Xây dựng tài liệu và tổ chức hướng dẫn học sinh tự học trong dạy học chương động lực học chất điểm vật lý lớp 10 nâng cao

Xây dựng tài liệu và tổ chức hướng dẫn học sinh tự học trong dạy học chương " Động lực học chất điểm" Vật lý lớp 10 nâng cao Bùi Hoàng Hà Trường Đại học Giáo dục Luận văn ThS.. Từ nhữn

Xây dựng tài liệu và tổ chức hướng dẫn học sinh tự học trong dạy học chương " Động lực học chất điểm" Vật lý lớp 10 nâng cao

Bùi Hoàng Hà

Trường Đại học Giáo dục Luận văn ThS ngành: Lý luận và phương pháp dạy học (Bộ môn Vật lý)

Mã số: 60 14 10 Người hướng dẫn: TS Ngô Diệu Nga

Năm bảo vệ: 2012

Abstract Trình bày những luận điểm, phương pháp luận chỉ đạo đổi mới phương

pháp dạy học cũng như phương pháp dạy học Vật lí và quá trình tự học Nghiên cứu chương trình Vật lí phổ thông, đặc biệt nghiên cứu sâu chương “ Động lực học chất điểm” trong chương trình Vật lí lớp 10 nâng cao Tìm hiểu thực tế dạy học Vật lí; thực tế dạy học chương “ Động lực học chất điểm” và vấn đề tự học của học sinh (HS) ở một số trường phổ thông thuộc tỉnh Yên Bái Thiết kế các phương án hướng dẫn HS tự học đối với một số bài thuộc chương “Động lực học chất điểm” trong chương trình Vật lí lớp 10 nâng cao Tiến hành thực nghiệm sư phạm ở trường phổ

theo các phương án đã soạn thảo; Đánh giá tính khả thi của nó trong thực tế dạy học

Keywords Vật lý; Phương pháp dạy học; Tự học

Content

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Ngày nay, với sự phát triển của khoa học kĩ thuật và sự bùng nổ của công nghệ thông tin thì kho tàng tri thức của nhân loại được tăng lên mạnh mẽ hàng ngày, thậm chí hàng giờ Một nhà trường, cho dù tốt đến mấy cũng không thể đáp ứng tất cả nhu cầu học tập của người học Bên cạnh đó, đất nước ta đang bước vào thời kì công nghiệp hoá, hiện đại hoá, hội nhập với các nền kinh tế phát triển trong khu vực và trên thế giới nên có những đòi hỏi ngày càng cao về trình độ nhân lực Yêu cầu của xã hội đặt ra với giáo dục là phải đổi mới, nhất là đổi mới về phương pháp dạy học Thay vì chỉ truyền thụ kiến thức giáo khoa sẵn có cần chú trọng việc hướng dẫn người học phương pháp tự học, tự nghiên cứu

Vấn đề này cũng được Đảng và nhà nước ta rất quan tâm Nghị quyết Trung ương 4 khoá VII nêu rõ: “phải khắc phục lối truyền thụ một chiều, rèn luyện thành nếp tư duy sáng tạo của người học Từng bước áp dụng phương pháp tiên tiến, phương tiện hiện đại vào quá trình dạy học, đảm bảo điều kiện và thời gian tự học, tự nghiên cứu của học sinh, nhất là sinh viên đại học” Và được thể chế hoá trong luật giáo dục Điều 5, chương I, Luật giáo dục ban hành năm 2005 có ghi: “Phương pháp giáo dục phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động,

tư duy sáng tạo của người học; bồi dưỡng cho người học năng lực tự học, khả năng thực hành, lòng say mê học tập và ý chí vươn lên”

Ở Việt Nam những tư tưởng dạy học hiện đại như là “Học để hành, hành để học”,

“Học tích cực, chủ động sáng tạo, tự học, tự rèn luyện”, “Biến quá trình giáo dục thành quá trình tự giáo dục”…xuất hiện từ những năm 60 của thế kỉ 20 Tuy nhiên những tư tưởng tiến

bộ đó vẫn chưa thể thâm nhập vào thực tiễn giáo dục trong nhà trường Hiện nay, việc dạy học chủ yếu vẫn theo lối truyền thụ kiến thức một chiều, thầy giảng - trò nghe và ghi chép Nguyên nhân cơ bản làm cho các tư tưởng về dạy tự học chưa xâm nhập được vào thực tế là

do chưa được chuyển hoá thành các phương pháp, các kĩ thuật dạy học hiện đại, đáp ứng được mục tiêu giáo dục trong thời đại mới

Vật lí học là một môn khoa học xuất phát từ cuộc sống Với đặc trưng của mình, Vật lí học cho phép tích hợp được nhiều phương pháp dạy học tích cực, trong đó có cả phương pháp dạy - tự học Tuy nhiên, điều này cũng chưa thực sự được chú ý trong quá trình dạy học Vật lí ở nhà trường phổ thông của chúng ta

Từ những lí do như trên, với mong muốn góp phần nâng cao chất lượng dạy và học Vật lí ở trường phổ thông, đáp ứng yêu cầu đổi mới của GV và HS trong dạy và học các kiến thức về Động lực học chất điểm, chúng tôi triển khai đề tài : “Xây dựng tài liệu và tổ chức hướng dẫn học sinh tự học trong dạy học chương “Động lực học chất điểm” Vật lí lớp 10 nâng cao ”

2 Lịch sử nghiên cứu

Cải tiến nội dung chương trình, cải tiến phương pháp dạy học là việc làm cần thiết để nâng cao chất lượng dạy học Hướng dẫn HS tự học, tự nghiên cứu là một trong những giải pháp đưa ra nhằm cải tiến phương pháp dạy học Ở Việt Nam, đề cập đến vấn đề này có thể

kể đến các công trình:

“Tuyển tập tác phẩm tự giáo dục tự học tự nghiên cứu”, tập 2 Nguyễn Cảnh Toàn (2001)

“Quá trình dạy - tự học” Nguyễn Cảnh Toàn - Nguyễn Kỳ - Vũ Văn Tảo - Bùi Tường (1997)

Về những nghiên cứu theo hướng tăng cường hoạt động tự học của học sinh trong dạy học Vật lí có các công trình nghiên cứu sau :

Luận văn thạc sĩ “Thiết kế sách điện tử (ebook) chương “Dao động cơ ” chương

“Sóng cơ và sóng âm” (Chương trình Vật lí 12 Trung học phổ thông) theo hướng tăng cường năng lực tự học của học sinh ” Lê Thị Phương Dung (2009)

Luận văn thạc sĩ “Bồi dưỡng năng lực tự học và liên hệ thực tế của học sinh trong dạy học chương dòng điện xoay chiều” Nguyễn Thị Trà My (2009)

Luận văn thạc sĩ “Tổ chức dạy học phần “Các định luật bảo toàn ”Vật lí lớp 10 theo hướng tăng cường hoạt động tự học của học sinh ” Nguyễn Thị Thuý Nga (2010)

Nhìn chung, hiện nay tài liệu về hướng dẫn HS tự học rất ít, chủ yếu dừng lại ở các bài báo, hay sáng kiến kinh nghiệm Do đó, gây ra rất nhiều khó khăn trong dạy học theo hướng tăng cường hoạt động tự học của HS

3 Mục tiêu nghiên cứu

Xây dựng tài liệu và tổ chức hướng dẫn học sinh tự học trong dạy học chương “Động lực học chất điểm ” Vật lí lớp 10 nâng cao nhằm phát huy tính tích cực, tự lực và bồi dưỡng năng lực sáng tạo của học sinh

4 Nhiệm vụ nghiên cứu

Nghiên cứu những luận điểm, phương pháp luận chỉ đạo đổi mới phương pháp dạy học

Nghiên cứu tài liệu lí luận về phương pháp dạy học Vật lí và quá trình tự học

Nghiên cứu chương trình Vật lí phổ thông, đặc biệt nghiên cứu sâu chương “ Động lực học chất điểm” trong chương trình Vật lí lớp 10 nâng cao

Tìm hiểu thực tế dạy học Vật lí; thực tế dạy học chương “ Động lực học chất điểm” và vấn đề tự học của HS ở một số trường THPT ở tỉnh Yên Bái

Thiết kế các tài liệu hướng dẫn HS tự học đối với một số bài thuộc chương “Động lực học chất điểm” trong chương trình Vật lí lớp 10 nâng cao

Tiến hành thực nghiệm sư phạm ở trường phổ theo các phương án đã soạn thảo; Đánh giá tính khả thi của nó trong thực tế dạy học

Dùng thống kê toán học để xử lí các số liệu thu được

Tổng kết, đánh giá

5 Đối tượng và khách thể nghiên cứu

5.1 Đối tượng nghiên cứu

Các hoạt động tổ chức hướng dẫn HS tự học trong dạy học Vật lí phổ thông

5.2 Khách thể nghiên cứu

Quá trình dạy học chương “Động lực học chất điểm” trong chương trình Vật lí lớp 10 nâng cao

6 Phạm vi nghiên cứu:

Xây dựng tài liệu và tổ chức hướng dẫn học sinh tự học trong dạy học chương “Động lực học chất điểm ” Vật lí lớp 10, với HS ở các trường THPT

Mẫu khảo sát: Các lớp 10T3; 10T4 ban KHTN trường THPT Nguyễn Huệ - Thành phố Yên Bái

7 Vấn đề nghiên cứu

Xây dựng tài liệu và tổ chức hướng dẫn học sinh tự học trong dạy học chương “Động lực học chất điểm ” Vật lí lớp 10 nâng cao như thế nào để phát huy tính tích cực, tự lực và bồi dưỡng năng lực sáng tạo của HS ?

8 Giả thuyết khoa học

Nếu soạn được tài liệu và tổ chức hướng dẫn HS tự học bám sát nội dung kiến thức Vật lí

và mục tiêu dạy học, đồng thời sử dụng một cách hợp lí các hình thức tổ chức hướng dẫn HS tự học sẽ làm cho HS tự lực chiếm lĩnh kiến thức một cách hệ thống, sâu sắc và bền vững góp phần nâng cao hiệu quả dạy học

9 Phương pháp nghiên cứu

Sử dụng nhóm các phương pháp nghiên cứu lý thuyết (phương pháp phân tích, tổng hợp …)

Sử dụng nhóm các phương pháp nghiên cứu thực tiễn (phương pháp thực nghiệm sư phạm, điều tra, chuyên gia, phỏng vấn)

Sử dụng phương pháp Toán học trong nghiên cứu khoa học giáo dục

10 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài

Góp phần làm sáng tỏ cơ sở lí luận trong việc hướng dẫn HS tự học trong dạy học Vật

lí ở trường phổ thông đáp ứng mục tiêu giáo dục trong thời kì mới

Các tài liệu hướng dẫn tự học khi được hoàn thiện sẽ có thể được áp dụng nhằm đổi mới phương pháp dạy học để nâng cao chất lượng dạy học

11 Cấu trúc của luận văn

Ngoài phần mở đầu, phần kết luận, khuyến nghị, danh mục các tài liệu tham khảo và phụ lục, luận văn được trình bày trong 3 chương:

Chương 1: Cơ sở lí luận về việc xây dựng tài liệu và tổ chức hướng dẫn học sinh tự học chương “Động lực học chất điểm ” Vật lí lớp 10 nâng cao

Chương 2: Xây dựng tài liệu và tổ chức hướng dẫn học sinh tự học chương “Động lực học chất điểm ” Vật lí lớp 10 nâng cao

Chương 3: Thực nghiệm sư phạm

CHƯƠNG 1

CƠ SỞ LÍ LUẬN VỀ VIỆC XÂY DỰNG TÀI LIỆU VÀ TỔ CHỨC HƯỚNG DẪN HỌC SINH TỰ HỌC CHƯƠNG “ĐỘNG LỰC HỌC CHẤT ĐIỂM” - VẬT LÍ LỚP 10

NÂNG CAO 1.1 Dạy học và xu hướng đổi mới phương pháp dạy học

1.1.1 Những quan điểm về dạy học

1.1.1.1 Dạy học theo quan điểm truyền thống

Theo quan điểm truyền thống, dạy học là hoạt động truyền đạt kiến thức ở trên lớp của GV Giáo viên là trung tâm quyết định chất lượng của quá trình dạy học Nội dung dạy học mang tính áp đặt, bắt buộc, được qui định trong những chương trình khép kín

1.1.1.2 Dạy học theo quan điểm hiện đại

Theo quan điểm hiện đại, dạy học là quá trình hoạt động của GV và HS Trong đó GV đóng vai trò chủ đạo tổ chức hướng dẫn và điều khiển hoạt động của HS HS chủ động nhận thức lại nền văn minh nhân loại và rèn luyện hình thành kĩ năng hoạt động, tạo lập thái độ sống tốt đẹp Giờ học là sự phối hợp hoạt động của GV và HS từ lập kế hoạch đến thực hiện cũng như kiểm tra đánh giá

1.1.2 Xu hướng đổi mới phương pháp dạy học

1.1.2.1 Phương hướng chiến lược đổi mới phương pháp dạy học

- Khắc phục lối truyền thụ một chiều

- Rèn luyện thành nếp tư duy sáng tạo của người học

- Áp dụng các phương pháp tiên tiến, hiện đại vào quá trình dạy học

- Rèn luyện khả năng tự học, tự nghiên cứu cho HS, sinh viên

1.1.2.2 Phương pháp dạy học tích cực

Phương pháp dạy học tích cực là những phương pháp dạy học theo hướng phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của người học Một số đặc trưng của các phương pháp dạy học tích cực đó là : Dạy học thông qua tổ chức các hoạt động học tập của HS; Dạy và học chú trọng rèn luyện phương pháp tự học…

1.2 Cơ sở lí luận của tự học

1.2.1 Khái niệm tự học

Theo từ điển Giáo dục học “…tự học là quá trình tự mình hoạt động lĩnh hội tri thức

khoa học và rèn luyện kỹ năng thực hành…”

Theo GS.TS Nguyễn Cảnh Toàn: “Tự học là tự mình động não, suy nghĩ, sử dụng các năng lực trí tuệ (quan sát, so sánh, phân tích, tổng hợp,…) và có khi cả cơ bắp (khi phải sử dụng công cụ), cùng các phẩm chất của mình, rồi cả động cơ, tình cảm, cả nhân sinh quan, thế giới quan (như trung thực, khách quan, có chí tiến thủ, không ngại khó ngại khổ, kiên trì, nhẫn nại, lòng say mê khoa học, ý muốn thi đỗ, biết biến khó khăn thành thuận lợi,…) để chiếm lĩnh một lĩnh vực hiểu biết nào đó của nhân loại, biến lĩnh vực đó thành sở hữu của mình” [10, tr 60-61]

Theo GS – TSKH Thái Duy Tuyên: “Tự học là hoạt động độc lập chiếm lĩnh kiến thức, kĩ năng, kĩ xảo, là tự mình động não, suy nghĩ, sử dụng các năng lực trí tuệ (quan sát,

so sánh, phân tích, tổng hợp ) cùng các phẩm chất động cơ, tình cảm để chiếm lĩnh tri thức một lĩnh vực hiểu biết nào đó hay những kinh nghiệm lịch sử, xã hội của nhân loại, biến nó thành sở hữu của chính bản thân người học”.[16, tr 56]

1.2.2 Các hình thức tự học

1.2.2.1 Tự học không có hướng dẫn

1.2.2.2 Tự học có hướng dẫn

Người học tự mình chiếm lĩnh tri thức và hình thành kĩ năng tương ứng dưới sự hướng dẫn của GV nhưng không trực tiếp gặp GV

1.2.2.3 Tự học có hướng dẫn trực tiếp

Người học tự mình chiếm lĩnh tri thức và hình thành kĩ năng tương ứng dưới sự hướng dẫn trực tiếp của GV

1.2.3 Vai trò của tự học

Tự học có vai trò to lớn trong giáo dục, giúp hình thành nhân cách cho người học

Tự học là con đường tự khẳng định của mỗi người

Tự học là một giải pháp khoa học giúp giải quyết mâu thuẫn giữa khối lượng tri thức rất lớn với quỹ thời gian ít ỏi, hạn hẹp ở nhà trường

Chỉ có tự học mới có thể giúp con người có thể “Học suốt đời”, không bị lạc hậu so với sự phát triển chung của nhân loại Tự học trang bị cho người học những kiến thức mới nhất, khoa học nhất và cũng thu được những kinh nghiệm từ thực tiễn hoạt động để đi tới thành công

Tự học cũng có vai trò quan trọng với HS THPT, tự học giúp họ có thể thích ứng tốt với các bậc học cao hơn Và quan trọng hơn là tạo điều kiện cho họ phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo Qua đó, nâng cao chất lượng đào tạo trong các nhà trường

1.2.4 Các kĩ năng tự học cần rèn luyện ở học sinh

1.2.4.1 Kĩ năng kế hoạch hoá việc tự học

1.2.4.2 Kĩ năng đọc

1.2.4.3 Kĩ năng nghe giảng và ghi chép bài giảng

1.2.4.4 Kĩ năng ôn tập, luyện tập

1.3 Cơ sở lí luận của việc xây dựng tài liệu hướng dẫn tự học

1.3.1 Tác dụng của tài liệu hướng dẫn đối với người tự học

Tài liệu hướng dẫn tự học là tài liệu học tập chứa những thông tin hướng dẫn người học

tự học, tự nghiên cứu để chiếm lĩnh tri thức, qua đó hình thành kĩ năng kĩ xảo

Thực vậy, mục tiêu ghi trong tài liệu giúp cho người học biết được cái đích mình cần hướng tới là gì và họ sẽ chủ động, tự tin hơn trong quá trình tự mình chiếm lĩnh tri thức

Những hướng dẫn của tài liệu giúp người học tìm ra phương pháp phù hợp, con đường phù hợp tiếp cận tri thức Sử dụng tài liệu hướng dẫn người học có thể tự kiểm tra đánh giá kết quả của mình Qua đó họ kịp thời khắc phục những sai lầm, thiếu sót và đồng thời tạo cho họ tâm lí thoải mái, tự tin để tiếp tục tự học, tự nghiên cứu

1.3.2 Cơ sở của việc xây dựng tài liệu hướng dẫn tự học

1.3.2.1 Những định hướng để xây dựng tài liệu hướng dẫn tự học

Đảm bảo mục tiêu dạy học môn học

Đảm bảo tính khoa học, hiện đại Nội dung đưa vào tài liệu phải phản ánh được những quan điểm khoa học hiện đại, tiếp cận được với những ứng dụng kĩ thuật có tính cập nhật

Đảm bảo tính khả thi

Đảm bảo tính phân hoá

Đảm bảo cho người học có thể tự kiểm tra đánh giá

1.3.2.2 Qui trình xây dựng tài liệu hướng dẫn tự học

Xác định mục đích là xây dựng một tài liệu hướng dẫn HS tự học

Xác định yêu cầu của tài liệu

Xác định nội dung, cấu trúc của tài liệu

Thu thập thông tin để xây dựng tài liệu

Tiến hành xây dựng tài liệu

Thực nghiệm, chỉnh sửa và bổ sung

1.4 Cơ sở của việc tổ chức hướng dẫn tự học

1.4.1 Đặc điểm của hoạt động tổ chức dạy học tự học

1.4.1.1 Hoạt động của giáo viên

- Chuẩn bị tài liệu tự học cho HS, đồng thời hướng dẫn họ tìm tài liệu học tập phù hợp

- Hướng dẫn HS cách làm việc với tài liệu

- Xây dựng hệ thống câu hỏi của bài học và hướng dẫn HS hoạt động để họ tự mình chiếm lĩnh tri thức mới

- Theo dõi diễn biến lớp học, kịp thời khen ngợi để kích thích HS tự làm việc cũng như điều chỉnh hoạt động học tập của HS theo đúng hướng

- Kiểm tra hiệu quả học tập của HS thông qua các báo cáo cá nhân, các ý kiến thảo luận hay các phiếu học tập

- Kết nối các nội dung của bài học thành một chỉnh thể lôgic

1.4.1.2 Hoạt động của học sinh

- Chuẩn bị các tài liệu tham khảo theo hướng dẫn của GV

- Tự đọc tài liệu để nắm được nội dung của bài học

- Làm việc cá nhân, làm việc nhóm, hoàn thành các phiếu học tập để tiếp cận và chiếm lĩnh tri thức mới

- Tự kiểm tra đánh giá kết quả

1.4.2 Nguyên tắc tổ chức hướng dẫn học sinh tự học

- Làm cho HS thấy được vai trò của việc tự học Tạo cho họ lòng tin vào sự thành công của việc tự học

- Đảm bảo cho tất cả HS đều có thể tham gia vào các hoạt động học tập

- Đảm bảo cho HS có thể tiếp thu kiến thức từ dễ đến khó Các kĩ năng tự học từng bước được hình thành từ thấp lên cao

- Đảm bảo có thể thu nhận thông tin phản hồi từ phía HS để GV kịp thời điều chỉnh nhịp

độ học tập của HS khi cần thiết

1.4.2 Nguyên tắc tổ chức hướng dẫn học sinh tự học

1.4.3 Quy trình hướng dẫn học sinh tự học

- Giáo viên nghiên cứu nội dung kiến thức khoa học của chương

- Xây dựng sơ đồ cấu trúc nội dung của chương, sơ đồ phát triển mạch kiến thức của chương

- Xác định mục tiêu dạy học cả kiến thức, kỹ năng và cấp độ nhận thức

- Xây dựng kế hoạch và tài liệu hướng dẫn HS tự học ở nhà và trên lớp

* Về kế hoạch : Đối với từng bài học cụ thể, chúng ta căn cứ vào mục tiêu kiến thức cần đạt được của bài mà đề ra kế hoạch

Nội dung kiến thức Câu số Dự kiến thời gian học sinh

trả lời câu hỏi Mục đích sử dụng câu hỏi đưa ra trong học

tập

Nội dung 1

Nội dung 2

Nội dung 3

Tài liệu hướng dẫn là các phiếu học tập và phiếu hướng dẫn HS tự học Nội dung được trình bày trên phiếu học tập đó là các câu hỏi định hướng HS hành động để tự tìm ra kiến thức của bài học Các câu hỏi này được sắp xếp theo nội dung kiến thức trong bảng kế hoạch Nội dung của phiếu hướng dẫn HS tự học là các hướng dẫn cụ thể của GV giúp HS nhanh chóng hoàn thành yêu cầu đặt ra

1.5 Thực tiễn về hoạt động tự học Vật lý của học sinh và việc hướng dẫn học sinh tự học của giáo viên ở một số trường trung học phổ thông

1.5.1 Về tình hình học của học sinh

1.5.2 Về tình hình dạy của giáo viên

Kết luận chương 1

CHƯƠNG 2 XÂY DỰNG TÀI LIỆU VÀ TỔ CHỨC HƯỚNG DẪN HỌC SINH

TỰ HỌC TRONG DẠY HỌC CHƯƠNG “ ĐỘNG LỰC HỌC CHẤT ĐIỂM ” VẬT LÍ

10 NÂNG CAO 2.1 Đặc điểm cấu trúc nội dung chương “Động lực học chất điểm”

2.1.1 Vị trí chương “Động lực học chất điểm”

2.1.2 Sơ đồ cấu trúc nội dung chương “Động lực học chất điểm”

Lôgíc nội dung kiến thức có thể mô tả bằng sơ đồ sau:

2.2 Nội dung khoa học một số kiến thức trong chương “ Động lực học chất điểm ”

2.2.1 Định luật I Niu-tơn

2.2.2 Định luật II Niu-tơn

2.2.3 Định luật III Niu-tơn

2.2.4 Lực và khối lượng

2.2.5 Các loại lực cơ học

2.3 Mục tiêu dạy học chương “ Động lực học chất điểm ”

2.3.1 Nội dung về kiến thức chương “ Động lực học chất điểm ” Vật lí 10 nâng cao

2.3.1.1 Lực Tổng hợp và phân tích lực

2.3.1.2 Định luật I Niu-tơn

2.3.1.3 Định luật II Niu-tơn

2.3.1.4 Định luật III Niu-tơn

2.3.1.5 Lực hấp dẫn

2.3.1.6 Lực đàn hồi

2.3.1.7 Lực ma sát

2.3.1.8 Hệ quy chiếu có gia tốc Lực quán tính

2.3.1.9 Lực hướng tâm Lực quán tính li tâm

2.3.2 Mục tiêu dạy học chương “Động lực học chất điểm”

2.3.2.1 Mục tiêu về kiến thức

2.3.2.2 Mục tiêu về kỹ năng

2.3.2.3 Mục tiêu về thái độ

2.4 Soạn thảo kế hoạch và tài liệu hướng dẫn học sinh tự học

Căn cứ vào nội dung kiến thức và mục tiêu cần đạt được chúng tôi xây dựng tài liệu

và tổ chức hướng dẫn HS tự học đối với 6 nội dung kiến thức: 1 Lực Tổng hợp

và phân tích lực

2 Các định luật I Niu-tơn

Động lực học chất điểm

Lực hấp dẫn Định

luật vạn vật hấp dẫn

Trọng lực

Lực đàn hồi

Lực ma sát Định

luật Húc

Lực

ma sát nghỉ

Lực

ma sát trượ

t

Lực

ma sát lăn

Phương pháp động lực

học Chuyể

n động

của

vật

bị ném

Hệ qui chiếu

có gia tốc

Lực quán tính

Chuyể

n động của hệ vật

Lực hướng tâm Lực quán tính li

tâm Hiện tượng tăng giảm mất trọng

lượng

3 Lực hấp dẫn

4 Lực đàn hồi

5 Lực ma sát

6 Hệ quy chiếu quán tính Lực quán tính

Các nội dung trên tương đương với 9 tiết học Ở mỗi tiết học chúng tôi trình bày các vấn đề như sau:

1 Mục tiêu dạy học

1.1 Mục tiêu về kiến thức

1.2 Mục tiêu về kỹ năng

1.3.Tình cảm thái độ

2 Chuẩn bị

2.1 Giáo viên

2.2 Học sinh

3 Kế hoạch và tài liệu hướng dẫn học sinh tự học ở nhà

3.1 Kế hoạch

Nội dung

kiến

thức

Câu

số

Dự kiến thời gian trả lời

Mục đích sử dụng câu hỏi đưa ra trong dạy học

Nội dung 1

Nội dung 2

Nội dung 3

3.2 Nội dung học sinh tự học ở nhà

Sử dụng 1 phiếu học tập

3.3 Hướng dẫn học sinh tự học theo phiếu học tập ở nhà

Sử dụng 1 phiếu hướng dẫn với đáp án cho GV

4 Kế hoạch và tài liệu hướng dẫn học sinh tự học trên lớp

4.1.Kế hoạch

- Lập 01 bảng kế hoạch với nội dung hoạt động, Dự kiến thời gian hoạt động; Nhiệm

vụ của GV và nhiệm vụ của HS

Nội dung

hoạt động

Dự kiến thời gian

Nhiệm vụ của giáo viên

Nhiệm vụ của học sinh

4.2 Nội dung tự học trên lớp

Sử dụng 01 phiếu học tập trên lớp, 01 phiếu hướng dẫn với các nhiệm vụ cụ thể được ghi trên phiếu và 01 bài kiểm tra cuối tiết học

Dưới đây chúng tôi xin trình bày một ví dụ cụ thể:

Định luật III Niu-tơn

1.Mục tiêu dạy học

1.1 Kiến thức

- Phát biểu và viết được biểu thức định luật III Niu-tơn

- Nêu được các đặc điểm của phản lực và lực tác dụng

- Phân biệt được cặp lực cân bằng và cặp lực trực đối

- Lấy ví dụ chứng minh rằng tác dụng cơ bao giờ cũng diễn ra theo hai chiều

và lực tương tác giữa hai vật là hai lực trực đối

1.2 Kỹ năng

- Vận dụng được các định luật I, II, III Niu-tơn để giải được các bài toán đối với chất điểm và hệ chất điểm

- Biểu diễn được các vectơ lực và phản lực trong một số ví dụ cụ thể

-Vận dụng các kiến thức của các định luật đã học để tìm ra các ví

dụ ứng dụng trong thực tế cho thấy vai trò của cặp lực, phản lực; Giải thích được các hiện tượng đó và đưa ra cách khắc phục nếu hiện tượng gây ra tác dụng không tốt đối với con người

1.3 Tình cảm thái độ

- Học sinh hứng thú, say mê tìm kiếm kiến thức thông qua hoạt động tự học và thảo

luận với các bạn trong nhóm

- Phát huy tính tích cực, tự giác của học sinh trong học tập

2 Chuẩn bị

2.1 Giáo viên

- Các phiếu học tập số 7, 8 và phiếu hướng dẫn học sinh tự học

- Bài kiểm tra số 4

2.2 Học sinh

- Ôn lại khái niệm và các đặc trưng của lực

- Trả lời các câu hỏi ở phiếu học tập số 7

3 Kế hoạch và tài liệu hướng dẫn tự học ở nhà

3.1 Kế hoạch

Nội dung kiến

thức

Câu

số

Dự kiến thời gian

Mục đích sử dụng câu hỏi đưa ra trong dạy học

1 Đặc điểm của

tương tác giữa hai

vật trong tự nhiên

1 3 phút - Nhận ra sự tồn tại đồng thời của 2 lực trong

tương tác giữa hai vật

2 3 phút

3 3 phút - Nêu được tác dụng tương hỗ giữa hai vật

4 3 phút

2 Định luật III

Niu-tơn

5 5 phút - Dự đoán được mối quan hệ giữa các lực trong

tương tác giữa hai vật

6 5 phút - Đưa ra được thí nghiệm kiểm chứng dự đoán

được mối quan hệ giữa các lực trong tương tác giữa hai vật

3.2 Nội dung học sinh tự học ở nhà

Câu 1 Xem ví dụ 1, mục 1 trang 71 SGK Vật lí lớp 10 nâng cao Nhận xét về chuyển động

của An và Bình sau khi An đẩy vào lưng Bình ? Lực nào đã gây ra chuyển động của mỗi bạn

?

Xem ví dụ 2, mục 1 trang 71 SGK Vật lí lớp 10 nâng cao Lực nào đã làm sắt tiến lại gần

nam châm và lực nào làm nam châm tiến lại gần sắt?

TL……….Câu 3

Nhận xét về thời điểm xuất hiện và biến mất của hai lực trong các hiện tượng được miêu tả ở trên?

TL………

Câu 4 Có thể rút ra kết luận gì về tương tác giữa các vật trong tự nhiên? Vẽ sơ đồ biểu diễn

mối quan hệ đó?

TL………

Câu 5.Biểu diễn các lực tương tác ở hai ví dụ trên? Dự đoán về quan hệ của chúng?

TL………

Câu 6 Hãy đề xuất phương án thí nghiệm để kiểm tra các dự đoán ở trên ?

TL………

3.3 Hướng dẫn học sinh tự học theo phiếu học tập số 7

(Phần chữ in nghiêng là đáp án, không ghi vào phiếu hướng dẫn học sinh tự học chúng tôi viết vào luận văn để giáo viên tham khảo)

Câu 1: Xem ví dụ 1, mục 1 trang 71 SGK Vật lí lớp 10 nâng cao

“Sau khi An đẩy, Bình chuyển động tiến về phía trước do lực của An tác dụng lên Bình Bình

bị lùi về phía sau do chịu tác dụng một lực từ Bình”

Câu 2: Xem ví dụ 2,mục 1 trang 71 SGK Vật lí lớp 10 nâng cao

“Lực hút của nam châm đã làm sắt tiến lại gần nam châm và lực hút của sắt đã làm nam châm tiến lại gần sắt”

Câu 3 Xem ví dụ 1 và 2,mục 1 trang 71 SGK Vật lí lớp 10 nâng cao

“ Trong các hiện tượng miêu tả ở trên các lực xuất hiện và biến mất đồng thời”

Câu 4 Rút ra kết luận từ hai thí dụ trên

“Tác dụng giữa các vật mang tính hai chiều Đó là sự tương tác giữa các vật”

Câu 5 Đọc mục 2 trang 68 bài 15 SGK Vật lí lớp 10 nâng cao

“- An tác dụng lên Bình lực F AB

Bình tác dụng trở lại An lực FBA

- Nam châm hút sắt lực F1,2

Sắt hút nam châm lực F2,1

- Lực tương tác giữa hai vật có cùng phương, ngược chiều, cùng độ lớn”

Câu 6 Đọc phần a, mục 2 trang 72 SGK Vật lí 10 nâng cao

“- Phương án 1: Dùng hai lực kế móc vào nhau và kéo về hai phía ta có tương tác giữa hai lực kế Độ lớn của lực tương tác được đọc trên mỗi lực kế

- Phương án 2: Dùng hai lực kế móc vào nhau và cho chúng chuyển động rơi tự do như hình 16.3b trang 72 SGK Vật lí 10 nâng cao ”

4 Kế hoạch và tài liệu hướng dẫn học sinh tự học trên lớp

4.1 Kế hoạch

1 F12 2

21

F



BA

F



AB

F

