc rèn luyện kỹ năng sống trong dạy

học lịch sử là việc làm quan trọng khi dạy học Giúp HS hiểu rõ hơn sự kiện lịch

sử và giúp các em nắm kiến thức lịch sử một cách toàn diện và sâu sắc hơn, đượchình thành một số kỹ năng bảo vệ chủ quyền đất nước, giúp giáo dục đạo đức, tìnhcảm, lòng yêu nước, ý thức bảo vệ Tổ quốc, bảo vệ và giữ gìn các giá trị văn hóacủa cha ông

- Thứ hai: Một tiết học chỉ có 45 phút, trong khi đó vừa phải ổn định lớp,

kiểm tra bài cũ, dạy bài mới, củng cố, dặn dò buộc họ phải dạy cho kịp thời giannên không thể đưa hết việc dạy lồng ghép kỹ năng sống, mặc dù rất muốn

Việc rèn luyện KNS trong dạy học lịch sử đã được GV nhận thức đúng tầmquan trọng của nó, song thực hiện điều này trong thực tiễn dạy học để đạt hiệu quảvẫn chưa cao, chưa phát huy được tính tích cực học tập của học sinh, chưa triệt đểdạy lồng ghép để rèn luyện KNS cho học sinh thông qua các tiết dạy Khi điều trachúng tôi thấy có nhiều nguyên nhân dẫn đến tình trạng trên, trong đó nguyên nhân

cơ bản thuộc về cả người dạy lẫn người học Về phía người dạy chưa thực sự đổimới phương pháp dạy học, chưa xác định được nội dung và biện pháp cụ thể dễlàm, dễ áp dụng để rèn luyện KNS Về phía người học chưa thực sự hứng thú họctập lịch sử, đặc biệt chưa biết cách chủ động tiếp nhận kiến thức lịch sử

2 Những thuận lợi và khó khăn

Đối với học sinh THPT, đây là giai đoạn mà cơ thể phát triển mạnh nhất,sung sức nhất tạo cho các em nhiều hứng thú trong các hoạt động để tăng tầm hiểubiết nên được các em rất yêu thích Mặt khác những kiến thức trong giờ học căngthẳng nên khi được định hướng với những cách thức, biện pháp tìm hiểu mới vềkiến thức học thì học sinh thấy bổ ích, thấy được việc mình làm trong cuộc sốnghàng ngày

Là giáo viên Lịch sử, bản thân đã được tích lũy một số kinh nghiệm và kiếnthức chuyên môn, những kiến thức xã hội, kiến thức về môn học khác liên quan.Đặc biệt là qua lý thuyết về các hình thức tổ chức DHLS và qua hoạt động rènluyện KNS cho học sinh được tổ chức thường xuyên trong chương trình đào tạo.Mặt khác, việc khơi dậy phong trào học tập gắn liền với cuộc sống hàng ngày làmcho chương trình giáo dục ngày càng sôi động phong phú cũng đang được khuyếnkhích nhân rộng Trong khi đó, các loại phương tiện có thể sử dụng cho việc rènluyện KNS cho học sinh thông qua dạy học lịch sử lớp 10 hiện nay cũng khá phổbiến như tranh ảnh, lược đồ, bản đồ, công nghệ thông tin…

Tuy nhiên bên cạnh đó cũng còn một số khó khăn cho việc thực hiện đó làthời gian, công tác tổ chức…Vì phải tổ chức dạy kiến thức cơ bản vừa lồng ghépKNS cho học sinh qua môn học nên thời gian hạn chế … Nhưng không vì vậy mànhững biện pháp rèn luyện KNS cho học sinh thông qua dạy học Lịch sử lớp 10

THPT không được thực hiện, chúng ta nắm vững nó để khắc phục khó khăn và phát

huy những thuận lợi

3 Hiệu quả của việc rèn luyện kỹ năng sống cho học sinh thông qua dạy học lịch sử lớp 10 THPT

Qua công tác điều tra thăm dò ý kiến của các giáo viên Lịch sử ở một sốtrường trên địa bàn thì được các thầy cô cho biết việc rèn luyện KNS cho học sinhthông qua DHLS lớp 10 là một việc nên làm vì hiệu quả của việc tổ chức này rấtcao Ngoài việc rèn luyện KNS nó còn rèn luyện tư duy cho học sinh, thiết lập đượcmối quan hệ thầy - trò, kích thích hứng thú học tập, tăng cường sự tự tin cho họcsinh, tinh thần trách nhiệm đối với bản thân, gia đình, xã hội Do đó các trường cầntăng cường thời gian, kinh phí, cơ sở vật chất cho tổ, nhóm chuyên môn; có như thếmới thực hiện được nguyên lý giáo dục “Học đi đôi với hành”, “Lý luận gắn vớithực tiễn”, “dạy chữ và dạy người” thực sự phát huy tính tích cực, tự giác, chủđộng sáng tạo đem lại niềm vui, hứng thú học tập lịch sử cho học sinh

Mục tiêu của giáo dục là “ đào tạo con người Việt Nam phát triển toàn diện”,việc rèn luyện KNS cho học sinh thông qua dạy học lịch sử lớp 10 góp phần quantrọng, đáp ứng yêu cầu nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện, tăng cường bồi

dưỡng lòng yêu nước, yêu quê hương và gia đình, tinh thần tự tôn dân tộc, có chítiến thủ lập thân lập nghiệp, quý trọng lao động, sống nhân ái, bao dung, khôngngừng sáng tạo, kết nối quá khứ và hiện tại…

CHƯƠNG II XÁC ĐỊNH NỘI DUNG VÀ BIỆN PHÁP RÈN LUYỆN KỸ NĂNG SỐNG CHO HỌC SINH THÔNG QUA DẠY HỌC LỊCH SỬ LỚP 10 THPT

I XÁC ĐỊNH NỘI DUNG RÈN LUYỆN KỸ NĂNG SỐNG CHO HỌC SINH THÔNG QUA DẠY HỌC LỊCH SỬ LỚP 10 THPT

Trên cơ sở xác định nội dung chương trình lịch sử lớp 10 ở trường THPT đểlựa chọn các phù hợp với mục tiêu và nội dung của từng bài học Tuy nhiên, khôngphải ở bài nào đều có thể dạy lồng ghép kỹ năng sống cho học sinh, mà GV phảicăn cứ vào nội dung của từng bài để chọn những mục sử dụng dạy lồng ghép phù

hợp để đưa lại hiệu quả cao trong rèn luyện kỹ năng sống cho học sinh.

Dưới đây là bảng tổng hợp những nội dung lồng ghép KNS cho học sinhthông qua dạy học lịch sử lớp 10 THPT qua phần lich sử thế giới thời nguyên thủy,

cổ và trung đại và lịch sử Việt Nam từ nguồn gốc đến thế kỉ XIX

học sinh.

- Kỹ năng tư duy sáng tạo

- Kỹ năng về giải quyến vấn đề tronglao động sáng tạo, tinh thần đoàn kết.Học sinh liên hệ ngày nay về tinh thầnlao động để hoàn thiện bản thân, đoànkết là sức mạnh

Bài 6 Các quốc

gia Ấn và văn

hóa truyền thống

Mục 2: Thời kì Vươngtriều Gúp- ta và sựphát triển văn hóa

Kỹ năng sống về ý thức bảo vệ, giữgìn di sản văn hóa của nhân loại; tráchnhiệm bản thân

Vương triều Mô-gôn.

Kỹ năng sống về ý thức bảo vệ, giữgìn di sản văn hóa của nhân loại; tráchnhiệm bản thân

- KNS về ý thức bảo vệ, giữ gìn di sảnvăn hóa ; trách nhiệm bản thân

- KNS về trách nhiệm giữ gìn mốiđoàn kết thế giới về biển đảo quêhương Kỹ năng ứng phó với sự chốngphá của các thế lực bên ngoài về chủquyền biển đảo

Mục 2: Vương quốcLào

Kỹ năng sống về ý thức bảo vệ, giữgìn di sản văn hóa của nhân loại; tráchnhiệm bản thân

Bài 11 Tây Âu

thời hậu kì trung

- Kỹ năng tư duy sáng tạo

- Kỹ năng giải quyết vấn đề trong laođộng sáng tạo

Mục 3: Quốc gia cổPhù Nam

- Kỹ năng tư duy sáng tạo

- Kỹ năng giải quyết vấn đề trong laođộng sáng tạo

- Kỹ năng tự học, hợp tác, chia sẻ vềlòng yêu quê hương, đất nước, tinhthần đoàn kết, lòng tự hào dân tộc

Bài 15 Thời Mục 2 (b): Về văn hóa Kỹ năng sống về tinh thần đoàn kết,

Kỹ năng giải quyết vấn đề về lòng yêuquê hương, đất nước, ý thức vươn lênxây dựng nhà nước hoàn thiện, vữngmạnh về chính trị Nâng cao tráchnhiệm bản thân.

Mục 2: Phát triển thủcông nghiệp

Mục 3: Mở rộngthương nghiệp

Kỹ năng giải quyết vấn đề về lòng yêu

quê hương, đất nước, ý thức vươn lênxây dựng đất nước vững mạnh về kinh

tế Nâng cao trách nhiệm bản thân

Kỹ năng tư duy sáng tạo

Mục II: Các cuộckháng chiến chốngquân xâm lược Mông-Nguyên

Mục III: Phong tràođấu tranh chống quânxâm lược Minh vàkhởi nghĩa Lam Sơn

- Kỹ năng giải quyết vấn đề về lòng

yêu quê hương, đất nước, lòng tự hàodân tộc Nâng cao ý chí đấu tranh bảo

yêu quê hương, đất nước, tinh thầnđoàn kết, lòng tự hào dân tộc Nângcao ý chí đấu tranh bảo vệ bản sắc vănhóa dân tộc Nâng cao trách nhiệm bảnthân.

- Kỹ năng tư duy sáng tạo

Mục 3: Sự phát triểncủa thương nghiệp

- Kỹ năng giải quyết vấn đề về lòng

yêu quê hương, đất nước, ý thức vươnlên xây dựng đất nước vững mạnh vềkinh tế Nâng cao trách nhiệm bảnthân

- Kỹ năng tư duy sáng tạo

Mục II: Các cuộckháng chiến ở cuối thế

kỉ XVIIII

Mục III: Vương triềuTây Sơn

Kỹ năng giải quyết vấn đề về lòng yêu

quê hương, đất nước, lòng tự hào dântộc Nâng cao ý chí đấu tranh bảo vệđộc lập Nâng cao tinh thần đoàn kếtchống giặc ngoại xâm Ý chí thốngnhất đất nước

Kỹ năng giải quyết vấn đề về lòng

yêu quê hương, đất nước Ý thức vươnlên tiếp nhận cái mới, tiến bộ để làmgiàu bản sắc văn hóa dân tộc Nângcao ý chí đấu tranh bảo vệ bản sắc vănhóa dân tộc Nâng cao trách nhiệm bảnthân

- Kỹ năng giải quyết vấn đề về lòng

yêu quê hương, đất nước, tinh thầnđoàn kết, lòng tự hào dân tộc Nângcao ý chí đấu tranh bảo vệ bản sắc vănhóa dân tộc Nâng cao trách nhiệm bảnthân

- KNS về trách nhiệm giữ gìn mối

đoàn kết thế giới về biển đảo quêhương Kỹ năng ứng phó với sự chốngphá của các thế lực bên ngoài về chủquyền biển đảo.

Bài 28 Truyền

thống yêu nước

của dân tộc Việt

Nam thời phong

kiến

Mục 1: Sự hình thànhtruyền thống yêu nướcViệt Nam

Mục 2: Phát triển vàtôi luyện truyền thốngyêu nước trong các thế

kỉ phong kiến độc lập

Mục 3: Nét đặc trưngcủa truyền thống yêunước Việt Nam thờiphong kiến

Kỹ năng giải quyết vấn đề về lòng

yêu quê hương, đất nước, tinh thầnđoàn kết, lòng tự hào dân tộc Nângcao ý chí đấu tranh bảo vệ bản sắc vănhóa dân tộc Nâng cao trách nhiệm bảnthân trong công cuộc xây dựng và bảo

vệ đất nước

Trong quá trình giảng dạy, tùy theo bài, giáo viên tổ chức cho học sinh hoạt

động ngay tại lớp với tình huống tương tự tìm ra hướng giải quyết vấn đề, sau đóhọc sinh tự nêu các kỹ năng mà em đã ứng dụng để giải quyết vấn đề đó

Nếu không thể tổ chức thực hành được, giáo viên hướng dẫn học sinh tự tìmhiểu các tình huống tương tự mà các em đã gặp ở cuộc sống thường ngày, ghi chép

và nêu cách giải quyết của bản thân để hôm sau trình bày trước lớp cho các bạnnghe và bổ sung chọn cách giải quyết của bản thân để hôm sau trình bày trước lớpcho các bạn nghe và bổ sung chọn cách giải quyết tốt nhất

II YÊU CẦU ĐỐI VỚI VIỆC RÈN LUYỆN KNS CHO HỌC SINH THÔNG QUA DẠY HỌC LỊCH SỬ LỚP 10 THPT

1 Rèn luyện kỹ năng sống phải phù hợp với đặc điểm nhận thức của học sinh

Việc rèn luyện KNS qua dạy học lịch sử thực chất là quá trình tổ chức hoạtđộng nhận thức của HS Vì vậy, phải tuân thủ những quan điểm về lí luận nhận

thức của chủ nghĩa Mác – Lênin, đảm bảo thực hiện nguyên tắc “từ trực quan sinh

động đến tư duy trừu tượng và từ tư duy trừu tượng đến thực tiễn” Nguyên tắc này

đòi hỏi phải cung cấp cho HS những giá trị kỹ năng cần đạt được qua sự kiện lịch

sử HS ở lớp 10 THPT, khả năng khái quát, trình độ tư duy lôgic phát triển, cácthao tác tư duy (so sánh, phân tích, tổng hợp, đối chiếu, khái quát, trừu tượng )bước đầu đã hình thành trong hoạt động nhận thức và ngày càng hoàn thiện

HS ở lớp 10 THPT đã trưởng thành hơn về mặt nhận thức, các em thườngmong muốn độc lập khám phá, tìm hiểu tri thức phong phú từ cuộc sống để tựkhẳng định mình nhưng các em còn vấp phải những khó khăn do năng lực, trình độ,kinh nghiệm Vì vậy, GV cần gợi mở, định hướng tư duy cho HS trong quá trìnhnhận thức Trong dạy học lịch sử, GV phải có thái độ khuyến khích hoạt động tưduy độc lập, sáng tạo, bồi dưỡng hứng thú học tập cho các em GV phải rèn luyệncho HS suy nghĩ, tìm tòi, nghiên cứu và kỹ năng vận dụng kiến thức Phải làm thếnào để qua các bài học lịch sử rèn luyện cho các em biết tiếp thu những cái có giátrị, vận dụng sáng tạo những hiểu biết lịch sử vào cuộc sống

2 Rèn luyện kỹ năng sống phải đảm bảo tính cụ thể

Xuất phát từ đặc trưng cơ bản của khoa học lịch sử, mọi sự kiện, hiện tượngđều diễn ra trong quá khứ mà HS không thể trực tiếp quan sát được Bởi vậy, trongdạy học lịch sử, để giúp HS nhận thức lịch sử qua những biểu tượng, những sự kiệnlịch sử có hình ảnh GV cần phải kết hợp với các loại đồ dùng trực quan như bản

đồ, sơ đồ, tranh, ảnh lịch sử cùng với lời nói sinh động, giàu hình ảnh và các tàiliệu khác nhằm giúp HS nhận thức lịch sử một cách cụ thể về con người, về khônggian, thời gian của sự kiện, hiện tượng

Một sự kiện cần phải đảm bảo tính cụ thể, chính xác, có hình ảnh trong tạobiểu tượng Khi cung cấp cho HS những sự kiện cụ thể, có hình ảnh, chính xác thìviệc dạy học lịch sử mới có sức mạnh giáo dục tư tưởng, tình cảm, đạo đức cho thế

hệ trẻ

3 Rèn luyện kỹ năng sống phải bảo đảm tính hệ thống

Đảm bảo tính hệ thống trong dạy học cũng có nghĩa là sẽ giúp HS phân biệtđược cái trước - cái sau, cái dễ - cái khó, cái chung - cái riêng, cái phổ biến - cáiđặc thù của sự kiện lịch sử

Tính hệ thống còn được thể hiện ở ngay trong bậc THPT, giữa các bài, cácchương, các phần với nhau Nhờ đó, HS biết xâu chuỗi các sự kiện, các hiện tượnglịch sử để có sự so sánh, đánh giá, đối chiếu các sự kiện, hiện tượng lịch sử ở cácgiai đoạn lịch sử với nhau Nếu không có tính hệ thống, lôgic này thì khi đánh giácác sự kiện sẽ không thấy được tính cụ thể, đa dạng trong thống nhất của lịch sử

Từ đó mới xem xét mối quan hệ giữa các sự kiện, hiện tượng trong quá trình phátsinh, phát triển và diệt vong của nó Có như vậy mới không biến bài giảng lịch sửthành bài kể chuyện lịch sử, rơi vào tình trạng chất đống tài liệu mà phải góp phầnlàm cho nội dung bài giảng phong phú, sinh động hơn

4 Rèn luyện kỹ năng sống phải định hướng phát huy tính tích cực của học sinh

Bước sang thế kỉ XXI, để tiếp cận nhanh với tri thức và công nghệ mới củathời đại nhằm thực hiện công nghiệp hóa và hiện đại hóa đất nước, phát triển giáodục, đào tạo được quan tâm, coi trọng Phát triển giáo dục, đào tạo được tập trungvào nhiều khía cạnh khác nhau, trong đó phát huy tính tích cực, chủ động củangười học đóng vai trò quan trọng nhất Đây là điều cần thiết nhằm đào tạo nhữngcon người có kiến thức, thích ứng nhanh trong xã hội thông tin, những con người

có văn hóa, đóng góp thiết thực cho sự phát triển xã hội

Phát huy tính tích cực của HS trong dạy học lịch sử là một nguyên tắc, tưtưởng, quan điểm giáo dục chi phối tất cả các thành tố của quá trình dạy học, từmục tiêu, nội dung, phương pháp và phương tiện dạy học Theo Luật giáo dục nước

Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam (2005) đã ghi: “Phương pháp giáo dục phổ

thông phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của HS; phù hợp với đặc điểm của từng lớp học, môn học; bồi dưỡng phương pháp tự học, khả năng làm việc theo nhóm; rèn luyện kỹ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn; tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho các em”.

Trong quá trình dạy học phải tuân thủ nguyên tắc về sự thống nhất giữa tínhtích cực độc lập của HS với vai trò chủ đạo của GV Do đó GV phải đa dạng tronghình thức, biện pháp sử dụng để kích thích tính tò mò, ham tìm hiểu về các sự kiệnlịch sử của HS Qua tiếp xúc với các nguồn tài liệu phong phú, đa dạng, nhữngnhận định, đánh giá về các sự kiện lịch sử, HS được mở rộng khả năng tri giác tàiliệu, tạo cho các em có biểu tượng chân thực, rõ ràng về các sự kiện, gây hứng thúhọc tập, khả năng tư duy

Tính tích cực, chủ động, sáng tạo của HS trong quá trình học tập được thểhiện thông qua các công việc sau:

- Tự đọc nội dung bài học trong SGK, chuẩn bị đáp án cho các câu hỏi trongSGK, làm bài tập do GV yêu cầu

- Có ý thức, hứng thú tìm tài liệu liên quan đến các sự kiện lịch sử đang học

- Tích cực nêu câu hỏi để cùng các bạn thảo luận hoặc đề nghị GV giải đáp

- Sau khi học phải tự tóm tắt được nội dung bài và trình bày bằng ngôn ngữcủa chính mình Trên cơ sở đó nêu cảm nghĩ về các sự kiện lịch sử đó, biết vậndụng những bài học lịch sử vào thực tế cuộc sống

Tóm lại, việc phát huy tính tích cực của HS trong quá trình sử dụng dạy lồngghép KNS đòi hỏi phải lôi cuốn HS vào các hoạt động học tập, với những phươngpháp dạy học phù hợp với nội dung, nhiệm vụ, chức năng, đặc trưng của bộ môngóp phần rèn luyện năng lực sáng tạo của HS và nâng cao chất lượng dạy học lịch

sử ở trường THPT Nâng cao chất lượng kiến thức mà còn góp phần vào việc giáodục tư tưởng, chính trị, đạo đức và phát triển nhân cách, năng lực trí tuệ HS Rèn

luyện KNS trong dạy học lịch sử, góp phần hình thành ở HS niềm tự hào về thànhquả mà tổ tiên đã tạo dựng nên trong lịch sử để từ đó xác định trách nhiệm củamình trong cuộc đấu tranh bảo vệ Tổ quốc, bảo vệ những giá trị văn hóa của nhânloại, trách nhiệm đối với gia đình, đối với những việc mình làm.

5 Rèn luyện kỹ năng sống cho học sinh phải đảm bảo tính đa dạng

Kiến thức lịch sử phản ánh nhiều mặt của đời sống xã hội Nó không chỉ đềcập đến các mặt chính trị, quân sự mà còn đề cập đến các vấn đề khác như kinh tế,văn hóa, xã hội, khoa học Kiến thức lịch sử đã góp phần xây dựng bức tranh toàndiện, có hình ảnh, sinh động về biến cố lịch sử, tái tạo lại quá khứ

Lịch sử do chính con người với những hoạt động phong phú của mình tạonên Vì vậy nó cũng phản ánh dưới nhiều mặt sinh động của cuộc sống GV cần tìmhiểu các lĩnh vực liên quan để qua đó rèn luyện KNS cho HS trên nhiều mặt của

đời sống xã hội Ví dụ khi dạy bài 22: Tình hình kinh tế ở các thế kỉ XVI - XVIII.

GV tìm hiểu kinh tế của thời kì này trên các lĩnh vực nông nghiệp, thủ công nghiệp,thương nghiệp, sự hưng khởi của các đô thị GV nhấn mạnh đến việc thời kì này đã

có sự giao lưu buôn bán trên thế giới, thuyền bè, thương nhân châu Âu, châu Á đếnnước ta buôn bán ngày càng nhiều Sự buôn bán đó là do chính sách mở cửa củanhà nước, do sự giao lưu buôn bán trên thế giới Từ đó, hướng các em đến ý thức

vươn lên xây dựng đất nước, hội nhập, mở cửa để phát triển Hoặc khi dạy bài 20:

Xây dựng và phát triển văn hóa dân tộc trong các thế kỉ X-XV GV cho HS tìm hiểu

đến thành tựu trên lĩnh vực nghệ thuật, khoa học - kĩ thuật, qua đó thấy được nghệthuật có bước phát triển mới, xuất hiện nhiều tác phẩm điêu khắc mang những néthoa văn độc đáo như rồng mình trơn cuộn trong lá đề, bông cúc nhiều cành, cùngnhững bức phù điêu có hình các cô tiên Múa rối nước là một nghệ thuật đặc sắc,phát triển thời Lý HS sẽ hiểu được sự sáng tạo của cha ông về lĩnh vực điêu khắcđạt đến độ tinh xảo, độc đáo đặc biệt thấy được múa rối nước hiện nay mà các emvẫn nhìn thấy ra đời và phát triển như thế nào Qua đó, HS ý thức được trách nhiệmcủa bản thân phải giữ gìn, trân trọng, phát huy những giá trị văn hóa của cha ông

Sử dụng đa dạng việc rèn luyện KNS cho học sinh trong dạy học lịch sử giúpcho các em vừa khai thác được kiến thức trên nhiều mặt của đời sống xã hội, vừarèn luyện KNS trên nhiều mặt như giữ gìn di sản văn hóa, sự vươn lên trong laođộng, tinh thần yêu nước

III MỘT SỐ BIỆN PHÁP RÈN LUYỆN KỸ NĂNG SỐNG CHO HỌC SINH THÔNG QUA DẠY HỌC LỊCH SỬ LỚP 10 THPT

1 Rèn luyện kỹ năng sống cho học sinh qua khai thác đồ dùng trực quan, kênh hình nhằm cụ thể hóa các sự kiện, hiện tượng lịch sử

Trong DHLS, đồ dùng trực quan, kênh hình có vai trò quan trọng không chỉgiúp các em nhớ kỹ, hiểu sâu những hình ảnh, những kiến thức lịch sử Những hìnhảnh được lưu giữ lại đặc biệt vững chắc trong trí nhớ của các em là những hình ảnhthu được bằng trực quan Ngoài ra, đồ dùng trực quan còn phát triển khả năng quansát, trí tưởng tượng, tư duy, ngôn ngữ cho học sinh.

Hiện nay hệ thống đồ dùng trực quan, kênh hình lịch sử rất phong phú, đadạng, gồm có: tranh ảnh, lược đồ, bản đồ, mô hình

Bản đồ, lược đồ là phương tiện trực quan quy ước rất quan trọng trong DHLS

Nó góp phần tái tạo cho HS những hình ảnh về quá khứ với những nét điển hìnhnhất, đặc trưng nhất Nhờ có những đồ dùng trực quan này mà HS biểu tượng đúngđắn về hình ảnh địa lí, địa điểm xảy ra những sự kiện lịch sử Chúng ta cũng biếtmỗi một sự kiện lịch sử bao giờ cũng gắn liền với mốc thời gian và không gian nhấtđịnh Nếu ta tách sự kiện lịch sử khỏi không gian, thời gian thì sẽ không hiểu đượcnội dung, ý nghĩa của sự kiện đó Nắm được địa điểm xẩy ra sự kiện lịch sử sẽkhông chỉ là biết tên địa điểm mà quan trọng hơn gắn với mỗi địa điểm đó là cácyếu tố địa hình, phạm vi, không gian, thời gian cũng như đặc điểm, điều kiện tựnhiên của địa điểm đó

“Vì sao sự kiện lịch sử lại xảy ra ở thời điểm đó, địa điểm đó và vì sao nó lại diễn ra như vậy?.

Sử dụng lược đồ kết hợp với miêu tả, tường thuật là những cách dạy họcquan trọng Vì “lời nói giữ vai trò chủ đạo với việc giảng dạy của giáo viên và việchọc tập của học sinh” Bằng ngôn ngữ trong sáng, gợi cảm, giàu hình ảnh, việcmiêu tả, tường thuật giúp HS có biểu tượng rõ ràng, cụ thể về các sự kiện lịch sử

Đó là cơ sở cho việc tìm tòi, suy nghĩ, rút ra kết luận, hình thành khái niệm để hiểuđược bản chất sự kiện

Chẳng hạn khi dạy bài 19: Những cuộc kháng chiến chống ngoại xâm ở các thế kỉ X-XV Mục 2: Kháng chiến chống Tống thời Lý (1075-1077)

Sử dụng lược đồ đường tiến công thành Ung Châu (Trung Quốc) của LýThường Kiệt 1075.

H Lược đồ đường tiến công thành Ung Châu (Trung Quốc)

Việc quan sát lược đồ cùng sự tường thuật, HS sẽ hiểu hơn trước âm mưu

của quân Tống, 1075 Lý Thường Kiệt thực hiện chủ trương “ Tiên phát chếnhân”.“Ngồi yên đợi giặc không bằng đem quân đánh trước để chặn thế giặcmạnh” Mục tiêu là tấn công kho lương thành Ung Châu

Đó là chủ trương độc đáo, sáng tạo, táo bạo nhằm giành thế chủ động, tiêuhao sinh lực địch ngay từ lúc chúng chưa tiến hành xâm lược Đó không phải làhành động xâm lược mà vì phá vỡ âm mưu của địch, đẩy chúng vào thế bị động,làm chậm lại cuộc tấn công của chúng, sau khi đạt mục tiêu thì rút quân về nước

Sử dụng lược đồ, bản đồ, giúp HS có những biểu tượng chính xác, cụ thể,

sinh động từ đó hiểu hơn về quá khứ của cha ông Rèn luyện cho HS kỹ năng chủđộng trong công việc, không được ỷ mạnh để thắng đến cùng, vì lợi ích chung chứkhông vì quyền lợi cá nhân

Hoặc khi dạy bài 19: Những cuộc kháng chiến chống ngoại xâm ở các thế kỉ X-XV Mục II Các cuộc kháng chiến chống quân xâm lược Mông- Nguyên ở thế kỉ XIII

Sử dụng lược đồ Chiến thắng Bạch Đằng 1288 để tường thuật GV chỉ dẫncác kí hiệu trên lược đồ và tường thuật:

H Lược đồ trận Bạch Đằng năm 1288

Tháng 1-1288, Thoát Hoan cho quân tiến vào chiếm đóng Thăng Long Giặctiến đến đâu cũng bị quân dân nhà Trần chống trả quyết liệt Quân địch thiếu thốnlương thực trầm trọng Những đoàn thuyền lương bị quân nhà Trần đánh đắm ởVân Đồn Quân địch lâm vào khó khăn, quân lịch bị ốm yếu, bị quân ta phối hợptiến đánh

Trước tình thế đó, Thoát Hoan quyết định rút quân theo hướng sông BạchĐằng về nước Trần Quốc Tuấn thực hiện kế sách của ông cha ngày trước, bố tríbãi cọc ở cửa sông Bạch Đằng nhử quân địch vào trận địa mai phục, chờ khi nướcthủy triều lên, bãi cọc nhô lên để đánh địch Toàn bộ quân Ô Mã Chi bị đánh tantành

Qua đoạn tường thuật đó HS hiểu được Chiến thắng Bach Đằng năm 1288 đivào lịch sử dân tộc, kết thúc cuộc kháng chiến chống quân xâm lược Mông-Nguyên của nhân dân ta

Chẳng hạn khi dạy bài 23: Phong trào Tây Sơn và sự nghiệp thống nhất đất nước, bảo vệ Tổ quốc cuối thế kỉ XVIIII Sử dụng lược đồ chiến thắng Rạch Gầm -

Xoài Mút

H Lược đồ chiến thắng Rạch Gầm - Xoài Mút

Học sinh quan sát và nhận xét, tìm hiểu các kí hiệu trên lược đồ, giới thiệu: Năm 1785 Nguyễn Huệ đã tổ chức trận đánh phục kích Rạch Gầm - Xoài Mút(trên sông Tiền - Tiền Giang) Đây là khúc sông từ Rạch Gầm đến Xoài Mút dài7km, khúc sông hiểm yếu, lòng sông mở rộng hơn 1km, ở giữa lòng sông có Cùlao Thới sơn, hai bên bờ cây cỏ rậm rạp, thuận lợi cho quân ta sử dụng lối đánhphục kích, chặn đánh Bị chặn đầu, khóa đuôi và bị hỏa lực quân Tây Sơn áp đảo

từ đầu quân địch hết sức hốt hoảng và đội hình bị rối loạn Ngay sau đó, những độithuyền chiến của quân Tây Sơn từ các vị trí mai phục xông thẳng vào đội hìnhđang rối loạn của địch, chia nhỏ đoàn thuyền chúng ra từng mảng mà tiêu diệt.Chiến thuyền quân Tây Sơn từ Mỹ Tho cũng kịp thời đến tiếp ứng Quân Tây Sơn,thủy bộ phối hợp với nhau, khép chặt vòng vây, tiêu diệt quân địch hết mảng nàyđến mảng khác Dưới sự chỉ huy và đốc chiến của Nguyễn Huệ, quân Tây Sơn laovào cuộc chiến đấu quyết định với một tinh thần rất dũng cảm và tác phong rấtmãnh liệt, đánh tan quân Xiêm, Nguyễn Ánh phải chạy sang Xiêm

Đây là một thắng lợi lớn thể hiện tài tổ chức, cầm quân của Nguyễn Huệ ,đập tan mưu đồ xâm lược của quân Xiêm, nêu cao ý thức dân tộc của phong tràoTây Sơn Chiến thắng này đã khiến “ người Xiêm sau trận thua năm GiápThìn(1785) ngoài miệng thì nói khoác nhưng trong bụng thì sợ quân Tây Sơn như

sợ cọp”

Khi dạy bài 19: Những cuộc kháng chiến chống ngoại xâm ở các thế kỉ X-XV.

Mục 2: Kháng chiến chống Tống thời Lý (1075-1077) Sử dụng lược đồ trận Như

Nguyệt trong cuộc kháng chiến chống Tống 1077 thời Lý

H Lược đồ trận Như Nguyệt trong cuộc kháng chiến chống Tống 1077

Miêu tả phòng tuyến Như Nguyệt được xây dựng trên bờ sông Như nguyệt(đoạn sông Cầu, chảy qua huyện Hiệp Hòa - Bắc Giang) Nhìn trên lược đồ chúng

ta thấy phòng tuyến này xây dựng ở đoạn sông mà các con đường từ phía bắc vềThăng Long đều phải đi qua, phòng tuyến dài gần 100km, được đắp cao, có rào dậutre dày đặc, chạy dài từ sườn đông bắc dãy Tam Đảo đến sườn tây dãy Nham Biền(Yên Dũng - Bắc Giang), dưới sông có thủy quân, trên thành có quân đóng và tuẫntiễu, tập trung ở bến sông

Sử dụng đoạn miêu tả đó, HS hiểu được sự hiểm yếu của phòng tuyến NhưNguyệt và kết hợp với sự tường thuật diễn biến tại phòng tuyến này, và kết hợp vớibài thơ Nam quốc sơn hà của Lý Thường Kiệt được đọc đêm đêm trong đền thờTrương Hống, Trương Hát đã làm cho quân địch hoảng loạn

Qua đó HS thấy được nghệ thuật quân sự linh hoạt, sáng tạo của cha ông để

từ đó nâng cao hơn ý thức bảo vệ đất nước, sức sáng tạo trong mọi công việc

Để phát triển KNS cho học sinh sử dụng bản đồ, lược đồ kết hợp với tườngthuật và miêu tả giúp học sinh tự tin hơn, hợp tác tốt hơn, phát triển được kỹ năngthuyết trình, kỹ năng giao tiếp, kỹ năng giải quyết vấn đề và giờ học sẽ hay hơn,hứng thú hơn, hiệu quả giáo dục cao hơn

Trong DHLS, GV cần phải chú ý đến việc sử dụng kênh hình để tạo biểutượng cho HS Kênh hình không chỉ giúp bài giảng sinh động, hấp dẫn mà còn làmột nguồn kiến thức, một bộ phận không tách rời của nội dung bài viết Ở một mức

độ nào đó kênh hình còn thay thế được phần nào cho kênh chữ, là biện pháp cóhiệu quả chống sự quá tải về lượng kiến thức trong SGK lịch sử Trong kênh hình,tranh, ảnh lịch sử có tác dụng lớn trong việc tạo biểu tượng lịch sử Những hình ảnhđược lưu giữ lại đặc biệt vững chắc trong trí nhớ của các em là những hình ảnh thuđược bằng trực quan Giúp các em nhận ra bản chất đích thực của môn lịch sử, từ

đó giáo dục HS lòng yêu quê hương, đất nước, con người đúng quy luật phát triểncủa xã hội loài người.

Chẳng hạn khi dạy bài 3: Các quốc gia cổ đại phương Đông- Mục 5: Văn hóa

cổ đại phương Đông GV đưa hình ảnh về Kim Tự tháp (Ai Cập).

H Kim Tự tháp (Ai Cập)

HS mô tả, phân tích, đánh giá Sau khi quát hình ảnh Kim Tự Tháp, em cónhận xét gì?

Kim tự tháp Ai Cập là các công trình cổ đại hình chóp bằng đá ở Ai Cập

Có tất cả 138 kim tự tháp đã được khám phá ở Ai Cập tính đến năm

2008 Hầu hết đóng vai trò là lăng mộ cho các Pharaon và hoàng hậu Việc xâydựng Kim tự tháp vào khoảng từ năm 2630 đến năm 2611 trước công nguyên Kim

tự tháp được xem là những công trình bằng đá nguyên khối cổ nhất thế giới, đáyhình vuông, bốn mặt nghiêng gặp nhau ở đỉnh tháp, tạo cảm giác vững chải, tượngtrưng cho uy quyền các Pharaon Dưới con mắt của các Pha raon thì đó là nhữngbậc thang mây để lên thiên đường Trên đỉnh của Kim tự tháp thường đặt tảng đáhình chóp bọc đồng, tia sáng mặt trời bị khúc xạ phản chiếu xuống đất tượng trưngcho ân đức thần Mặt trời Số lượng nhân công để xây các kim tự tháp được ước tínhvào khoảng từ vài nghìn, 20 nghìn cho tới 100 nghìn người Những phiến đá đóđược xếp chồng lên nhau chứ không có vôi vữa gì

Việc quan sát hình ảnh giúp HS có những biểu tượng sinh động, hấp dẫn,hiểu sâu sắc hơn để có những công trình văn hóa đồ sộ như thế , ngoài việc tượngtrưng cho uy quyền của Vua thì còn có ý nghĩa to lớn về tài năng sáng tạo, sức lao

động không mệt mỏi của con người Từ đó, giúp cho các em hiểu về kĩ năng laođộng, kĩ năng giao tiếp,khơi gợi sự sáng tạo, ý thức bảo vệ di sản văn hóa của nhânloại không chỉ một ai mà là của cả cộng đồng

Hoặc khi dạy học bài 18 Công cuộc xây dựng và phát triển kinh tế trong các thế kỉ X-XV Sử dụng hình ảnh: Hình rồng và hoa dây(chùa Phật Tích- Bắc Ninh)

H Hình rồng và hoa dây (chùa Phật Tích - Bắc Ninh)

GV cho học sinh quan sát hình ảnh và hỏi: Hình rồng gắn liền với câuchuyện gì về nguồn gốc lịch sử dân tộc Việt?

HS trả lời: Gắn liền với: Con rồng cháu tiên Hình rồng nói lên mong muốncủa người Việt luôn mong muốn mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt

Hình ảnh đó chứng tỏ kinh tế thủ công nghiệp nước ta thế kỉ X-XV pháttriển, chất lượng sản phẩm cao, chứng tỏ ngành kiến trúc điêu khắc của nước tatrình độ chạm trổ tinh vi lúc bấy giờ

Chẳng hạn, khi dạy học bài 20: Xây dựng và phát triển văn hóa dân tộc trong các thé kỉ X-XV Mục giáo dục- Sử dụng hình ảnh: Bia Tiến sĩ trong Văn Miếu