2 chuyên đề 1 kc chống ngoại xâm sử 10

Kiến thức: - Hệ thống kiến thức về nguyên nhân, diễn biến, kết quả, ý nghĩa lịch sử của các cuộc kháng chiến, khởi nghĩa chống ngoại xâm giành độc lập dân tộc ở thế kỷ X đến thế kỷ XVIII

CHUYÊN ĐỀ: CÁC CUỘC KHÁNG CHIẾN, KHỞI NGHĨA CHỐNG NGOẠI XÂM GIÀNH ĐỘC LẬP DÂN TỘC TỪ THẾ KỶ X ĐẾN THẾ KỶ XVIII

VÀ CÔNG LAO CỦA PHONG TRÀO TÂY SƠN

I Mục tiêu chuyên đề

1 Kiến thức:

- Hệ thống kiến thức về nguyên nhân, diễn biến, kết quả, ý nghĩa lịch sử của các cuộc kháng chiến, khởi nghĩa chống ngoại xâm giành độc lập dân tộc ở thế kỷ X đến thế kỷ XVIII trong chương trình Lịch sử Việt Nam 10

- So sánh các cuộc kháng chiến chống Tống thời Lý với kháng chiến chống Tống thời Tiền Lê, cuộc kháng chiến chống xâm lược Mông- Nguyên với kháng chiến chống Tống thời Lý Đặc điểm của khởi nghĩa Lam Sơn, kháng chiến chống Thanh năm 1789

- Rút ra nguyên nhân chung dẫn đến thắng lợi của các cuộc kháng chiến chống ngoại xâm và bài học kinh nghiệm

- Đánh giá công lao của phong trào Tây Sơn ở cuối thế kỷ XVIII

2 Kỹ năng: Rèn luyện các kỹ năng:

- Hệ thống các kiến thức lịch sử trình bày trong một giai đoạn

- Phân tích, so sánh, đánh giá kiến thức

- Vận dụng kiến thức để giải quyết tình huống thực tế

3 Thái độ: Giáo dục học sinh tình yêu quê hương đất nước, có ý thức bảo vệ và giữ

gìn tổ quốc Ý thức trách nhiệm, tinh thần quyết tâm trong sự nghiệp xây dựng và bảo

vệ tổ quốc hiện nay

II Thời lượng dành cho chuyên đề: 4 tiết

III Nội dung chuyên đề:

1 Chiến thắng Bạch Đằng năm 938

2 Cuộc kháng chiến chống Tống thời Tiền Lê (981)

3 Cuộc kháng chiến chống Tống thời Lý (1075-1077)

4 Cuộc kháng chiến chống xâm lược Mông- Nguyên lần 1 (1258)

5 Cuộc kháng chiến chống xâm lược Mông- Nguyên lần 2 (1285)

6 Cuộc kháng chiến chống xâm lược Mông- Nguyên lần 3 (1287-1288)

7 Phong trào đấu tranh chống xâm lược Minh của nhà Hồ

8 Cuộc khởi nghĩa Lam Sơn (1418)

9 Cuộc kháng chiến chống Xiêm (1785)

10 Cuộc kháng chiến chống Thanh (1789)

11 Công lao của phong trào Tây Sơn ở cuối TK XVIII

IV Các năng lực cần đạt được:

- Năng lực học tập và giải quyết vấn đề:

+ Hs thông qua việc tìm hiểu chuyên đề sẽ xác định rõ được các cuộc kháng chiến, khởi nghĩa chống ngoại xâm giành độc lập dân tộc ở một giai đoạn lịch sử nhất định (từ TK X đến TK XVIII)

+ Giải quyết những vấn đề từ đơn giản đến phức tạp có liên quan đến nội dung chuyên đề, ví dụ: Vì sao bùng nổ cuộc kháng chiến chống Tống thời Lý, cuộc kháng

chiến này khác gì so với cuộc kháng chiến chống Tống thời Tiền Lê, đặc điểm nổi bật

về nghệ thuật quân sự Cuộc kháng chiến chống xâm lược Mông- Nguyên thời nhà Trần khác gì so với kháng chiến chống Tống thời Lý, vì sao giành thắng lợi? Nét độc đáo trong nghệ thuật quân sự trong cuộc khởi nghĩa Lam Sơn… Nguyên nhân chung dẫn đến thắng lợi của các cuộc kháng chiến, khởi nghĩa giai đoạn này Từ đó rút ra bài học gì?

+ Giải quyết những vấn đề mang tính vận dụng vào thực tiễn, ví dụ: Trong công cuộc xây dựng và bảo vệ Tổ quốc hiện nay, em học được gì từ các cuộc khởi nghĩa kháng chiến mà ông cha đã để lại Hoặc: Em hài lòng với cách đánh của vị tướng nào nhất trong các cuộc kháng chiến, khởi nghĩa trên? Vì sao?

- Năng lực khác: năng lực hợp tác, năng lực phát triển ngôn ngữ giao tiếp, năng lực ứng dụng công nghệ thông tin ( thông qua quá trình triển khai chuyên đề)

V Tổ chức dạy học theo chuyên đề

Tiết 1, Hoạt động 1:

Chiến thắng Bạch Đằng năm 938 Cuộc kháng chiến chống quân Tống xâm lược.

1 Giới thiệu

Chiến thắng Bạch Đằng năm 938 đã khẳng định quyền làm chủ đất nước của NDVN, chấm dứt 1000 năm giặc phương Bắc đô hộ Trải qua nhiều thế kỷ, cùng với

sự vươn lên trong xây dựng đất nước, sự biến đổi về chính trị, NDVN còn phải tiến hành hàng loạt cuộc kháng chiến, khởi nghĩa chống ngoại xâm bảo vệ nền độc lập của

tổ quốc, tiêu biểu như: 2 lần kháng chiến chống Tống, 3 lần chống xâm lược Mông-Nguyên, khởi nghĩa Lam Sơn, kháng chiến chống Xiêm, chống Thanh Tất cả sự nghiệp đó đã tạo nên trang sử hào hùng, góp phần phát huy truyền thống yêu nước quý báu nhất của DTVN

2 Các hoạt động học tập

2.1 Ngô Quyền với chiến thắng Bạch Đằng năm 938

* Nguyên nhân bùng nổ

- GV yêu cầu hs khai thác sgk và đặt câu hỏi: Vì sao bùng nổ cuộc kháng chiến của Ngô Quyền?

- Hs trả lời GV chốt ý và hướng dẫn hs gạch chân sgk

+ Năm 937, Dương Đình Nghệ bị Kiều Công Tiễn giết để giành quyền tiết độ

sứ khiến nhân dân và nhiều tướng lĩnh hết sức bất bình, trong đó tiêu biểu là Ngô Quyền

+ Nhận được tin phản bội của Kiều Công Tiễn, Ngô Quyền tập hợp lực lượng

từ Ái Châu (Thanh Hóa) ra Giao Châu để trừng trị Kiều Công Tiễn Sự giận giữ của Ngô Quyền và khí thế của nghĩa quân khiến KCT khiếp sợ, y vội vàng sai người sang cầu cứu nhà Nam Hán

+ Vua Nam Hán vốn vẫn có dã tâm và luôn ôm mộng xâm lược nước ta nay lại được KCT cầu viện, chớp cơ hội vua Nam Hán phong cho con trai là Hoằng Tháo làm tĩnh hải tiết độ sứ chỉ huy một đạo binh thuyền lớn kéo sang xâm lược nước ta

+ Ngô Quyền nhanh chóng tiến quân vào thành Đại La, bắt giết KCT và chuẩn

bị kế sách đánh giặc

* Diễn biến- Kết quả

- Kế hoạch của địch

- Kế hoạch của ta:

+ GV dẫn 1 đoạn trích: “ ….Quyền nghe tin Hoằng Tháo sắp đến bảo với các tướng tá rằng: … “Quân ta sức còn mạnh, địch với quân mỏi mệt tất phá được Song

họ có lợi ở thuyền , nếu ta không phòng bị trước thì chuyện được thua chưa thể biết được Nếu ta sai người đem cọc lớn đóng ngầm ở cửa biển trước, vạt nhọn đầu mà bịt sắt, thuyền của họ nhân khi nước triều lên tiến vào bên trong hàng cọc, bấy giờ ta sẽ

dễ bề chế ngự, không kế gì hơn kế ấy cả.”

Dựa vào đoạn trích, có nhận xét gì về kế đánh giặc của Ngô Quyền?

Hs trình bày suy nghĩ và hiểu biết của mình GV kết luận:

+ Ngô Quyền nhận định đúng tình hình địch (điểm mạnh, yếu) vạch kế hoạch đánh địch

+ Chuẩn bị của ta: Đường thủy, đường bộ

- Diễn biến:

+ GV đưa lược đồ chiến thắng Bạch Đằng năm 938, yêu cầu hs thuật lại diễn biến

+ GV chốt và hướng dẫn hs tự khai thác sgk và trình bày qua lược đồ

* Ý nghĩa lịch sử

- Là trận chung kết lịch sử kết thúc thời kỳ mất nước trên 1000 năm của dtộc.

Mở ra thời đại mới- thời đại độc lập tự chủ lâu dài của dtộc ta

- Biểu hiện tài năng quân sự và ý chí chiến thắng của người anh hùng dân tộc Ngô Quyền, chứng tỏ sức mạnh trí tuệ và khả năng đánh bại địch của ND ta

- Dẫn đánh giá của Ngô Thì Sĩ: Thắng lợi trên sông BĐ là cơ sở sau này của việc khôi phục lại quốc thống Những chiến công các đời Đinh, Lê, Lý, Trần vẫn còn nhờ vào uy thanh lẫm liệt thời đại ấy

- Dẫn sách Đại Việt sử kí toàn thư: Vua mưu tài đánh giỏi làm nên công dựng lại cơ đồ, đứng đầu các vua

2.2 Các cuộc kháng chiến chống quân xâm lược Tống (thế kỷ X đến thế kỷ XI)

a Cuộc kháng chiến chống Tống thời Tiền Lê (năm 981)

* Nguyên nhân bùng nổ:

- GV gợi hs nhớ đến sự thành lập và sụp đổ của nhà Tống ở TQ.

- Vì sao nhà Tống lại xâm lược nước ta?

- Hs trả lời, GV chốt ý:

+ Về phía nhà Tống

+ Về phía nước ta

* Cuộc kháng chiến của ND ta

- Kế hoạch của địch:

+ GV đưa lược đồ và làm rõ kế hoạch của địch chia 2 đạo theo 2 đường tiến vào nước ta

+ Chuẩn bị của ta: Làm rõ hành động của thái hậu Dương Vân Nga và tổ chức đánh giặc của Lê Hoàn

- Diễn biến: Sử dụng lược đồ miêu tả diễn biến

* Kết quả, ý nghĩa:

- Kết quả: Kháng chiến hoàn toàn thắng lợi Quan hệ Việt- Tống ổn định.

- Ý nghĩa:

+ GV dẫn nhận định của Đại Việt sử ký toàn thư: “Năm 1005, khi Lê Hoàn mất, một số đại thần nhà Tống xin vua Tống sai quân sang đánh nước ta một lần nữa, vua Tống đã trả lời: “Họ Lê thường vẫn sai con vào chầu, không thiếu trung thuận, nay nghe tin mới chết, chưa có lễ thăm viếng đã vội đem quân sang đánh, như vậy không đáng là bậc vương giả”

+ Qua câu nói của vua Tống, em có nhận định gì về ý nghĩa của cuộc kháng chiến thời Lê Hoàn?

+ Hs trả lời GV kết luận: Làm suy yếu người Tống Cổ vũ mạnh mẽ và bồi đắp tinh thần yêu nước, ý chí tự cường cho dân tộc

+ GV hướng dẫn hs khai thác nguyên nhân thắng lợi (chủ quan, khách quan)

b Cuộc kháng chiến chống Tống thời Lý (1075-1077)

* Nguyên nhân bùng nổ

- GV PV học sinh và định hướng so sánh với lần 1 Kết luận

+ Về phía Đại Việt

+ Về phía Tống

* Diễn biến:

Hs dựa vào lược đồ cuộc kháng chiến chống Tống thời Lý cùng với việc khai thác sgk để chia giai đoạn, đặc điểm nổi bật của từng giai đoạn Hướng dẫn hs giải thích vì sao Lý Thường Kiệt lại chủ động đem quân lên đất Tống… mà ở lần 1 lại không làm được ? (Liên hệ nguyên nhân)

GV sd lược đồ thuyết trình diễn biến và yêu cầu hs rút ra đặc điểm của cuộc kháng chiến chống Tống thời Lý

- Giai đoạn 1(1075-1076): chủ động đem quân mở cuộc tập kích lên đất Tống

để tự vệ

+ Diễn biến

+ Kết quả

- Gđoạn 2 (Cuối 1076-1077): Tổ chức kháng chiến chống quân xâm lược

+ Diễn biến

+ Kết quả

* Kết quả- ý nghĩa

Hướng dẫn hs so sỏnh với cuộc khỏng chiến chống Tống thời Tiền Lờ và rỳt ra nguyờn nhõn thắng lợi

Nội

dung

so

sánh.

Kháng chiến chống Tống thời Tiền Lê ( 981 ).

Kháng chiến chống Tống thời Lý ( 1075 - 1077).

Hoàn

cảnh. - Nhà Tống thành lập năm960 nên đang ở thời kỳ

thịnh đạt

- Triều đình nhà Đinh gặp khó khăn: Vua Đinh bị sát hại, vua mới lên ngôi còn nhỏ tuổi

- Nhà Tống bớc vào giai đoạn khủng hoảng: trong nớc nông dân nổi dậy nhiều nơi, bên ngoài bị Liêu, Hạ xâm lấn

- Nhà Lý : chính trị vững chắc, quân đội hùng mạnh, kinh tế phát triển, nhân dân no ấm

Khác

biệt

trong

diễn

biến.

Đánh tan quân Tống trên vùng Đông Bắc của Tổ quốc, nhiều tớng giặc bị bắt

- Chủ động tấn công để tự vệ: tập kích thẳng sang

đất Tống, sau đó chủ động rút về nớc tổ chức chống xâm lợc

ý

nghĩa. Làm chùn một bớc ý chíxâm lợc của kẻ thù Đè bẹp ý chí xâm lợc của kẻthù

Tiết 2, Hoạt động 2:

Cỏc cuộc khỏng chiến chống quõn xõm lược Mụng- Nguyờn (thế kỷ XIII)

1 Giới thiệu

Thế kỷ XIII, trờn bước đường ổn định và phỏt triển đất nước dưới thời Trần,

ND Đại Việt lại phải đương đầu với một cuộc thử lửa lớn lao kộo dài suốt 30 năm Với tư tưởng bành trướng, làm chủ toàn bộ phương Nam, quõn Mụng- Nguyờn đó ba lần đỏnh xuống nước ta Dưới sự chỉ huy của vị thống soỏi, nhà quõn sự thiờn tài Trần Hưng Đạo và cỏc vua Trần và cỏc vua Trần yờu nước cựng hàng loạt tướng lĩnh tài năng, “cả nước đứng dậy” cầm vũ khớ, chiến đấu dũng cảm, quyết bảo vệ tổ quốc thõn yờu

2 Cỏc hoạt động học tập:

2.1 Cuộc khỏng chiến chống quõn xõm lược Mụng- Nguyờn lần 1 (1258)

* Nguyên nhân

- Về phía Mông Cổ

- Đại Việt

* Diễn biến- kết quả

- GV sử dụng lược đồ làm rõ kế hoạch của địch, kế sách và cuộc phản công của

ta đặc biệt ở Đông Bộ Đầu làm cho quân địch rút chạy

- Rút ra bài học về nghệ thuật lui binh

2.2 Cuộc kháng chiến chống quân xâm lược Mông- Nguyên lần 2 (1285)

* Nguyên nhân:

- Nhà Nguyên thành lập, mục đích xâm lược Đại Việt

- Nhà Trần

* Diễn biến- kết quả

- GV sử dụng lược đồ miêu tả diễn biến- kết quả

- Hướng dẫn hs rút ra ý nghĩa lịch sử và nguyên nhân thắng lợi

2.3 Cuộc kháng chiến chống xâm lược Mông- Nguyên lần 3 (1287-1288)

* Nguyên nhân- mục đích

* Diễn biến- kết quả

- Làm rõ kế hoạch của địch

- Chuẩn bị kháng chiến của vua tôi nhà Trần

- Diễn biến

- Kết quả

* Ý nghĩa lịch sử và nguyên nhân thắng lợi (so sánh với lần 1 và lần 2)

2.4 Hệ thống kiến thức về ba lần kháng chiến chống xâm lược Mông- Nguyên và

so sánh với cuộc kháng chiến chống Tống thời Lý

- GV chia hs 3 nhóm lớn nhiều nhóm nhỏ ( nhóm nhỏ 2 người) Thời gian:

3phút

+ Nhóm 1: Lập bảng hệ thống kiến thức các cuộc kc chống XL M- N (thời

gian, tên kháng chiến, người lãnh đạo, trận đánh lớn)

+ Nhóm 2: Kể tên các nhân vật lịch sử và nêu dẫn chứng thể hiện sự đoàn kết,

quyết tâm chống xâm lược của quân dân nhà Trần

+ Nhóm 3: Ý nghĩa ls, nguyên nhân thắng lợi và rút ra sự khác nhau giữa cuộc

kháng chiến chống Tống thời Lý và chống M- N thời Trần

- GV thu phiếu trả lời của hs, giữ lại 3 phiếu của 3nhóm và yêu cầu đại diện

nhóm trình bày nhóm khác góp ý GV kết luận

Những cuộc khởi

nghĩa, kháng chiến

Mốc thời gian

Người lãnh đạo Những chiến thắng lớn

Kháng chiến chống

Mông Nguyên

- Lần thứ nhất

- Lần thứ hai

- Lần thứ ba

1258 1285 1288

Các vua Trần, Trần Quốc Tuấn Trần Quốc Tuấn Trần Quốc Tuấn

Đông Bộ Đầu

Hàm Tử, Chương Dương, Vạn Kiếp

Bạch Đằng Các sự kiện:

+ Hội nghị Bình Than( 1282) Các vương hầu , quan lại, tướng soái bàn kế hoạch kháng chiến

+ Hội nghị Diên Hồng: Với tiếng hô đồng thanh “Đánh” của các bô lão, thể hiện ý chí quyết tâm đánh giặc

+ Ba lần nhà Trần và chiến thắng giặc Mông Nguyên

+ Quân và dân thích vào tay 2 chữ “ Sát thát”

Các nhân vật lịch sử:

+ Thái sư Trần Thủ Độ với câu nói: “ Đầu tôi chưa rơi xuống đất xin bệ hạ đừng lo”

+ Trần Quốc Tuấn với câu nói: “ Xin hãy chém đầu tôi trước rồi hãy hàng Ông viết Hịch tướng sĩ để khích lệ tướng sĩ đánh giặc Vì lợi ích dân tộc ông đã gác lại mọi hiềm khích riêng chủ động giao lưu hoà hiếu với Thái sư Trần Quang Khải

+ Trần Quốc Toản với hành động bóp nát quả cam

+ Tướng quân Trần Bình Trọng với câu nói “ Ta thà làm ma nước Nam ” + Các nhân vật khác: Phạm ngũ Lão, Dã tượng, Yết Kiêu

Tiết 3, Hoạt động 3:

Phong trào đấu tranh chống xâm lược đầu thế kỷ XV và khởi nghĩa Lam Sơn

1 Giới thiệu:

Cuối TK XIV, nhà Trần suy vong Bằng một cuộc cải cách lớn, Tể tướng Hồ Quý Ly mong cứu vãn tình thế để có đủ lực lượng chống lại sự đe dọa xâm lược của nhà Minh Đầu TK XV, nhà Hồ thất bại, khởi nghĩa Lam Sơn bùng nổ và thắng lợi có

ý nghĩa lịch sử to lớn và để lại nhiều bài học kinh nghiệm sâu sắc

2 Hoạt động học tập

2.1 Cuộc kháng chiến chống quân Minh của nhà Hồ

- GV hướng dẫn học sinh tự tìm hiểu về nguyên nhân, diễn biến, kết quả

- Đi sâu khai thác nguyên nhân thất bại để rút ra bài học

2.2 Khởi nghĩa Lam Sơn

+ PV: Nguyên nhân khởi nghĩa Lam Sơn ? Hs trả lời GV sử dụng lược đồ

tường thuật diễn biến

+ PV: Nêu 1 vài đặc điểm của khởi nghĩa Lam Sơn và so sánh với kháng chiến

thời Lý- Trần? Hs trả lời

* Nguyên nhân

- Khó khăn của nước Đại Việt Sự suy vong của nhà Trần

- Chế độ đô hộ của nhà Minh hết sức khắc nghiệt

- Sự thất bại của các cuộc khởi nghĩa nhà Hồ

* Diễn biến (sgk)

- 1418 dựng cờ khởi nghĩa

- 1425, giải phóng từ Tân Bình đến Thuận Hóa

- 9/1426 tiến quân ra Bắc

- Cuối 1427 đập tan viện binh giặc, buộc quân Minh phải rút về nước

Tiết 4, Hoạt động 4:

Cuộc kháng chiến chống ngoại xâm ở thế kỷ XVIII và công lao của phong trào

Tây Sơn

1 Giới thiệu

TK XVIII, xã hội phong kiến Đàng Ngoài và Đàng Trong dần bước vào giai đoạn suy yếu và khủng hoảng Chiến tranh nông dân bùng lên dữ dội và kết tinh lại thành phong trào Tây Sơn Phong trào đã lần lượt tiêu diệt các thế lực phong kiến phản động ở cả hai Đàng, bước đầu thống nhất đất nước và bảo vệ nền độc lập dân tộc

2 Tổ chức hoạt động học tập

2.1 Cuộc kháng chiến chống Xiêm (1785)

* Nguyên nhân

* Diễn biến- kết quả

* Ý nghĩa:

- GV sử dụng lược đồ khai thác diễn biến

- Trận Rạch Gầm- Xoài Mút, GV đưa lược đồ sau và phát vấn học sinh: Dựa vào lược đồ, em hãy giải thích tại sao Nguyễn Huệ lại quyết định tiêu diệt quân Xiêm

ở Rạch Gầm- Xoài Mút? Ý nghĩa lịch sử của chiến thắng này

2.2 Cuộc kháng chiến chống Thanh (1789)

+ PV: Cuộc kháng chiến chống Thanh có mấy nguyên nhân ? Có khó khăn gì

so với kháng chiến chống Xiêm ? Hs trả lời GV kết luận

+ GV tường thuật diễn biến trận đánh đồn Ngọc Hồi- Đống Đa Vì sao chiến thắng Ngọc Hồi- Đống Đa đã đi vào lịch sử như một chiến công hiển hách vào bậc nhất của dân tộc Việt Nam ta?