Lồng ghép tiêu chí môi trường vào chương trình nông thôn mới tại xã trạch mỹ lộc và xã tam hiệp, huyện phúc thọ, thành phố hà nội

Lồng ghép tiêu chí môi trường vào chương trình nông thôn mới tại xã Trạch Mỹ Lộc và xã Tam Hiệp, huyện Phúc Thọ, Thành Phố Hà Nội Khuất Duy Quang Trường Đại học Khoa học Tự nhiên Luận v

Lồng ghép tiêu chí môi trường vào chương trình nông thôn mới tại xã Trạch Mỹ Lộc và xã Tam Hiệp, huyện Phúc Thọ, Thành Phố Hà Nội

Khuất Duy Quang

Trường Đại học Khoa học Tự nhiên Luận văn ThS chuyên ngành: Khoa học Môi trường; Mã số: 60 85 02

Người hướng dẫn: PGS.TS Nguyễn Đình Hòe

Năm bảo vệ: 2012

Abstract: Phân tích, đánh giá “Chương trình Nông thôn mới” được tổ chức thực hiện tại

hai xã: xã Trạch Mỹ Lộc và xã Tam Hiệp huyện Phúc Thọ thành phố Hà Nội Sử dụng phương pháp PRA và DPSIR vào hai xã: xã Trạch Mỹ Lộc và xã Tam Hiệp Hiện trạng môi trường hai xã xã Trạch Mỹ Lộc và xã Tam Hiệp; chương trình phát triển nông thôn

đang thực hiện tại hai xã; lồng ghép các tiêu chí môi trường vào quá trình thực hiện

Keywords: Khoa học môi trường; Xây dựng nông thôn mới; Phúc Thọ

Content

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Nông thôn Việt Nam là chủ đề lớn Trong thời kỳ đổi mới đến nay vì những lý do chủ quan và khách quan, nông thôn chưa đạt được kỳ vọng trong phát triển kinh tế xã hội và bảo vệ môi trường Để thu hẹp khoảng cách giàu nghèo, chiến lược phát triển chưa hợp lý giữa thành thị

và nông thôn Đảng ban hành nghị quyết số 26-NQ/TW về “Chương trình mục tiêu quốc gia về xây dựng chương trình nông thôn mới”

“Chương trình mục tiêu quốc gia về xây dựng chương trình nông thôn mới” giai đoạn 2010-2020 được Chính phủ quyết định phê duyệt ngày 04/06/2010 với nhiều mục tiêu, tiêu chí

cụ thể và giàu tham vọng, trong đó có tiêu chí về môi trường nông thôn Tuy nhiên, nông thôn Việt Nam cụ thể là “Làng, Xã” mang phong tục, tập quán, kinh tế xã hội riêng Do vậy việc triển khai “Chương trình Nông thôn mới” cụ thể là lồng ghép những tiêu chí môi trường vào từng địa phương phải được nghiên cứu mới phát huy được hiệu quả

Lồng ghép các tiêu chí môi trường và một địa phương cụ thể là một vấn đề còn mới Tại huyện Phúc Thọ “Chương trình Nông thôn Mới” đã được triển khai trong đó có hai xã Trạch Mỹ Lộc và xã Tam Hiệp, nhưng căn cứ vào kế hoạch thực hiện, đặc điểm của từng địa phương cho thấy các tiêu chí môi trường vẫn chưa đầy đủ cần phải bổ sung thêm

Bởi vậy học viên đã chọn đề tài: “Lồng ghép tiêu chí môi trường vào Chương trình

phát triển Nông thôn Mới tại xã Trạch Mỹ Lộc và xã Tam Hiệp huyện Phúc Thọ, TP.Hà Nội”

Chương trình Nông thôn Mới của Đảng với mục tiêu xây dựng Nông thôn Mới có kết cấu

hạ tầng kinh tế - xã hội, từng bước hiện đại, cơ cấu kinh tế và các hình thức tổ chức sản xuất hợp

lý, gắn nông nghiệp với phát triển nhanh công nghiệp, dịch vụ Gắn phát triển nông thôn với đô thị theo quy hoạch; xã hội nông thôn dân chủ, ổn định, giàu bản sắc văn hóa dân tộc; môi trường sinh thái được bảo vệ, an ninh trật tự được giữ vững; đời sống vật chất và tinh thần của người dân ngày càng được nâng cao, Quyết định số 800/QD-TTg: Những vấn đề cơ bản về xây dựng

nông thôn mới đưa ra 19 tiêu chí

1.2 Chương trình mục tiêu quốc gia về xây dựng Nông thôn Mới giai đoạn 2010-2020

“Chương trình mục tiêu quốc gia về xây dựng nông thôn mới” giai đoạn 2010-2020 đã được phê duyệt theo Quyết định số 800/QD-TTg là chương trình tổng thể về phát triển kinh tế -

xã hội, chính trị, an ninh quốc phòng, gồm 11 nội dung Mỗi nội dung được thiết kế gồm mục tiêu cụ thể, nội dung chi tiết và kế hoạch quản lý thực hiện như sau:

1.2.1 Quy hoạch xây dựng nông thôn mới

a) Mục tiêu:

Đạt yêu cầu tiêu chí số 01 của Bộ tiêu chí quốc gia nông thôn mới Đến năm 2011, cơ bản phủ kín quy hoạch xây dựng nông thôn trên địa bàn cả nước làm cơ sở đầu tư xây dựng nông thôn mới, làm cơ sở để thực hiện mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới giai đoạn 2010 - 2020;

1.2.2 Phát triển hạ tầng kinh tế - xã hội

1.2.3 Chuyển dịch cơ cấu, phát triển kinh tế, nâng cao thu nhập

1.2.4 Giảm nghèo và an sinh xã hội

1.2.5 Đổi mới và phát triển các hình thức tổ chức sản xuất có hiệu quả ở nông thôn

1.2.6 Phát triển giáo dục - đào tạo ở nông thôn

1.2.7 Phát triển y tế, chăm sóc sức khỏe cư dân nông thôn

1.2.8 Xây dựng đời sống văn hóa, thông tin và truyền thông nông thôn

1.2.9 Cấp nước sạch và vệ sinh môi trường nông thôn

1.2.10 Nâng cao chất lượng tổ chức Đảng, chính quyền, đoàn thể chính trị - xã hội trên địa bàn

1.2.11 Giữ vững an ninh, trật tự xã hội nông thôn

1.2 Đặc điểm điều kiện tự nhiên – kinh tế - xã hội hai xã Trạch Mỹ Lộc và xã Tam Hiệp 1.2.1 Xã Trạch Mỹ Lộc

1.2.1.1 Điều kiện tự nhiên

Xã Trạch Mỹ Lộc có tổng diện tích 5,47km2

a Vị trí địa lý

Trạch Mỹ Lộc nằm liền kề thị trấn Phúc Thọ (xem hình 1.1), với vị trí địa lý:

- Phía Bắc giáp xã Tích Giang;

- Phía Tây giáp Thị xã Sơn Tây;

- Phía nam giáp xã Cẩm Yên của huyện Thạch Thất;

- Phía Đông giáp Thị trấn Phúc Thọ và xã Thọ Lộc;

Hình 1.1.Sơ đồ vị trí khu vực nghiên cứu

b Địa hình, địa mạo

Xã Trạch Mỹ Lộc có địa hình đặc trưng khác với các xã trong huyện, đó là đồng bằng nửa trung du, có đê Tả Tích chạy từ Bắc xuống Nam

Tổng số giờ nắng trong vùng đạt tương đối cao với các số liệu tương ứng cho hai trạm Sơn Tây và Hà Đông là 1550,4 và 1540,0 giờ nắng mỗi năm Các tháng có số giờ nắng nhiều nhất là các tháng VII, VIII và IX (cao nhất là 185,0 giờ nắng được thống kê vào tháng VII ở trạm Sơn Tây) Các tháng mùa đông có số giờ nắng ít hơn, tháng III tại Sơn Tây và Hà Đông có số giờ

* Lượng mưa năm

Trong năm mưa phân thành hai mùa rõ rệt: Mùa mưa bắt đầu từ tháng V và kết thúc vào tháng IX, mùa khô từ tháng X đến tháng IV năm sau Lượng mưa mùa mưa chiếm từ 70% đến 80% tổng lượng mưa cả năm Mưa lớn nhất trên lưu vực thường xảy ra vào 3 tháng VI, VII, VIII với lượng mưa trung bình mỗi tháng lớn hơn 200 mm Lượng mưa nhỏ nhất thường xảy ra vào tháng XII hoặc tháng I

1.2.1.2 Điều kiện kinh tế - xã hội

Trong giai đoạn phát triển từ nay đến năm 2015, do được đầu tư phát triển mạnh mẽ về

cơ sở hạ tầng dịch vụ và hạ tầng nông thôn, phát triển du lịch Nên cơ cấu lao động trong ngành dịch vụ và công nghiệp –TTCN - xây dựng sẽ tăng mạnh, và lao động nông nghiệp thủy sản sẽ giảm vì tiến tới áp dụng cơ giới hóa trong sản xuất

Cơ cấu lao động năm 2020 như sau (Trạch Mỹ Lộc, 2012):

- Lao động nông nghiệp – thủy sản: 1877 người chiếm 40% tổng số lao động

- Lao động CN-TTCN-XD: 1408 người chiếm 30% tổng số lao động

- Lao động thương mại dịch vụ: 1408 người chiếm 30% tổng số lao động

Cơ cấu kinh tế

Tổng giá trị sản xuất năm 2015 ước đạt 180.675 triệu đồng tăng 72.300 triệu đồng so với

năm 2011 (Trạch Mỹ Lộc, 2012) Trong đó cơ cấu kinh tế như sau: Nông nghiệp: 40%;

TTCN-XDCB: 30%; Dịch vụ: 30%

Hiện trạng hạ tầng cơ sở

Hiện nay, cơ sở hạ tầng cơ sở của xã Trạch Mỹ Lộc đã và đang được xây dựng, hoàn thiện đáp ứng nhu cầu phát triển của xã từ trụ sở làm việc, trường học, trạm y tế, nhà dân cư nông thôn, bưu điện, chợ…

Hạ tầng kỹ thuật: Giao thông, thủy lợi, điện, nước đang được đầu tư

1.2.2 Xã Tam Hiệp

1.2.2.1 Điều kiện tự nhiên

a Vị trí địa lý (xem hình 1.1)

- Phía bắc giáp các xã Ngọc Tảo, Tam Thuấn

- Phía nam giáp xã Hiệp Thuận

- Phía đông giáp huyện Đan Phượng

- Phía tây giáp các xã Hương Ngải, Phú Kim thuộc huyện Thạch Thất

b Diện tích đất tự nhiên

Tam Hiệp là một xã nông nghiệp với diện tích đất nông nghiệp lên tới 325,35 ha (Tam

Hiệp, 2012), tuy nhiên những năm gần đây Tam Hiệp đẩy mạnh phát triển các ngành tiểu thủ

công nghiệp, công nghiệp như: may mặc, làm thú nhồi bông…

1.2.1.2 Điều kiện kinh tế - xã hội

- Trường trung học cơ sở:

Xã có một trường THCS, tổng diện tích khuôn viên 7000m2 Trường có 24 phòng học, trong đó còn tốt 12 phòng , đang xây mới 12 phòng học và 6 phòng chức năng (Tam Hiệp, 2012)

* Trạm y tế:

Diện tích khuôn viên là 1914m2, có 12 phòng, trong đó còn tốt 5 phòng, có 10 giường

bệnh (Tam Hiệp, 2012) Trang thiết bị còn thiếu, chưa đáp ứng yêu cầu khám, chữa bệnh, cũng

như đẩy mạnh các hoạt động y tế dự phòng của nhân dân trong xã

* Chợ:

Hiện xã có một chợ Tam Hiệp, diện tích 8000m2, chợ có 86 ki ốt (Tam Hiệp, 2012) Tuy

nhiên hạng mục cơ sở vật chất thiết yếu còn thiếu như: hệ thống điện, công trình thu gom rác thải, nhà bảo vệ, hệ thống phòng cháy chữa cháy…

* Bưu điện:

Xã có một điểm bưu điện ở trung tâm xã, với diện tích 198m2 (Tam Hiệp, 2012), có máy

tính kết nối internet, có nhiều đầu sách và đầu báo, tạp chí, có người trông coi phụ trách, được hưởng phụ cấp do ngành bưu điện chi trả

* Nhà dân cư nông thôn

Cơ bản đạt 100% nhà cấp bốn kiên cố (Tam Hiệp, 2012)

Thực trạng chung:

+ Mật độ xây dựng giao động từ 30 đến 40% (Tam Hiệp, 2012), hầu hết là một tầng, một

số ít nhà 2-3 tầng, nằm ở các mặt đường chính khu vực trung tâm xã

+ Hình thức kiến trúc: Hầu hết là nhà ở nông thôn truyền thống: nhà xây gạch, mái ngói hoặc tôn, kèo Một số ít nhà được xây dựng trong những năm gần đây có hình thức kiến trúc tương đối hiện đại, có chất lượng tốt

CHƯƠNG II ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

2.1 Đối tượng

- Lồng ghép tiêu chí môi trường vào hai xã Trạch Mỹ Lộc và Tam Hiệp huyện Phúc Thọ,

TP Hà Nội

2.2 Phương pháp nghiên cứu

2.2.1 Phương pháp đánh giá tổng hợp DPSIR (EEA,1999):

Hình 2.1 Sơ đồ mô hình DPSIR

2.2.2 Hệ phương pháp đánh giá nhanh có sự tham gia (PRA) (Trần Thanh Bé, 1999)

Hệ phương pháp đánh giá nhanh có sự tham gia (PRA) là một hệ phương pháp hệ thống bán chính quy được tiến hành ở một địa điểm cụ thể (thông tin còn ít và rời rạc) bởi một nhóm liên ngành và được thiết kế để thu thập được những thông tin cần thiết và những giả thuyết cho

sự phát triển nông thôn

Mục tiêu của phương pháp này là xã hội có thể chấp nhận, có hiệu quả kinh tế, và hệ sinh thái phát triển bền vững PRA quan niệm rằng sự tham gia tích cực của các cộng đồng địa phương là yếu tố quyết định sự thành công

PRA có hai đặc điểm trọng tâm là: sự bỏ qua tối ưu và tính đa dạng của phân tích hay tam giác

DRIVER

Động lực chi phối

RESPONSE Ứng phó

PRESSURE

Áp lực

STATE Hiện trạng

IMPACT Tác động

Hình 2.2 Tiến trình của tam giác (Trần Thanh Bé, 1999)

Hệ PP này gồm: 1/ Thu thập và phân tích tài liệu; 2/ Phỏng vấn nhanh dân và cán bộ địa phương; 3/ Tham vấn chuyên gia và 4/ Khảo sát thực địa đánh giá các dấu hiệu môi trường đặc trưng

CHƯƠNG III KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU 3.1 Hiện trạng môi trường hai xã Trạch Mỹ Lộc và Tam Hiệp

Trạch Mỹ Lộc là một xã thuần nông, người dân sinh sống chủ yếu bằng nông nghiệp, các hoạt động sản xuất ảnh hưởng tới môi trường gây ô nhiễm mới nhen nhúm, có rất ít Vấn đề môi trường mà người dân bức xúc chủ yếu là rác thải và ô nhiễm nước Theo người dân địa phương, Trạch Mỹ Lộc chưa có điểm thu gom rác thải tập trung chuẩn và đáp ứng kỹ thuật xử lý bảo đảm

vệ sinh môi trường Rác thải sinh hoạt, rác thải sản xuất không được thu gom dẫn đến tình trạng hình thành các bãi thải tự phát, gây ảnh hưởng môi trường nghiêm trọng Người dân địa phương cũng chưa được tiếp cận với nguồn nước sạch thành phố, họ rất mong muốn được sử dụng nước sạch trong hoạt động sinh hoạt

Việc phát triển nghề tiểu thủ công nghiệp-công nghiệp là một việc làm cần thiết để phát triển kinh tế địa phương nhưng trong điều kiện môi trường được đảm bảo thì phát triển mới bền vững Mặc dù Tam Hiệp có điểm thu gom rác thải nhưng chưa đáp ứng đủ trong nhu cầu phát triển kinh tế hiện nay Việc quy hoạch xây dựng khu vực thu gom rác thải tập chung đáp ứng nhu cầu là việc làm cấp thiết nên làm của địa phương trong chương trình quy hoạch phát triển nông thôn mới

3.2 Chương trình phát triển nông thôn đang thực hiện tại hai xã Trạch Mỹ Lộc và Tam

SXNN hàng hóa, CN-TTCN, DV; Phát triển cơ sở hạ tầng KT-XH-MT; QH phát triển các khu dân cư mới và chỉnh trang khu dân cư hiện có ,v.v

3.2.1 Quy hoạch sử dụng đất và hạ tầng thiết yếu cho phát triển SXNN hàng hóa, TTCN, DV

CN-Hiện nay, việc quy hoạch sử dụng đất và hạ tầng thiết yếu cho phát triển SXNN hàng hóa, CN-TTCN, DV đang được hai xã Trạch Mỹ Lộc và Tam Hiệp đề xuất và sẽ thực hiện nhằm đạt được các tiêu chí Quốc gia nông thôn mới trong thời gian ngắn nhất

3.2.2 Phát triển cơ sở hạ tầng KT-XH-MT

Cùng với việc quy hoạch, việc phát triển cơ sở hạ tầng KT-XH-MT cũng đang được thực hiện tại hai xã Trạch Mỹ Lộc và Tam Hiệp như việc cải tạo xây dựng mới các trường học; bê tông hóa các đường liên thôn, đường làng, đường nội đồng; cứng hóa hệ thống thủy lợi; quy hoạch xây dựng bãi thu gom rác thải tập trung; xây dựng hệ thống cấp nước sạch; xây dựng chợ mới tập trung ,v.v Phát triển cơ sở hạ tầng KT-XH-MT là một việc làm tiên quyết có ảnh hưởng đến phát triển kinh tế địa phương, nâng cao đời sống người dân Để thực hiện được việc này cần một nguồn vốn lớn đòi hỏi có sự tham gia ủng hộ của người dân

3.2.3 Danh mục các dự án ƣu tiên theo kỳ kế hoạch để đạt tiêu chí nông thôn mới

a Các dự án về phát triển sản xuất

b Các dự án về đầu tƣ hạ tầng

c Các dự án chỉnh trang khu dân cƣ

3.2.3 Hiệu quả đạt tiêu chí nông thôn mới theo giai đoạn

Hiện tại: đã đạt 3/19 tiêu chí (tiêu chí 8, 18, và 19)

- Tiêu chí số 8: bưu điện

- Tiêu chí số 18: Hệ thống tổ chức chính trị xã hội vững mạnh

- Tiêu chí số 19: An ninh trật tự xã hội

Năm 2012: đạt thêm 1 tiêu chí (tiêu chí 1) Số tiêu chí xã đạt được là 4/19

- Tiêu chí số 1: Quy hoạch và phát triển theo quy hoạch

Năm 2013: đạt thêm 2 tiêu chí (tiêu chí 9 và 16) Số tiêu chí xã đạt 6/19

- Tiêu chí số 9: nhà ở dân cư

- Tiêu chí số 16: văn hóa

Năm 2014: đạt thêm 2 tiêu chí (tiêu chí 4 và 5) Số tiêu chí xã đạt 8/19

- Tiêu chí số 17: Môi trường

Năm 2016: đạt thêm 4 tiêu chí (tiêu chí 3,6,10 và 11) Số tiêu chí xã đạt được là 15/19

- Tiêu chí số 3: thủy lợi

- Tiêu chí số 6: Cơ sở vật chất văn hóa xã

- Tiêu chí số 10: thu nhập

- Tiêu chí số 11: hộ nghèo

Năm 2017: đạt thêm 4 tiêu chí (2,7,12 và 15) Số tiêu chí xã đạt được 19/19

- Tiêu chí số 2: giao thông

- Tiêu chí số 7: chợ

- Tiêu chí số 12: cơ cấu lao động

- Tiêu chí số 15: y tế

Giai đoạn 2018-2020: Duy trì và củng cố 19 tiêu chí nông thôn mới đã đạt được

3.3 Lồng ghép tiêu chí môi trường vào chương trình phát triển nông thôn mới tại hai xã Trạch Mỹ Lộc và Tam Hiệp

3.3.1 Tiêu chí môi trường

Tiêu chí môi trường là một bộ tiêu chí đưa ra nhằm đảm bảo cho việc có một môi trường trong lành, các vấn đề về vệ sinh nông thôn với các tiêu chí cụ thể như: tỷ lệ hộ được sử dụng nước sạch hợp vệ sinh theo quy chuẩn Quốc gia; tỷ lệ số cơ sở sản xuất kinh doanh đạt tiêu chuẩn môi trường ,v.v

3.3.2 Lồng ghép tiêu chí môi trường vào chương trình phát triển nông thôn mới tại hai xã Trạch Mỹ Lộc và Tam Hiệp

Việc lồng ghép các tiêu chí môi trường vào chương trình phát triển nông thôn mới tại hai

xã Trạch Mỹ Lộc và Tam Hiệp là một việc làm cần thiết và quan trọng để có sự phát triển bền

vững địa phương, cải thiện đời sống nhân dân cũng như tránh được các vấn đề môi trường Hầu hết các tiêu chí nông thôn mới tại hai xã Trạch Mỹ Lộc và Tam Hiệp chưa đạt tiêu chí Quốc gia

Nông thôn mới

3.3.2.1 Quy hoạch định hướng phát triển không gian xã

a Quy hoạch sản xuất Nông nghiệp

Với định hướng phát triển địa phương như chuyển đổi mạnh mẽ cơ cấu sản xuất nông nghiệp, tập trung hỗ trợ giống, vốn, ứng dụng tiến bộ khoa học kỹ thuật cho nhân dân, gắn sản xuất với chế biến các sản phẩm có giá trị, hướng tới thị trường, phát triển mạnh các loại rau, củ, quả có giá trị kinh tế cao, dễ tiêu thụ Đẩy mạnh phát triển kinh tế trang trại, tạo thêm nhiều công

ăn việc làm, tăng thu nhập, nâng cao hiệu quả sử dụng đất, có biện pháp hỗ trợ khuyến khích phát triển chăn nuôi, nuôi trồng thủy sản để tăng tỷ trọng chăn nuôi trong tổng giá trị sản phẩm nông nghiệp thủy sản

b Phát triển thương mại dịch vụ

Xã Trạch Mỹ Lộc: Quy hoạch chợ trung tâm nằm tại thôn Vân Lôi đối diện khu giết mổ tập trung (đã có dự án của Thành Phố), sát cạnh đường đê Sông Tích với quy mô dự kiến 3.000m2, nằm gần trụ sở UBND

Xã Tam Hiệp: Quy hoạch khu thương mại dịch vụ cạnh chợ diện tích 0,5ha (UBND xã Tam Hiệp, 2012)

c Phát triển Công nghiệp – TTCN

Xã Trạch Mỹ Lộc: Quy hoạch Điểm CN-TTCN, làng nghề với diện tích khoảng 2,0ha bám theo trục đường Tỉnh Lộ 418, từ gốc đa đồng Khuỷu-Cầu Nhội đến tiếp giáp khu quy hoạch trung tâm cứu trợ trẻ em; Khu sản xuất vật liệu xây dựng tịa đầu cầu Tranh thôn Mỹ Giang Mở rộng thêm diện tích 4ha (tổng diện tích là 9,03ha)

Xã Tam Hiệp: Quy hoạch khu công nghiệp Đồng Sấu diện tích 20ha (theo quy hoạch chung của huyện); Quy hoạch khu dệt nhuộm tại khu A diện tích 0,9ha (UBND xã Tam Hiệp, 2012)

d Quy hoạch khu dân cư

3.3.2.2 Quy hoạch hạ tầng kinh tế - xã hội nông thôn

3.4 Đề xuất giải pháp lồng ghép và thực hiện

- Tăng cường công tác tuyên truyền, giáo dục nâng cao ý thức và trách nhiệm bảo vệ môi trường cho mọi người