Xây dựng hệ thống câu hỏi nhằm phát huy tính chủ động sang tạo của học sinh trong giờ học tác phẩm văn chương ở trung học phổ thông

Xây dựng hệ thống câu hỏi nhằm phát huy tính chủ động sang tạo của học sinh trong giờ học tác phẩm văn chương ở trung học phổ thông Nguyễn Thị Xuân Thảo Trường Đại học Giáo dục Luận văn

Xây dựng hệ thống câu hỏi nhằm phát huy tính chủ động sang tạo của học sinh trong giờ học tác phẩm văn chương ở trung học phổ thông

Nguyễn Thị Xuân Thảo

Trường Đại học Giáo dục Luận văn ThS ngành: Lý luận và phương pháp dạy học; Mã số: 60 14 10

Người hướng dẫn: GS.NGND Phan Trọng Luận

Năm bảo vệ: 2010

Abstract: Tổng quan cơ sở lí luận và thực tiễn của câu hỏi phát huy tính chủ động sáng tạo của học sinh trong giờ học tác phẩm văn chương ở THPT Đánh giá tính chính xác thực trạng sử dụng câu hỏi trong giờ học tác phẩm văn chương hiện nay Trình bày một mô hình hệ thống câu hỏi trong giờ học tác phẩm văn chương ở trường THPT nhằm phát huy tinh thần chủ động sáng tạo của học sinh

Keywords: Giáo dục ; Giáo dục phổ thông ; Ngữ văn ; Phương pháp giảng dạy

Content

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

1.1 Trong thời đại ngày nay, đổi mới là xu thế chung của mọi lĩnh vực, mọi ngành trong đó có

giáo dục nhằm nâng cao chất lượng dạy học và phát huy vai trò chủ động, sáng tạo của học sinh

trong quá trình học tập Quá trình dạy học văn cũng không nằm ngoài quỹ đạo ấy

1.2 Câu hỏi phát huy tính chủ động sáng tạo của học sinh trong giờ học tác phẩm văn chương là

một trong những biện pháp hữu hiệu để khắc phục tình trạng trên Những câu hỏi ấy được coi như chiếc “chìa khoá” mà người dạy trao cho người học để họ tự mình tìm con đường phù hợp nhất, mở cánh cửa ngôn từ và trở thành bạn đọc đồng sáng tạo với nhà văn

1.3 Tuy nhiên việc sử dụng câu hỏi ở nhiều giáo viên THPT hiện nay còn nhiều bất cập về nhận

thức lí luận cũng như cách thức tiến hành Trên con đường đi tìm những phương pháp hiệu quả nhất để đổi mới cách thức dạy học bộ môn Ngữ văn, câu hỏi đã được chú ý nhưng còn nhiều lúng túng Trước đây vấn đề câu hỏi chưa được quan tâm thoả đáng và không có sự thống nhất

về quan niệm, do đó cách thức và mục đích sử dụng câu hỏi còn tuỳ tiện

1.4 Trong thực tế giảng dạy Ngữ văn, việc xây dựng hệ thống câu hỏi đang ngày càng được

quan tâm sâu sắc Từ thực tế đó, chúng ta tiếp tục nghiên cứu thêm để câu hỏi thực sự là một biện pháp sư phạm góp phần vào việc đổi mới phương pháp dạy học tác phẩm văn chương

Trên đây là những lí do để tác giả luận văn đặt vấn đề Xây dựng hệ thống câu hỏi nhằm

phát huy tính chủ động sáng tạo của học sinh trong giờ học tác phẩm văn chương ở THPT

2 Lịch sử vấn đề

2.1 Câu hỏi không phải là một vấn đề hoàn toàn mới mẻ, từ trước công nguyên Xôcrat (429 -

399) đã dùng câu hỏi để kích thích tính tích cực, tự thân vận động của học sinh

Vấn đề câu hỏi trong dạy học đã được đề cập đến trong nhiều công trình nghiên cứu của các tác giả nước ngoài Tiêu biểu có thể kể đến: “Phương pháp luận dạy văn học” của Z.IA.Rez;

“Phương pháp dạy học văn ở trường phổ thông” của V.A.Nhikônxki Qua đó, câu hỏi đã có ý nghĩa về phương pháp luận nhưng việc vận dụng vào thực tiễn còn hạn chế

Ở nước ta, câu hỏi trong dạy học cũng đã trở thành vấn đề quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu Có thể kể đến: công trình “Cảm thụ văn học, giảng dạy văn học”, “Phân tích tác phẩm văn học trong nhà trường” của giáo sư Phan Trọng Luận; “Phương pháp dạy học văn” tập I của giáo

sư Phan Trọng Luận chủ biên; “Phương pháp dạy học tác phẩm văn chương trong nhà trường” của tiến sĩ Nguyễn Viết Chữ

Bên cạnh đó, câu hỏi còn được nghiên cứu gắn với một phương pháp dạy học cụ thể Chẳng hạn: “Câu hỏi trong giảng văn” của tác giả Trương Dĩnh, tiểu luận “Những cơ sở khoa học của phương pháp đặt câu hỏi gợi mở trong dạy học tác phẩm văn chương” của tác giả Hoàng Dư Ở những công trình này, câu hỏi đã tạo điều kiện thuận lợi cho việc hướng dẫn học sinh tìm hiểu tác phẩm Song các cách phân loại vẫn còn nhiều hạn chế

2.2 Hệ thống câu hỏi hướng dẫn tìm hiểu bài trong sách giáo khoa văn học là một yêú tố không

thể thiếu của việc chuẩn bị cho giờ dạy học tác phẩm văn chương, tuy vậy những đề tài nghiên cứu về hệ thống câu hỏi này cũng không nhiều nhất là ở nước ta

Luận văn thạc sĩ của Nguyễn Hiền Lương với đề tài: “Cải tiến hệ thống câu hỏi hướng dẫn học sinh tìm hiểu bài trong sách giáo khoa văn phổ thông trung học” khoá 12 năm 1987 – 1989 Khoá luận tốt nghiệp của tác giả Dương Thị Mai Hương với đề tài: “Nhận xét hệ thống câu hỏi hướng dẫn chuẩn bị bài trong sách giáo khoa văn 11 THPT” khoá 1989 – 1993

Thạc sĩ Dương Thị Quy với đề tài luận văn: “Câu hỏi hướng dẫn học bài trong sách giáo khoa văn THPT” - Đại học Sư phạm Hà Nội năm 1996

Bên cạnh đó, luận văn thạc sĩ của Nguyễn Thị Ngân – ĐHSPHN năm 1996 đã quan tâm nhiều hơn tới câu hỏi trong giờ học, nhưng với đề tài “Câu hỏi nêu vấn đề trong giảng văn” tác giả mới chỉ chú ý đến một loại câu hỏi cụ thể

Cơ sở lý luận, nguyên tắc để hình thành một quan niệm đầy đủ về hệ thống câu hỏi trong sách giáo khoa văn học đã được xác định cụ thể trong luận án tiến sĩ của tác giả Nguyễn Quang Cương với đề tài: “Hệ thống câu hỏi trong sách giáo khoa Văn học” – ĐHSPHN năm 2000 Luận văn thạc sĩ của tác giả Cù Thị Lụa cũng đề cập tới “Hệ thống câu hỏi hướng dẫn học tác phẩm văn chương trong sách giáo khoa (Ngữ văn 10)”- ĐHSPHN năm 2007

Tóm lại, vấn đề câu hỏi trong giờ dạy học văn đã được các nhà nghiên cứu, các nhà lí luận và những người làm chuyên môn chú trọng từ rất lâu Tuy vậy, những công trình trên chỉ chú ý sâu đến câu hỏi trong sách giáo khoa chứ không phải câu hỏi trong giờ học Trên cơ sở đó, luận văn của chúng tôi nhằm vào mục tiêu đề xuất một hệ thống câu hỏi nhằm phát huy tính chủ động sáng tạo của học sinh trong giờ học tác phẩm văn chương

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Xác lập được cơ sở lí luận của câu hỏi phát huy tính chủ động sáng tạo của học sinh trong

giờ học tác phẩm văn chương ở THPT

3.2 Đánh giá chính xác thực trạng sử dụng câu hỏi trong giờ học tác phẩm văn chương hiện nay

3.3 Đề ra một mô hình hệ thống câu hỏi trong giờ học tác phẩm văn chương ở trường THPT

nhằm phát huy tinh thần chủ động sáng tạo của học sinh

4 Khách thể và đối tƣợng nghiên cứu

4.1 Khách thể nghiên cứu

Hệ thống câu hỏi dạy học tác phẩm văn chương ở THPT

4.2 Đối tượng nghiên cứu

+ Chúng tôi tiến hành phân tích những giáo án và giờ dạy của đồng nghiệp về truyện ngắn

“Rừng xà nu” của nhà văn Nguyễn Trung Thành ở chương trình Ngữ văn 12 và bài thơ “Tràng giang” của nhà thơ Huy Cận trong chương trình Ngữ văn 11 tại Trường THPT Nguyễn Trãi, THPT An Dương - Hải Phòng

+ Bên cạnh đó, người viết cũng tìm hiểu những cơ sở lí luận về hệ thống câu hỏi và việc giảng dạy hai tác phẩm trên

5 Giả thuyết khoa học của đề tài

Nếu hệ thống câu hỏi trong giờ dạy học tác phẩm văn chương được xây dựng một cách khoa học thì hiệu qủa giờ học tác phẩm văn chương sẽ vững chắc hơn, góp phần vào việc đổi mới phương pháp dạy học tác phẩm văn chương trong nhà trường phổ thông nhằm phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của học sinh và rèn luyện cho các em kĩ năng tự chiếm lĩnh tác phẩm

6 Đóng góp của luận văn

Thực hiện đề tài này, người viết mong muốn:

+ Xây dựng cơ sở lí luận cho việc đặt hệ thống câu hỏi trong một giờ học tác phẩm văn chương

+ Đề xuất một hệ thống câu hỏi trong giờ học tác phẩm văn chương nhằm phát huy tinh thần chủ động sáng tạo của học sinh

+ Góp phần nâng cao hiệu quả giờ học tác phẩm văn chương, khắc phục tình trạng học sinh thụ động và ít hứng thú với bộ môn Ngữ văn

7 Phương pháp nghiên cứu

7.1 Khảo sát hệ thống câu hỏi của giáo viên trong giáo án và trên lớp ở những giờ dạy học tác

phẩm truyện ngắn “Rừng xà nu” của nhà văn Nguyễn Trung Thành và bài thơ “Tràng giang” của

nhà thơ Huy Cận

7.2 Tổng kết, đối chiếu, so sánh, đánh giá kết quả của các công trình nghiên cứu về câu hỏi và

câu hỏi trong giờ học tác phẩm văn chương của các nhà nghiên cứu trong và ngoài nước Trên cơ

sở đó xác định những căn cứ xác đáng về câu hỏi trong giờ học làm cơ sở lí luận ban đầu để tiếp tục nghiên cứu và bước đầu đề xuất một hệ thống câu hỏi phù hợp trong một bài dạy cụ thể

7.3 Tiến hành thực nghiệm hai bài giảng văn (truyện ngắn “Rừng xà nu” lớp 12 và bài thơ

“Tràng giang” lớp 11) để đánh giá được tầm quan trọng của câu hỏi trong giờ học Cuối cùng rút

ra những kết luận chung cho đề tài

8 Phạm vi và giới hạn của luận văn

8.1 Phạm vi nghiên cứu: Trong khuôn khổ luận văn của mình, chúng tôi chỉ tập trung nghiên

cứu làm rõ những vấn đề liên quan đến hệ thống câu hỏi trên lớp và trong giờ học tác phẩm văn chương

8.2 Giới hạn khách thể điều tra

Các giáo án và giờ dạy tác phẩm văn chương ở nhà trường THPT

Hệ thống câu hỏi dạy học nhằm phát huy tính chủ động sáng tạo của học sinh trong giờ học tác phẩm văn chương ở THPT

9 Cấu trúc của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận và khuyến nghị, tài liệu tham khảo, nội dung chính của luận văn được trình bày trong ba chương

Chương 1: Cơ sở lý luận và thực trạng của việc xây dựng hệ thống câu hỏi nhằm phát huy

tính chủ động và sáng tạo của học sinh trong giờ học tác phẩm văn chương ở THPT

Chương 2: Những đề xuất nhằm góp phần xây dựng một mô hình hệ thống câu hỏi trong

giờ học tác phẩm văn chương nhằm phát huy tính chủ động và sáng tạo của học sinh

Chương 3: Thiết kế thể nghiệm bài dạy truyện ngắn “Rừng xà nu” của nhà văn Nguyễn

Trung Thành và bài thơ “Tràng giang” của nhà thơ Huy Cận

Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TRẠNG CỦA VIỆC XÂY DỰNG HỆ THỐNG CÂU HỎI NHẰM PHÁT HUY TÍNH CHỦ ĐỘNG SÁNG TẠO CỦA HỌC SINH TRONG GIỜ HỌC TÁC PHẨM VĂN CHƯƠNG Ở THPT

1.1 Cơ sở lí luận

1.1.1.Tính chủ động sáng tạo của học sinh trong giờ học tác phẩm văn chương

1.1.1.1 Tính chủ động là một phẩm chất quan trọng trong hoạt động nhận thức của học sinh ở một giờ học hiện đại

Tính chủ động thể hiện sự linh hoạt của tư duy Người có nhận thức tích cực, chủ động

biết tìm ra những phương pháp mới để giải quyết và nghiên cứu vấn đề, khắc phục thái độ rập khuôn theo mẫu định sẵn Họ luôn có ước vọng khát khao giải quyết một vấn đề bằng nhiều con

đường khác nhau để chọn ra một con đường ngắn nhất, có lợi nhất cho việc giải quyết vấn đề

Quá trình dạy học là một quá trình phức hợp bao gồm các hoạt động học tập của học sinh, từ đó giáo viên hình thành cho học sinh những phẩm chất nhân cách, phát triển tư duy, tạo cho họ tính chủ động, tích cực, tính độc lập, tính sáng tạo trong quá trình nhận thức tri thức

* Những biểu hiện của tính chủ động trong hoạt động nhận thức của học sinh:

Trước tiên là biểu hiện ở khả năng ghi nhớ và lặp lại Dấu hiệu nhận thức của học sinh thể hiện ở sự ghi nhớ lặp lại được, hoặc hình thành kỹ năng, kỹ xảo của riêng mình, biến kiến

thức mà giáo viên cung cấp thành của mình

Thức hai là biểu hiện ở việc tập trung nghe giảng Trong dạy học, nếu giáo viên thu hút

được học sinh nghe giảng, chăm chú theo dõi bài học thì có thể nói đã đạt được phần nào thành

công

Thức ba là biểu hiện ở hứng thú học tập Tinh thần và hứng thú học tập của học sinh có

vai trò quyết định trong sự thành công của một giờ học

Thức tư là biểu hiện về ý chí quyết tâm học tập Khi học sinh có hứng thú và nhu cầu học tập thì việc xuất hiện ý chí và quyết tâm học tập mày mò, tìm kiếm, dự đoán và các thao tác

tư duy cao để tìm ra cái mới, miệt mài học tập, không dựa vào người khác, tự tin giải quyết vấn

đề và mọi công việc mà giáo viên giao cho

* Phân loại tính chủ động trong hoạt động nhận thức của học sinh:

Theo Sukina G.I thì có ba loại tính tích cực, chủ động trong hoạt động nhận thức của học sinh Cụ thể là:

Chủ động tái hiện và bắt chước Học sinh có khả năng tái hiện lại các kiến thức đã học

mà giáo viên đã giảng để bắt chước khám phá những tác phẩm tương tự ở mức độ đơn giản, chưa

có sự nỗ lực tư duy

Chủ động tìm tòi Đây là thuộc tính bền vững của hoạt động nhận thức Nó không mất đi

mà ngày càng đảm bảo cho việc học tập đạt kết quả tốt hơn Nó được đặc trưng bằng sự nhận xét, tìm tòi với óc sáng kiến, lòng mong muốn, khát khao học tập Nó không bị hạn chế bởi yêu

cầu của bài học

Chủ động sáng tạo là mức độ cao nhất của tính tích cực Nó được đặc trưng bằng việc tìm ra con đường riêng của mình, không giống với con đường mà mọi người đã thừa nhận, đã trở thành chuẩn hóa và con đường mà mình tìm ra có tính ưu việt hơn

Chủ động sáng tạo thể hiện ở chỗ tự mình học sinh có thể tìm được các kiến thức mới, dễ dàng tìm được kết quả hay thực hiện tốt yêu cầu hoạt động mà giáo viên đưa ra, không cần có sự trợ giúp của giáo viên

1.1.1.2 Hoạt động sáng tạo

* Sáng tạo là một thuộc tính tất yếu của con người:

Sáng tạo là phải tạo ra những cái mới và có ích Mọi sự sáng tạo của con người đều được bắt nguồn từ ý tưởng sáng tạo sau đó phát triển đến tư duy sáng tạo Sự sáng tạo trong nghệ thuật

là từ những kinh nghiệm cũ trong ký ức, trong tài liệu, những ý tưởng của kinh nghiệm thu nhập được để hình thành nên hình tượng mới Bởi thế hình tượng trở thành kết quả sáng tạo nghệ thuật của người nghệ sĩ

Nếu tư duy sáng tạo là hoạt động nhận thức của con người, thì hoạt động sáng tạo bao gồm cả quá trình nhận thức lẫn các kỹ năng, kỹ xảo để biến nhận thức ấy thành sản phẩm cụ thể, mới mẻ, ích lợi mà con người mong muốn

* Quá trình học của học sinh nói chung và học môn văn nói riêng luôn luôn đòi hỏi hoạt động sáng tạo

Đó chính là khả năng tự giải quyết vấn đề của học sinh, các em không sao chép những mẫu quen thuộc, những bài viết có sẵn, những cách hiểu đã trở thành lối mòn mà sẽ cắt nghĩa lý giải tác phẩm theo những nhận thức kinh nghiệm riêng của mình được rút ra từ cách hiểu cũ Mỗi một học sinh khi được đặt vào trong hoàn cảnh nhất định, đứng trước tác phẩm nhất định luôn mong muốn tìm tòi, phát hiện mới, có khát vọng vươn lên tạo khả năng tư duy sáng tạo phát triển ở mỗi cá nhân Hoạt động sáng tạo của học sinh trong quá trình tiếp nhận văn chương

có thể coi là một hoạt động vừa mang tính khoa học vừa là sự sáng tạo nghệ thuật

1.1.1.3 Sự cần thiết phải phát huy tính chủ động, sáng tạo trong hoạt động nhận thức của học sinh khi dạy học tác phẩm văn chương

HS giữ vai trò chủ động, tích cực và là chủ thể của qúa trình cảm thụ, tiếp nhận văn học Các em không chỉ lĩnh hội những kết luận văn chương được cung cấp từ phía giáo viên mà còn

có nhiệm vụ giải quyết những yêu cầu học tập, những vấn đề được đặt ra từ việc học tác phẩm văn chương Qua đó, HS tự hình thành những kiến thức và kỹ năng học văn của mình, trở thành con người chủ động chiếm lĩnh kiến thức tích cực, sáng tạo

1.1.1.4 Biểu hiện của tính chủ động sáng tạo học tập trong dạy học tác phẩm văn chương

Những biểu hiện của tinh thần chủ động sáng tạo là sự thể hiện cụ thể của tính tự giác, tính độc lập trong tư duy và trong hoạt động của học sinh Một giờ học tác phẩm văn chương chỉ được coi là hiệu quả khi khơi dậy những năng lực văn học cơ bản ở học sinh trong vai trò là một bạn đọc tích cực Cụ thể là:

* Tâm thế và hứng thú học tập bộ môn:

Hứng thú trong nhận thức khoa học cũng như trong hoạt động thực tiễn của con người đã trở thành một động lực thúc đẩy ý chí vươn lên không ngừng của mỗi một cá nhân trong đời

sống chính trị, xã hội, văn hoá của mình trong việc đào tạo con người mới, vấn đề hứng thú hoạt động, hứng thú học tập phải được đặc biệt quan tâm

Sự hiểu biết sức mạnh văn học của học sinh yêu thích văn chương chưa thật đầy đủ nhưng những tình cảm đẹp đẽ hồn nhiên ấy cũng là sức mạnh thúc đẩy tình yêu văn học Nếu có một nhận thức đẩy đủ hơn, đúng đắn hơn sẽ còn nâng cao hơn nhiệt tình học tập trong các em

* Năng lực tri giác ngôn ngữ nghệ thuật của tác phẩm văn học:

Tác phẩm văn học nào cũng tồn tại qua hệ thống ngôn ngữ vốn là vỏ vật chất của tác phẩm Con đường đi vào tác phẩm văn học, vào thế giới nghệ thuật của tác phẩm phải bắt đầu từ bước tri giác ngôn ngữ của tác phẩm vốn chỉ là những ký hiệu câm lặng Không có hoạt động tri giác ngôn ngữ của người đọc thì tác phẩm chỉ là một tập hợp ký hiệu chết, không có linh hồn

Tri giác tập hợp được hệ thống ngôn ngữ nghệ thuật của tác phẩm nhanh hay chậm là dấu hiệu của năng lực văn

* Năng lực tái hiện hình tượng:

Người học có tưởng tượng tái hiện thì thế giới tác phẩm mới hiện hình với bao nhiêu bức tranh nhiều mầu, với bao nhiêu con người khác nhau về diện mạo, tính cách Chỉ có thể bắt đầu giờ giảng văn khi ít nhất trong đầu óc học sinh đã dựng dậy được thế giới nghệ thuật của tác phẩm

* Năng lực liên tưởng trong tiếp nhận văn học:

Liên tưởng là dấu hiệu của việc chuyển thế giới nghệ thuật của tác phẩm vào thế giới tâm linh người đọc và liên tưởng có tính định hướng là dấu hiệu của trình độ am hiểu tác phẩm ở bước đầu Học sinh có năng khiếu cũng là học sinh tỏ ra nhạy bén và phong phú về liên tưởng

Do vốn sống, do kinh nghiệm riêng của cá nhân mỗi người đọc rất khác nhau, nên trường liên tưởng ở mỗi người cũng rất khác nhau.Vì vậy một năng lực rất cần thiết trong tiếp nhận văn học là khả năng định hướng được liên tưởng trong quá trình tiếp nhận tác phẩm Không có định hướng liên tưởng thì sự cảm thụ tác phẩm sẽ tùy tiện, tản mạn, chủ quan và suy diễn

* Năng lực cảm thụ cụ thể kết hợp với năng lực khái quát hóa các chi tiết nghệ thuật của tác phẩm trong tính chỉnh thể của nó:

Năng lực tiếp nhận tác phẩm văn học chính là năng lực phát hiện, nắm bắt được các chi tiết trong hệ thống và cắt được ý nghĩa khái quát của các yếu tố đó phù hợp với tư tưởng chủ đề tác phẩm

Cảm thụ chi tiết nghệ thuật có khi là một từ ngữ, một hình ảnh, một chi tiết, một sự kiện, một tâm trạng, một nhân vật và biết cắt nghĩa nó một cách khái quát trong hệ thống chỉnh thể của tác phẩm dưới ý đồ tư tưởng của nhà văn là một năng lực cơ bản quan trọng nhất của tiếp nhận văn học

* Năng lực nhận biết loại thể định hướng hoạt động tiếp nhận:

Kinh nghiệm cho thấy, không ít bạn đọc vẫn có sự nhầm lẫn về loại thể Đối với thơ trữ tình mà lại loay hoay phân tích cốt truyện, nhân vật, biến thơ thành một tác phẩm văn xuôi Đến với bài thơ trữ tình mà lại coi nhẹ, bỏ qua hình tượng cảm xúc, nhân vật trữ tình thì nhất định người đọc không thể tiếp nhận được sáng tác của nhà thơ Nếu không ý thức được sự khác biệt giữa tự sự và thơ trữ tình thì người đọc sẽ dễ bị lạc hướng và việc lĩnh hội tác phẩm không đạt được kết quả như mong muốn

Do vậy người học cần có được những năng lực nhận diện loại thể và khả năng vận dụng thi pháp từng loại thể vào việc chiếm lĩnh tác phẩm văn học

Đọc văn rồi tự nhận thức, tự trau dồi tự thanh lọc là yêu cầu cần có của đọc văn và đó cũng là năng lực đặc thù của tiếp nhận văn học mà ở nhà trường, nhất là trường năng khiếu phải đặc biệt quan tâm nuôi dưỡng và phát triển ở học sinh

* Năng lực đánh giá:

Nếu năng lực tự nhận thức là năng lực đi từ tác phẩm đến sự nhận thức về bản thân mình, thì năng lực đánh giá tác phẩm là năng lực nhìn nhận, phát hiện giá trị của tác phẩm ở tầm khái quát, vĩ mô trong nhiều quan hệ giữa tác phẩm với tác giả, với những tác phẩm khác của các tác giả khác, với đời sống xã hội phát sinh của tác phẩm và với đời sống xã hội ngày nay

* Hành vi kiến tạo:

Trước một tác phẩm văn chương, để cảm thụ và thực sự trở thành bạn đọc đồng sáng tạo với nhà văn, học sinh không chỉ đọc tác phẩm để nắm được giá trị cơ bản về nội dung và nghệ thuật của tác phẩm đó Điều quan trọng hơn cả là người học biết vận dụng kiến thức, kinh nghiệm và vốn sống của mình để tiếp nhận tác phẩm của nhà văn và biến nó thành tác phẩm của chính bản thân mình

* Hình thành hình ảnh bạn đọc - chủ thể cảm thụ và sáng tạo:

Nội dung của việc phát huy năng lực chủ thể học sinh chính là sự huy động một cách có cơ sở khoa học phù hợp với quy luật cảm thụ văn học, những năng lực chủ quan của bản thân học sinh

để học sinh chủ động tích cực hứng thú tham gia vào quá trình dạy và học văn, do đó tạo được một hiệu quả tối ưu

1.1.2 Những căn cứ để xác lập hệ thống câu hỏi nhằm phát huy tính chủ động sáng tạo của học sinh trong giờ học tác phẩm văn chương

1.1.2.1 Giáo viên có tư tưởng sư phạm mới

Bên cạnh sự am hiểu về đối tượng, muốn đặt được những câu hỏi thực sự hiệu quả trong giờ học tác phẩm văn chương, người GV phải có sự chuyển biến từ tư tưởng sư phạm truyền thống sang tư tưởng sư phạm mới

Tư tưởng sư phạm mới hiện nay đòi hỏi quá trình dạy văn là “dạy suy nghĩ, dạy tìm tòi sáng tạo” Mục đích cao nhất của giờ học văn theo tư tưởng sư phạm hiện đại là làm sao để chủ thể HS dưới sự hướng dẫn của giáo viên, tự mình cảm nhận khám phá chiếm lĩnh tác phẩm Do

đó tạo được sự tự phát triển toàn diện về trí tuệ, tâm hồn, nhân cách và năng lực

1.1.2.2 Giáo viên phải am hiểu tác phẩm

Người đặt câu hỏi phải am hiểu tác phẩm Hiểu tác phẩm tức là hiểu ý đồ của tác giả, hiểu những đại lượng tiềm ẩn trong tác phẩm cùng những đóng góp riêng của tác giả trên phương diện đề tài, tư tưởng, giá trị nội dung và nghệ thuật Sự am hiểu về tác phẩm sẽ giúp GV chủ động và linh hoạt trong việc lựa chọn phương pháp giảng dạy cũng như xây dựng được một hệ

thống câu hỏi phù hợp với tác phẩm văn chương nhất định

1.1.2.3 Giáo viên phải hiểu học trò

Thấu hiểu được khả năng tư duy ở độ tuổi HS THPT, biết được những hạn chế về thời gian, vốn ngôn ngữ, khả năng cảm thụ văn chương của học trò, GV sẽ phối kết hợp nhiều biện pháp, phương pháp phù hợp với điều kiện khách quan và chủ quan giúp HS vượt qua những trở ngại để chiếm lĩnh tác phẩm

1.1.2.4 Giáo viên phải khai thác được sức mạnh đặc biệt của câu hỏi trong giờ học

* Câu hỏi vừa là điểm xuất phát, vừa là sản phẩm của quá trình nhận thức:

Câu hỏi là một sản phẩm trung gian quyết định đến sự lĩnh hội tri thức mới về một sự vật,

hiện tượng nào đó của chủ thể nhận thức Trong dạy học, muốn tạo ra những câu hỏi mang tính nhận thức, người dạy phải xác định được tỷ lệ hợp lý giữa cái đã biết và cái chưa biết thì câu hỏi

đó mới có giá trị dạy học

"Câu hỏi là một dạng cấu trúc ngôn ngữ để diễn đạt một yêu cầu, một đòi hỏi, một mệnh lệnh cần được giải quyết” Như vậy, trong dạy học, câu hỏi được sử dụng như là một công cụ dùng để tổ chức quá trình nhận thức, kiểm tra đánh giá, tự đánh giá và tự học của học sinh

* Câu hỏi trong dạy học là con đường định hướng cho HS chiếm lĩnh tri thức:

Những câu hỏi mà giáo viên đặt ra trong quá trình dạy học là những cái mà GV đã biết

GV đặt câu hỏi cho HS về những vấn đề mà HS đã học hoặc từ những kiến thức đã học mà suy

ra Do đó khi GV đặt câu hỏi cho HS luôn luôn phải nhớ mình đang trang bị những kiến thức gì

cho HS, đã bồi dưỡng phương pháp học tập cho bộ môn một cách chủ động cho HS đến đâu thì câu hỏi đặt ra mới hấp dẫn và sát đúng đối tượng

* Trong chiến lược giảng văn mới, xây dựng hệ thống câu hỏi là một khâu then chốt của quá trình dạy học:

Dạy học theo phương pháp mới một mặt cần khuyến khích những lí giải sáng tạo, những cảm thụ độc đáo mang màu sắc cá thể, in đậm dấu ấn chủ quan của HS, nhưng mặt khác không thể không đưa ra những định hướng nhằm giúp HS phân tích và cảm nhận thế giới hình tượng của tác phẩm theo đúng nguyên tắc, đúng quy luật tiếp nhận nghệ thuật Để làm được điều đó,

GV trở thành người trọng tài, đồng thời bằng tài năng sư phạm của mình, tổ chức, dẫn dắt để HS

tự mình thâm nhập vào thế giới hình tượng của tác phẩm với một niềm hứng thú và say mê qua một hệ thống câu hỏi phù hợp

1.1.2.5 Giáo viên đặt câu hỏi trong giờ học trong mối quan hệ với nhiều phương pháp khác

Dạy học nói chung và dạy văn nói riêng không thể dùng một phương pháp cho dù

phương pháp đó là tối ưu, phải đặt nó trong mối quan hệ với nhiều phương pháp khác

Vì những lí lẽ trên cho nên dùng phương pháp phải đặt trong mối quan hệ giữa các phương pháp Làm sao giờ học tác phẩm văn chương phải là tổng hoà các phương pháp, tương tác, hỗ trợ lẫn nhau

Như vậy, dạy học bằng câu hỏi vừa đem đến tri thức cho HS, vừa rèn luyện được cho HS các thao tác tư duy sáng tạo, vừa xây dựng cho HS cách tự học Giờ học tác phẩm văn chương hiện nay không thể không chú ý phát huy vai trò độc lập, sáng tạo của bản thân người học mà trong đó sử dụng hệ thống câu hỏi là một trong những biện pháp có hiệu quả nhất Từ đây có thể khẳng định, xây dựng hệ thống câu hỏi trong giờ Ngữ văn góp phần hiện thực hoá lý luận dạy học hiện đại và tư tưởng dạy học văn mới

1.2 Thực trạng về hệ thông câu hỏi trong giờ học tác phẩm văn chương ở THPT

1.2.1 Khảo sát

1.2.1.1 Phạm vi khảo sát

Câu hỏi trên lớp và trong giáo án của giáo viên ở giờ dạy học tác phẩm văn chương

Số lượng câu hỏi đã khảo sát: 100 câu

Đối tượng khảo sát: Học sinh lớp 11, 12

Địa điểm khảo sát:

- Trường THPT Nguyễn Trãi – An Dương - Hải Phòng

- Trường THPT An Dương – An Dương - Hải Phòng

1.2.1.2 Phân loại câu hỏi, tổng hợp kết quả trả lời câu hỏi của học sinh

Bảng 1.2.1 Tổng hợp và phân loại để tìm câu hỏi phát huy tính chủ động, sáng tạo của học sinh

Bảng 1.2.2 Bảng tổng hợp kết quả trả lời câu hỏi của học sinh

Phần thuyết minh cho bảng phân loại, tổng hợp và trả lời câu hỏi

1.2.2 Phân tích, đánh giá

1.2.2.1 Phân tích, đánh giá về câu hỏi trong giờ học tác phẩm văn chương nói chung

Để phục vụ cho việc triển khai đề tài nghiên cứu, chúng tôi đã tiến hành dự các giờ và khảo sát các giáo án dạy truyện ngắn “Rừng xà nu ” và bài thơ “Tràng giang”của các thày cô giáo dạy khối lớp 12 và 11 tại Trường THPT Nguyễn Trãi, Trường THPT An Dương - Hải Phòng Nhìn một cách tổng quát, các câu hỏi trong các bài dạy tập trung vào năm loại chủ yếu

sau đây:

* Câu hỏi ngẫu hứng:

Trong số 100 câu hỏi được tiến hành khảo sát, có 15 câu hỏi thuộc loại ngẫu hứng, chiếm tỉ lệ 15% Đặc điểm của loại câu hỏi này được tạo ra do tính bột phát, thích thì hỏi, hỏi một cách tuỳ tiện không có chủ định trước Vì thế câu hỏi ngẫu hứng thường không sát nội dung, nghệ thuật của tác phẩm, không có tác dụng gợi suy nghĩ hoặc định hướng cho học sinh tim tòi khám phá tác phẩm

Cách đặt câu hỏi theo sự ngẫu hứng không thể hiện được chất trí tuệ, không kích thích được tư duy sáng tạo của học sinh trong việc khám phá những yếu tố then chốt của tác phẩm cũng như ý đồ của tác giả

* Câu hỏi chắp vá vụn vặt, không có hệ thống:

Loại câu hỏi này chiếm tới 24% trong tổng số 100% câu hỏi được đưa ra khảo sát Đây

là những câu hỏi không có khả năng bao quát những vấn đề lớn mà tác giả đặt ra trong tác phẩm Mặt khác nó là vỡ tính chỉnh thể của tác phẩm, kiến thức bị cắt xén, khiến cho sự thu nhận kiến thức của học sinh trở nên bập bõm, không có tính hệ thống

* Câu hỏi có dung lượng kiến thức lớn và khó không phù hợp với thời gian và khả năng nhận thức của học sinh:

Ngược lại với những câu hỏi tái hiện, lại có những câu hỏi rất khó, mang tính khái quát cao Loại câu hỏi này bao gồm 6 câu chiếm tỷ lệ 6% trong tổng số câu hỏi được đưa ra để khảo sát Thông thường, một giờ học ở trường THPT được quy định với thời lượng là 45 phút Vì vậy trong một tiết học không cho phép học sinh trả lời một câu hỏi có thời lượng kiến thức của một giờ giảng văn hay một bài tập nghiên cứu Hơn nữa, khả năng tư duy lý luận của học sinh trung học còn hạn chế nếu không có sự chỉ dẫn gợi mở của thày, tự học trò không đủ khả năng giải quyết

* Câu hỏi mang bản chất tái hiện:

Loại câu hỏi này chiếm tới 46 trên tổng số 100 câu hỏi được đưa ra khoả sát Những câu hỏi như vậy chỉ dừng lại ở mức độ tái hiện nội dung sự việc hay hình ảnh trong tác phẩm nên không làm cho học sinh “động não”, không khơi dậy nhu cầu tìm tòi khám phá nội dung ngầm

ẩn “bên trong” của tác phẩm, công việc “nhặt ra” rồi “tổng hợp” lại chưa phải là thao tác của hoạt động sáng tạo Dẫu rằng trong quá trình dạy - học văn, hoạt động tái hiện cũng rất cần thiết,

đó là bước đầu để học sinh thâm nhập vào tác phẩm Nhưng hoạt động đó không phải là cái đích cuối cùng với học sinh mà chỉ là phương tiện để đi đến hoạt động sáng tạo

* Câu hỏi ít tổng hợp khái quát:

Loại câu hỏi này chiếm số lượng không nhiều (9 câu trên tổng số 100 câu hỏi khảo sát) nhưng nó thường có mặt trong các giờ học Những câu hỏi này ít nhiều đã thể hiện sự tổng hợp khái quát những vấn đề cơ bản của tác phẩm Để trả lời được những câu hỏi này, HS phải có tư duy khái quát nhưng mức độ khái quát, tổng hợp còn nằm trong phạm vi hẹp

Ngoài ra, các nhà thiết kế giáo án chưa chú ý hướng dẫn học sinh tìm hiểu sâu tác phẩm từ nhiều phương diện khác như: kiến thức văn học sử, kiến thức lý luận văn học hay những kiến thức về ngôn ngữ để giúp học sinh hiểu sâu, hiểu đúng giá trị của tác phẩm, câu hỏi cần buộc các em phải tìm hiểu không chỉ nội dung cụ thể của tác phẩm mà còn hiểu đặc trưng của thời kì, giai đoạn văn học

Tựu trung lại, qua việc phân loại, phân tích đánh giá sơ bộ những câu hỏi đã khảo sát chúng tôi nhận thấy : Đặc trưng phổ biến của câu hỏi giảng văn hiện nay là tái hiện những kiến thức đã có sẵn trong tác phẩm Số câu hỏi trong bài hầu như vụn vặt, không mang tính hệ thống

Vì vậy câu hỏi không phát huy được hoạt động trí tuệ của học sinh trong giờ học tác phẩm văn chương

1.2.2.2 Nguyên nhân dẫn đến hạn chế của đặt câu hỏi trong giờ dạy học tác phẩm văn chương

* Câu hỏi không định hướng vào những ''vấn đề'' trung tâm cốt lõi của tác phẩm:

Nhà văn nào cũng có "ý đồ" trong sáng tác, tác phẩm văn học nào cũng có "vấn đề" mà tác giả đặt ra trước cuộc đời và những "vấn đề" lớn của tác phẩm thường quy tụ ở chủ đề Hoạt động chiếm lĩnh tác phẩm văn trương cũng không ngoài mục đích năm chủ đề của tác phẩm Vì vậy đặt câu hỏi có định hướng vào những yếu tố then chốt chính là một biện pháp giúp học sinh tìm tòi, phát hiện chiều sâu của tác phẩm, "ý đồ" của tác giả, hay nói cách khác chủ đề của tác phẩm Song thực tế phần lớn các câu hỏi giáo viên không định hướng

* Giáo viên ít hiểu biết về tư tưởng sư phạm hiện đại, chưa tiếp cận với dạy học nêu vấn đề:

Sư phạm hiện đại đề cao lý thuyết coi học sinh là trung tâm, nên đã chú trọng tới việc tổ chức các hoạt động học tập của học sinh Phương pháp sư phạm hiện đại đã chuyển sang một quỹ đạo mới: Coi trọng hoạt động sáng tạo đề cao con đường tự nhận bằng hành vi khám phá

Trong khi đó ở nhà trường phổ thông hiện nay công việc dạy văn và học văn vẫn diễn ra theo phương pháp truyền thống, thầy chủ động truyền thụ kiến thức, trò thụ động ghi chép, rồi học thuộc Câu hỏi tái hiện, phi hệ thống, ngẫu hứng là biểu hiện cụ thể của phương pháp dạy học truyền thống Câu hỏi phục vụ bài giảng của thầy nhiều hơn là sự phát triển, đào sâu kiến

thức của học trò Chất lượng dạy và học vẫn còn nhiều hạn chế Nếu sử dụng phương pháp truyền thống sẽ không đáp ứng nhu cầu giáo dục đào tạo con người toàn diện trong tương lai

*Ý thức và kỹ năng xây dựng câu hỏi sáng tạo cho học sinh của giáo viên còn hạn chế:

Quan niệm dạy văn mới hiện nay là ''dạy suy nghĩ , dạy sáng tạo Giờ văn là hệ thống các thao tác nhằm hướng dẫn học sinh tìm tòi phát hiện để từng bước chiếm lĩnh tác phẩm Thực hiện quan niệm dạy văn mới , phương pháp mới cần phải có một hệ thống câu hỏi mới thích hợp

Song thực tế ở phổ thông giờ dạy và học văn vẫn theo lối mòn của mấy thập kỷ trước Nguyên nhân cơ bản là do nhà trường chưa kịp sáng tạo đổi mới quan niệm, giáo viên chưa xác định đúng vị trí chủ thể sáng tạo trong giờ học là học sinh nên chưa có biện pháp công phu hữu hiệu để ''động não '' học trò trong học tập

* Giáo viên chưa vận dụng những thành tựu của khoa học liên ngành vào giảng dạy và học tập tác phẩm văn chương:

Những năm gần đây khoa học liên ngành đã thu được nhiều thành tựu Kết quả nghiên cứu thi pháp hiện đại, tâm lý học lứa tuổi và tâm lý học sư phạm, lý luận dạy học hiện đại, nhôn ngữ học, dụng học … đã mở ra nhiều hướng mới , nhiều cách tiếp cận mới trong việc chiếm lĩnh tác phẩm văn chương

Nói tóm lại, thông qua việc khảo sát, phân tích câu hỏi trong giờ “giảng văn” ở nhà trường phổ thông hiện nay, có thể nêu mấy kết luận sau:

- Câu hỏi trong giờ học tác phẩm văn chương hiện nay còn lệ thuộc vào phạm trù dạy học truyền thống, chưa phù hợp với phương pháp dạy học hiện đại

- Câu hỏi ít tác dụng rèn luyện trí thông minh và tư duy chủ động sáng tạo

Chương 2: ĐỀ XUẤT MỘT MÔ HÌNH HỆ THỐNG CÂU HỎI NHẰM PHÁT HUY TÍNH CHỦ ĐỘNG SÁNG TẠO CỦA HỌC SINH TRONG GIỜ HỌC TÁC PHẨM VĂN CHƯƠNG

2.1 Những yêu cầu sư phạm đối với hệ thống câu hỏi nhằm phát huy tính chủ động sáng tạo của học sinh trong giờ học tác phẩm văn chương

2.1.1 Câu hỏi phải bám sát văn bản tác phẩm

Hệ thống câu hỏi đó phải hướng vào những giá trị nội dung và nghệ thuật độc đáo thể hiện được những đặc trưng cơ bản của tác phẩm văn học Tức là hướng vào văn bản, bám sát hình tượng văn học và các đơn vị nghệ thuật cơ bản tạo nên hình tượng ấy mà đề ra câu hỏi cho phù hợp

Câu hỏi cần bao quát được các đơn vị kiến thức cơ bản và các cấp độ hình thức nghệ thuật của tác phẩm Hệ thống câu hỏi còn phải phản ánh được cấu trúc bài dạy học tác phẩm văn chương một cách tối ưu Từ hệ thống câu hỏi trong giáo án của giáo viên đến câu hỏi trong giờ học đều phải phản ánh được cấu trúc cơ bản của bài dạy học, tác phẩm

2.1.2 Câu hỏi định hướng vào những vấn đề trung tâm, cốt lõi của tác phẩm

Tác phẩm văn học gồm rất nhiều vấn đề, điều đặt ra ở đây là câu hỏi phải định hướng được vào những vấn đề then chốt nhằm giúp học sinh tìm tòi, phát hiện được chiều sâu của tác phẩm, “ý đồ” của tác giả, hay nói cách khác là chủ đề của tác phẩm Định hướng đúng vào vấn

đề trung tâm cốt lõi của tác phẩm là con đường ngắn nhất giúp học sinh thâm nhập, chiếm lĩnh các giá trị của tác phẩm văn học

2.1.3 Câu hỏi thể hiện được đặc trưng thi pháp của tác phẩm

Khi hướng dẫn học sinh đi vào khám phá tác phẩm cần phải có những câu hỏi bám sát đặc trưng thi pháp thể loại Đối với tác phẩm tự sự ít nhất cũng phải kể lại được, tóm tắt hoặc hình dung ra những bức tranh nghệ thuật có phẩm chất cao Với tác phẩm trữ tình phải chú ý tới cách đọc, đọc cho “vang nhạc sáng hình”…Tác phẩm kịch thì phải chú ý đến mâu thuẫn xung đột giàu kịch tính

Câu hỏi cho học sinh tìm hiểu tác phẩm tự sự nên có những câu yêu cầu tóm tắt, nhớ được những chi tiết nghệ thuật quan trọng, những đoạn văn hay Với tác phẩm trữ tình, đặc biệt

là thơ nên có những câu hỏi yêu cầu đọc thuộc, đọc diễn cảm Với tác phẩm kịch nên có những câu hỏi cho học sinh lý giải xung đột, mâu thuẫn, bởi đó là điểm mấu chốt chứa đựng nhiều giá trị sâu xa của tác phẩm

2.1.4 Câu hỏi mang tính hệ thống nhằm dẫn dắt học sinh tự khám phá tác phẩm

Tác phẩm văn học là một chỉnh thể nghệ thuật trong đó có sự thống nhất giữa các hệ thống sự kiện các mối quan hệ, liên hệ trong nội dung tại tác phẩm

Để dẫn dắt học sinh làm việc, câu hỏi nêu vấn đề nhất thiết phải nằm trong một hệ thống,

có mối quan hệ sau trước Có nghĩa là câu trước là cơ sở cho câu sau và câu sau là sự triển khai, hoặc là kết quả của câu trước Sự móc nối kiến thức trong một bài, trong nhiều bài, trong cả một giai đoạn văn học là điều cần thiết để tạo ra năng lực văn cho học sinh

2.1.5 Câu hỏi là một bài tập tình huống buộc học sinh phải vận dụng nhiều hiểu biết để giải quyết

Đặt người học vào tình huống thử thách cũng là cách phát huy tính chủ động sáng tạo của học sinh bằng những câu hỏi tích cực Nét cơ bản nhất của câu hỏi phát huy tính chủ động sáng tạo của người học là tạo ra tình huống có vấn đề buộc học sinh phải vận dụng nhiều hiểu biết Tình huống văn học rất đa dạng, phong phú, những tình huống học sinh gặp phải khi chiếm lĩnh tác phẩm thường là chọn một điểm sáng thẩm mỹ trong nhiều điểm sáng của hình tượng tác phẩm hoặc trong một hình tượng nhân vật

2.1.6 Câu hỏi mang bản chất sáng tạo

Câu hỏi trong phương pháp cũ thường là tái hiện lại kiến thức có sẵn trong tác phẩm Câu hỏi nêu vấn đề không nhằm mục đích tái hiện mà trên cơ sở cái đã có vận dụng một cách sáng tạo vào tình huống mới Quá trình vận dụng kiến thức cũ vào tình huống mới chính là quá trình hình thành kiến thức mới cho học sinh