Xây dựng và sử dụng các bài tập rèn luyện kỹ năng diễn đạt nội dung cho học sinh trong dạy học sinh học vi sinh vật sinh học 10 trung học phổ thông

Làm sáng tỏ cơ sở thực tiễn về tình hình sử dụng các bài tập rèn kỹ năng diễn đạt nội dung của giáo viên trong dạy học phần sinh học vi sinh vật, sinh học 10 THPT.. Xác định nguyên

Xây dựng và sử du ̣ng các bài tâ ̣p rèn luyê ̣n kỹ năng diễn đa ̣t nô ̣i dung cho ho ̣c sinh trong da ̣y học sinh học vi sinh vật- sinh ho ̣c 10 trung ho ̣c

phổ thông Ngô Thi ̣ Thúy Hồng

Trường Đại học Giáo dục Luận văn ThS ngành: Lý luận và PP giảng dạy; Mã số: 60 14 10

Người hướng dẫn: PGS.TS.Dương Tiến Sỹ

Năm bảo vệ: 2012

Abstract: Hệ thống hóa cơ sở lí luận về bài tập và về kỹ năng làm cơ sở để xây dựng và

sử dụng các bài tập rèn luyện kỹ năng diễn đạt nội dung cho học sinh, từ đó vận dụng vào dạy học phần sinh học vi sinh vật, sinh học 10 Trung học phổ thông (THPT) Làm sáng tỏ

cơ sở thực tiễn về tình hình sử dụng các bài tập rèn kỹ năng diễn đạt nội dung của giáo viên trong dạy học phần sinh học vi sinh vật, sinh học 10 THPT Xác định nguyên tắc, quy trình xây dựng các bài tập rèn luyện kỹ năng diễn đạt nội dung trong dạy học phần sinh học vi sinh vật, sinh học 10 THPT Xây dựng các dạng bài tập để rèn kỹ năng diễn đạt nội dung cho HS trong dạy học phần sinh học vi sinh vật, sinh học 10 THPT (sản phẩm là 4 dạng bài tập: grahp nội dung, bảng hệ thống, sơ đồ hình, đồ thị để thiết kế thành các giáo án đưa vào thực nghiệm sư phạm) Xác định quy trình sử dụng các bài tập

để rèn luyện kỹ năng diễn đạt nội dung dạy học phần sinh học vi sinh vật, sinh học 10 THPT cho học sinh Thực nghiệm sư phạm: chứng minh tính đúng đắn của giả thuyết

khoa học đã đặt ra

Keywords: Phương pháp giảng dạy; Sinh học; Kỹ năng diễn đạt; Vi sinh vật; Bài tập; Phổ thông trung học

Content

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

1.1 Xuất phát từ yêu cầu có tính pháp lý nhằm phát triển sự nghiệp GD & ĐT

1.2 Xuất phát từ mục tiêu giáo dục phổ thông

1.3 Xuất phát từ đặc điểm chương trình và SGK SH phổ thông

1.4 Xuất phát từ yêu cầu đổi mới PPDH

1.5 Xuất phát từ thực tiễn dạy học hiện nay

Từ những lý do trên chúng tôi chọn đề tài: “Xây dựng và sử dụng các bài tập rèn luyện

kỹ năng diễn đạt nội dung cho học sinh trong dạy học sinh học vi sinh vật, sinh học lớp10 THPT”

2 Mục đích nghiên cứu

Rèn luyện cho học sinh kỹ năng diễn đạt nội dung (thông qua 4 dạng bài tập: thiết lập

grahp nội dung, thiết lập bảng hệ thống, thiết lập sơ đồ hình, thiết lập đồ thị) nhằm nâng cao

chất lượng dạy học, góp phần bồi dưỡng kỹ năng tự học cho học sinh qua dạy học phần sinh học

vi sinh vật, sinh học 10 THPT

3 Khách thể và đối tƣợng nghiên cứu

3.1 Khách thể nghiên cứu: Quá trình dạy học sinh học 10- THPT

3.2 Đối tượng nghiên cứu: Các dạng bài tập rèn luyện kỹ năng diễn đạt nội dung

4 Giả thuyết khoa học

Nếu xác định được nguyên tắc, qui trình xây dựng các bài tập rèn luyện kỹ năng diễn đạt nội dung và xác định được phương pháp sử dụng hợp lý sẽ nâng cao được chất lượng dạy học, qua đó rèn luyện cho học sinh kỹ năng diễn đạt nội dung trong dạy học phần sinh học vi sinh vật, sinh học 10 THPT

5 Nhiệm vụ nghiên cứu

5.1.Nghiên cứu cơ sở lí luận:

- Nghiên cứu cơ sở lí luận về bài tập làm cơ sở để xây dựng và sử dụng các bài tập rèn luyện kỹ năng diễn đạt nội dung cho học sinh, từ đó vận dụng vào dạy học phần sinh học vi sinh vật, sinh học 10 THPT

- Nghiên cứu cơ sở lí luận về kỹ năng làm cơ sở rèn luyện kỹ năng diễn đạt nội dung cho học sinh trong dạy học phần sinh học vi sinh vật, sinh học 10 THPT

5.2 Nghiên cứu cơ sở thực tiễn:

- Phân tích cấu trúc nội dung, chương trình SGK phần sinh học vi sinh vật, sinh học 10 THPT, làm cơ sở cho việc xây dựng các dạng bài tập rèn luyện kỹ năng diễn đạt nội dung cho học sinh

- Điều tra mức độ rèn luyện kỹ năng diễn đạt nội dung cho học sinh

- Điều tra thực trạng tình hình xây dựng và sử dụng các bài tập rèn kỹ năng diễn đạt nội

dung cho học sinh

- Điều tra nhận thức của GV về sự cần thiết của việc rèn kỹ năng diễn đạt nội dung cho học sinh

5.3 Xác định nguyên tắc, quy trình xây dựng các bài tập rèn luyện kỹ năng diễn đạt nội dung trong dạy học phần sinh học vi sinh vật, sinh học 10 THPT Từ đó, vận dụng vào diễn đạt nội dung dạy học thông qua 4 dạng bài tập trong dạy học phần sinh học vi sinh vật, sinh học 10 THPT

5.4 Xác định quy trình sử dụng các bài tập để rèn luyện kỹ năng diễn đạt nội dung dạy học phần sinh học vi sinh vật, sinh học 10 THPT cho học sinh

5.5 Thiết kế giáo án có sử dụng các bài tập rèn luyện kỹ năng diễn đạt nội dung cho học sinh,

từ đó đưa vào thực nghiệm sư phạm

5.6 Thực nghiệm sư phạm: chứng minh tính đúng đắn của giả thuyết khoa học mà đề tài đã đặt ra

6 Phương pháp nghiên cứu chủ yếu

6.1 Phương pháp nghiên cứu lý thuyết

6.2 Phương pháp nghiên cứu thực tiễn

6.3 Phương pháp thực nghiệm sư phạm

6.4 Phương pháp thống kê toán học

7 Những kết quả nghiên cứu và đóng góp mới của luận văn

7.1 Hệ thống hóa cơ sở lí luận về bài tập và về kỹ năng làm cơ sở để xây dựng và sử dụng các bài tập rèn luyện kỹ năng diễn đạt nội dung cho học sinh, từ đó vận dụng vào dạy học phần sinh học vi sinh vật, sinh học 10 THPT

7.2 Làm sáng tỏ cơ sở thực tiễn về tình hình sử dụng các bài tập rèn kỹ năng diễn đạt nội dung của GV trong dạy học phần sinh học vi sinh vật, sinh học 10 THPT

7.3 Xác định nguyên tắc, quy trình xây dựng các bài tập rèn luyện kỹ năng diễn đạt nội dung trong dạy học phần sinh học vi sinh vật, sinh học 10 THPT Từ đó, vận dụng vào xây dựng các dạng bài tập để rèn kỹ năng diễn đạt nội dung cho HS trong dạy học phần sinh học vi sinh vật, sinh học 10 THPT (sản phẩm là 4 dạng bài tập: grahp nội dung, bảng hệ thống, sơ

đồ hình, đồ thị để thiết kế thành các giáo án đưa vào thực nghiệm sư phạm)

7.4 Xác định quy trình sử dụng các bài tập để rèn luyện kỹ năng diễn đạt nội dung dạy học phần sinh học vi sinh vật, sinh học 10 THPT cho học sinh

7.5 Thiết kế giáo án có sử dụng các bài tập rèn luyện kỹ năng diễn đạt nội dung cho học sinh,

từ đó đưa vào thực nghiệm sư phạm chứng minh tính đúng đắn của giả thuyết khoa học mà

đề tài đặt ra

8 Cấu trúc luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận, khuyến nghị, tài liệu tham khảo luận văn được trình bày trong 3 chương:

Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn của đề tài

Chương 2: Xây dựng và sử dụng các bài tập rèn luyện kỹ năng diễn đạt nội dung cho học

sinh trong dạy học sinh học vi sinh vật, sinh học 10 THPT

Chương 3: Thực nghiệm sư phạm

Chương 1

CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI

1.1 Cơ sở lý luận

1.1.1 Một số khái niệm then chốt có liên quan đến đề tài

1.1.1.1 Khái niệm bài tập

- Cấu trúc bài tập

- Vai trò của bài tập trong dạy học

- Yêu cầu sư phạm của Bài tập

1.1.1.2 Khái niệm kỹ năng

- Kỹ năng là gì?

- Quá trình hình thành kỹ năng

- Vai trò của kỹ năng diễn đạt nội dung trong dạy học:

1.1.2 Một số dạng bài tập rèn luyên kỹ năng diễn đạt nội dung

1.1.2.1 Bài tập thiết lập graph nội dung

1.2.1 Điều tra mức độ rèn luyện kỹ năng diễn đạt nội dung cho học sinh

1.2.2 Điều tra thực trạng tình hình xây dựng và sử dụng các bài tập rèn kỹ năng diễn đạt nội dung cho học sinh

1.2.3 Điều tra nhận thức của GV về sự cần thiết của việc rèn kỹ năng diễn đạt nội dung cho học sinh

Chương 2 XÂY DỰNG VÀ SỬ DỤNG BÀI TẬP RÈN LUYỆN KỸ NĂNG DIỄN ĐẠT NỘI DUNG CHO HỌC SINH TRONG DẠY HỌC SINH HỌC VI SINH VẬT, SINH HỌC 10 TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

2.1 Cấu trúc nội dung phần sinh học vi sinh vật, sinh học 10

2.1.1 Mục tiêu chương trình Sinh học 10

2.1.2 Cấu trúc nội dung chương trình, sách giáo khoa Sinh học 10

2.1.3 Cấu trúc nội dung phần sinh học vi sinh vật, sinh học 10

2.2 Các nguyên tắc xây dựng bài tập rèn luyện kỹ năng diễn đạt nội dung

a Quán triệt mục tiêu dạy học

b Đảm bảo tính chính xác của nội dung

c Đảm bảo phát huy tính tối đa tính tích cực của học sinh trong dạy-học

d Đảm bảo tính vừa sức, hợp lý

e Đảm bảo nguyên tắc trực quan sinh động

g Nguyên tắc đảm bảo tính thực tiễn

2.3 Quy trình xây dựng bài tập rèn luyện kỹ năng diễn đạt nội dung

Gồm 5 bước:

Bước 1: Xác định mục tiêu dạy học

Bước 2: Phân tích logic cấu trúc nô ̣i dung kiến thức để xác đi ̣nh tiêu chí nô ̣i dung cho phép thiết kế

Bước 3: Lựa cho ̣n hình thức diễn đa ̣t

Bước 4: Diễn đa ̣t nô ̣i dung kiến thức

Bước 5: Hiê ̣u chỉnh và hoàn thiê ̣n

2.3.1 Xây dựng bài tập rèn luyện kỹ năng diễn đạt nội dung bằng graph

- Tiêu chí nội dung cho phép thiết kế một graph:

- Những bài học có nhiều kiến thức, kiến thức phức tạp

- Nội dung kiến thức có mối quan hệ mật thiết với nhau

Tùy đối tượng học sinh mà có thể rèn luyện kỹ năng diễn đạt nội dung ở các mức độ sau:

- Mức 1: Cung cấp sơ đồ từ một nội dung

- Mức 2: Cho sơ đồ khuyết các kiến thức chốt

- Mức 3: Tự lực thiết lập: Từ nội dung sách giáo khoa, học sinh tự lực nghiên cứu để

thiết lập sơ đồ theo yêu cầu của giáo viên

- Mô ̣t số bài tâ ̣p đươ ̣c xây dựng để rèn kỹ năng diễn đa ̣t nô ̣i dung bằng bảng

Bài tập 1: Từ nội dung bài 22, mục III, hãy thiết lập graph quá trình lên men và hô hấp từ

Các hợp chất

vô cơ

A LACTIC

A PROPIONIC RƯỢU ETYLIC

2.3.2 Xây dựng bài tập rèn luyện kỹ năng diễn đạt nội dung bằng bảng

- Tiêu chí nội dung cho phép thiết kế Bảng:

- Những nội dung kiến thức có thể xác định được các lớp đối tượng và các cặp dấu hiệu

- Mức 1: Điền khuyết bảng

- Mức 2: Cho tiêu chí, thiết lập các dữ kiện và lập bảng

- Mức 3: Tự tìm các tiêu chí và thiết lập bảng theo yêu cầu của giáo viên

- Mô ̣t số bài tâ ̣p đươ ̣c xây dựng để rèn kỹ năng diễn đa ̣t nô ̣i dung bằn g bảng

Bài tập 1: Từ nội dung bài 22, mục III, hãy lập bảng so sánh quá trình hô hấp và lên men?

(Mứ c 3)

Diễn biến Oxy hóa hoàn toàn

hydratcacbon Phân giải kỵ khí hydratcacbon

Sản phẩm Oxy hóa a.pyruvic thành

CO2 và H2O

A.pyruvic bị khử thành axit hữu cơ dạng khử

Loại vi sinh vật Các vi sinh vật hiếu khí Vi sinh vật kị khí không bắt buộc

Năng lượng 1 Glucozo->38ATP 1 Glucozo->2ATP

Chất nhận e

Sử dụng các chất nhận điện

tử cuối cùng từ bên ngoài:

nitrat, sunfat, oxy

Tạo ra các sản phẩm hữu cơ dạng khử

từ các chất trung gian là chất nhận điện

tử cuối cùng

2.3.3 Xây dựng bài tập rèn luyện kỹ năng diễn đạt nội dung bằng sơ đồ hình (picture PG)

Graph Tiêu chí nội dung cho phép thiết kế một sơ đồ hình:

Sơ đồ hình m ạnh cho những đối tượng có quan hệ phức tạp với nhiều đối tượng khác như: các quá trình, cơ chế, cấu trúc, các thí nghiệm…

Tùy đối tượng học sinh mà có thể rèn luyện kỹ năng diễn đạt nội dung ở các mức độ sau:

- Mức 1: Giáo viên cho một hình ảnh mô phỏng, đặt các câu hỏi phân tích

- Mức 2: Thiết kế các tình huống sơ đồ hình

+ Giáo viên cho một loạt các hình cùng biểu đạt cho một nội dung xác định, dựa vào sách giáo khoa, học sinh nhận dạng được hình ảnh đúng và giải thích được

+ Giáo viên đưa ra các hình ảnh khuyết hay hình có chi tiết sai, học sinh phát hiện và giải đáp

- Mức 3: Từ một nội dung giáo viên yêu cầu học sinh thiết kế một hình ảnh phù hợp với

nội dung bằng cách:

+ Vẽ bằng tay trên giấy để mô phỏng

+ Vẽ trên máy tính với sự hỗ trợ của các phần mềm vẽ

- Mô ̣t số bài tâ ̣p đươ ̣c xây dựng để rèn kỹ năng diễn đa ̣t nô ̣i dung bằng sơ đồ hình Bài tập1: Từ nội dung bài 25, mục I, quan sát hình , em có nhận xét gì về quy luật sinh trưởng

của quần thể vi sinh vật?

(Mứ c 1)

2.3.4 Xây dựng bài tập rèn luyện kỹ năng diễn đạt nội dung bằng đồ thị

-Tiêu chí nội dung cho phép thiết kế một đồ thị:

- Những nội dung kiến thức có mối quan hệ biến-hàm

- Những nội dung kiến thức có mối quan hệ đã được lượng hóa

Tùy đối tượng học sinh mà có thể rèn luyện kỹ năng diễn đạt nội dung ở các mức độ sau:

- Mức 1: Cho đồ thị, đặt các câu hỏi khai thác

- Mức 2: Từ một nội dung giáo viên đưa ra các bài tập tình huống vớ i đồ thi ̣, học sinh tự lực nghiên cứu để giải quyết

- Mức 3: Từ một nội dung giáo viên có thể bổ sung thông tin được thiết kế dưới dạng các

bài tập, trên cơ sở đó học sinh thiết lập đồ thị

- Mô ̣t số bài tâ ̣p đươ ̣c xây dựng để rèn kỹ năng diễn đa ̣t nô ̣i dung bằng đồ thi ̣

Phaân ñoâi Laàn 1 Laàn 2 Laàn 3 Laàn 4

Bài tập1: Quan sát đồ thị và cho biết, quần thể vi khuẩn sinh trưởng qua mấy pha? Nêu đặc

điểm của từng pha?

(Mứ c 1)

Bảng 2.1 Bảng tổng kết số lượng các dạng bài tập đa ̃ thiết kế đươ ̣c

Số lượng bài tâ ̣p đã thiết kế Graph Bảng SĐ

hình

Đồ thị

Chương I

Chuyển hóa vâ ̣t chất

và năng lượng ở vi

Chương II

Sinh trưởng và sinh

sản của vi sinh vật

Bài 25 : Sinh trưởng của vi sinh vâ ̣t 0 1 2 3 Bài 26 : Sinh sản của vi sinh vâ ̣t 3 1 6 0 Bài 27 : Các yếu tố ảnh hưởng đến

sinh trưởng của vi sinh vâ ̣t

2.4.3 Một số giáo án minh họa về sư ̉ dụng bài tập để rèn luyện kỹ năng diễn đạt nội dung cho học sinh

2.4 Quy trình sử dụng các bài tập để rèn luyện kỹ năng diễn đạt nội dung dạy học phần sinh học vi sinh vật cho học sinh

2.4.1 Quy trình sư ̉ dụng bài tập để rèn luyê ̣n kỹ năng diễn đạt nội dung

Qui trình sử dụng gồm 2 giai đoạn la ̀ giai đoa ̣n chuẩn bi ̣ và giai đoa ̣n h ọc trên lớp tạo nên chu trình khép kín nhƣ sau:

Hình 2.1 Qui trình sử dụng bài tập rèn luyện kỹ năng diễn đa ̣t nô ̣i dung

2.4.2 Một số ví dụ về sư ̉ dụng bài tập để rèn luyê ̣n kỹ năng diễn đạt nội dung cho học sinh

Ví dụ 1: Sƣ̉ du ̣ng graph để da ̣y bài 26: Sinh sản của vi sinh vâ ̣t

Bước 1: Xác định mục tiêu dạy học Bước 2: Phân tích logic cấu trúc nô ̣i dung ki ến thức xác đi ̣nh tiêu chí nô ̣i dung cho phép thiết kế

Bước 4: Diễn đa ̣t nô ̣i dung kiến thức Bước 5: Hiê ̣u chỉnh và hoàn thiê ̣n Bước 3: : Lư ̣a cho ̣n hình thức diễn đa ̣t

Bước 6: Ra bài tập cho HS chuẩn bị trước khi

học bài mới

Bước 1: Kiểm tra bài cũ

Bước 4: Kết luận, chính xác hóa kiến thức

Bước 5: Tổng kết bài học Bước 3: Tổ chức thảo luận

Bước 6: Hướng dẫn cách học bài sau Bước 2: Kiểm tra chuẩn bị bài mới

Bước 1: Kiểm tra bài cũ

Bước 2: Kiểm tra chuẩn bị bài mới Giáo viên yêu cầu học sinh lên bảng trình bày graph về các hình thức sinh sản của vi sinh vật mà học sinh đã chuẩn bị trước ở nhà

Bước 3: Tổ chức thảo luận

Giáo viên yêu cầu nêu đặc điểm của các hình thức sinh sản đó

HS nghiên cứu SGK để trả lời

Bước 4: Giáo viên kết luận, chính xác hóa kiến thức

Sinh sản của vi sinh vâ ̣t nhân sơ gồm có hình thức sinh sản phân đôi , nảy chồi, và tạo bào tử

Sinh sản của vi sinh vâ ̣t nhân thức gồm hình thức s inh sản bằng bào tử, sinh sản bằng nảy chồi, và phân đôi

Bước 5: Giáo viên tổng kết Về các hình thức sinh sản của vi sinh vâ ̣t Bước 6: Hướng dẫn học bài 27

Tóm tắt chương 2:

Nội dung chương này đề cập đến hệ thống nguyên tắc, quy trình xây dựng và sử dụng các

Sinh sản của vi sinh vật

Sinh sản của vi sinh vật

Nảy chồi

Bào tử

Nảy chồi

Phân đôi

Sinh sản

vô tính

Sinh sảnhữu tính

ngoại bào tử

bào tửđốt

dạng bài tập để rèn kỹ năng diễn đạt nội dung cho HS trong dạy học phần sinh học vi sinh vật, sinh học 10 THPT

Chương 3 THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM

3.1 MỤC ĐÍCH THỰC NGHIỆM

- Đánh giá hiệu quả của việc sử dụng bài tập để rèn luyện kỹ năng diễn đạt nội dung học tập cho học sinh

- Xác định tính khả thi của việc rèn luyện kỹ năng diễn đạt nội dung

3.2 Nội dung thực nghiệm

Chúng tôi đã soạn 3 giáo án mẫu thể hiện phương pháp sử dụng bài tập để đưa vào TNSP như sau:

1 Bài 22 Dinh dưỡng, chuyển hóa vật chất và năng lượng ở vi sinh vật

2 Bài 25 Sinh trưởng của vi sinh vật

3 Bài 29 Cấu trúc các loại Virut

Chúng tôi đã soạn 2 đề kiểm tra và đáp án để kiếm tra chất lượng học tập của HS sau TN (xem phụ lục 2 Sau mỗi bài, chúng tôi tiến hành kiểm tra chất lượng lĩnh hội và khả năng vận dụng kiến thức của HS ở cả 2 nhóm lớp ĐC và lớp TN với cùng thời gian, cùng đề và cùng biểu điểm

3.3.3 Chọn gia ́ o viên dạy thực nghiê ̣m

GV tham gia TN là những GV có thâm niên và trình độ giảng dạy tương đối đồng đều và

đã khá thành thạo việc sử dụng CNTT trong giảng dạy