Qua phân môn Lịch sử các em được tìm hiểu từng thời kì lịch sử của nước ta.Thông qua đó các em được bồi dưỡng tình yêu đất nước, lòng tự hào dân tộc.Nhưng trên thực tế thì đa số học sinh
Trang 1PHẦN I: ĐẶT VẤN ĐỀ
I LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI
Cùng với tất cả các môn học khác trong chiến lược phát triển toàn diệncho học sinh tiểu học thì đa số mọi người vẫn coi Toán và Tiếng Việt là mộttrong những môn học quan trọng còn những môn học khác chỉ là những mônphụ không quan trọng Song như Chủ Tịch Hồ Chí Minh đã từng nói:
"Dân ta phải biết sử ta
Cho tường gốc tích nước nhà Việt Nam".
Qua phân môn Lịch sử các em được tìm hiểu từng thời kì lịch sử của nước ta.Thông qua đó các em được bồi dưỡng tình yêu đất nước, lòng tự hào dân tộc.Nhưng trên thực tế thì đa số học sinh đều không hào hứng với việc học lịch sử,không thích tìm hiểu về lịch sử nước nhà về lịch sử của chính dân tộc mình.Chúng ta không trách các em thờ ơ, mà hỏi tại sao chúng ta không đưa lịch sửdân tộc đến với các em bằng cách nào đó vừa gần gũi vừa hứng thú, để các emtiếp nhận một cách dễ dàng hơn, không cứng nhắc khô khan Phải làm sao đểcác em tự khám phá, để biết để hiểu và chắc chắn khi đã biết đã hiểu thì các em
sẽ yêu mến và những giờ học lịch sử sẽ trở nên hứng thú say mê hơn Do đó tôi
đã chọn đề tài: “Một số biện pháp giúp học sinh lớp 5 yêu thích phân môn Lịch sử ” với hi vọng mình sẽ đóng góp một phần nhỏ bé khơi dậy lòng tự hào
về truyền thống đấu tranh dựng nước và giữ nước của dân tộc cho các em, giúpcác em yêu thích phân môn lịch sử hơn
II ĐỐI TƯỢNG, PHẠM VI, PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU.
1, Nghiên cứu lí thuyết:
- Tài liệu, sách giáo khoa, sách giáo viên Lịch sử và địa lí lớp 5, chuẩnkiến thức, kĩ năng các môn học ở tiểu học dành cho lớp 5 và một số sách viết vềlịch sử Hà Nội, lịch sử địa phương
- Phân tích, hệ thống hóa tài liệu, sách giáo khoa
2, Nghiên cứu kinh nghiệm dạy học ở trường phổ thông.
- Bản thân dự giờ các tiết lịch sử của đồng nghiệp
- Tọa đàm, trao đổi với đồng nghiệp trong trường để từ đó rút ra nhữngkinh nghiệm cần thiết cho phương pháp dạy học của mình
Trang 25, Thực nghiệm dạy học:
- Tiến hành trên thực tế giảng dạy một số bài lịch sử trong chương trình
- Thống kê, rút ra kết luận
Trang 3PHẦN II: NỘI DUNG
I CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN.
1 Cơ sở lí luận:
Kiến thức lịch sử ở tiểu học không được trình bày theo một hệ thống chặtchẽ mà chỉ chọn ra những sự kiện, hiện tượng nhân vật lịch sử tiêu biểu cho mộtgiai đoạn lịch sử nhất định đưa vào chương trình phân môn Lịch sử Tuy vậy,những kiến thức trong phân môn Lịch sử vẫn đảm bảo tính hệ thống và tínhlogic của lịch sử ở mức độ nhất định Phân môn Lịch sử ở lớp 5 gồm 35 tiết và
có thể chia ra các dạng bài như sau:
* Nhân vật lịch sử (3 tiết): Bình Tây đại nguyên soái Trương Định;Nguyễn Trường Tộ mong muốn canh tân đất nước; Quyết chí ra đi tìm đườngcứu nước
* Sự kiện lịch sử (23 tiết): Cuộc phản công ở kinh thành Huế; Xã hộiViệt Nam cuối thế kỉ XIX đầu thế kỉ XX; Xô viết Nghệ Tĩnh; Đảng Cộng sảnViệt Nam ra đời; Cách mạng mùa thu; Bác Hồ đọc Tuyên ngôn Độc lập; Vượtqua tình thế hiểm nghèo; “Thà hi sinh tất cả, chứ nhất định không chịu mấtnước”; Thu- đông 1947, mồ chôn giặc Pháp; Chiến thắng Biên giới thu- đông1950; Hậu phương những năm sau chiến dịch Biên giới; Chiến thắng lịch sửĐiện Biên Phủ; Chiến thắng Điện Biên Phủ; Nước nhà bị chia cắt; Bến Tre đồngkhởi; Nhà máy hiện đại đầu tiên của nước ta; Đường Trường Sơn; Sấm sét đêmgiao thừa; Chiến thắng “Điện Biên Phủ trên không”; Lễ kí Hiệp định Pa-ri; Tiếnvào dinh Độc Lập; Hoàn thành thống nhất đất nước; Xây dựng nhà máy thủyđiện Hòa Bình;
* Nhân vật kết hợp với sự kiện lịch sử (1 tiết): Phan Bội Châu và phongtrào Đông Du;
* Bài ôn tập: Hơn tám mươi năm chống thực dân Pháp (1858 - 1945);Chín năm kháng chiến bảo vệ độc lập dân tộc chống Pháp (1945 - 1954); Lịch
sử nước ta từ giữa thế kỉ XIX đến nay; Ôn tập học kì II
* Lịch sử dành cho địa phương: 2 tiết
* Kiểm tra định kì: 2 tiết
2 Cơ sở thực tiễn:
Trang 4động về các sự kiện lịch sử đã diễn ra cách các em rất xa Từ đó dễ tạo cho các
em có thói quen ỷ lại, thụ động, dễ quên và trì trệ trong tư duy Vì lí do đó, khimới nhận lớp (lớp tôi có 55 học sinh), tôi đã trao đổi, chuyện trò với các em, quamấy tiết học đầu năm và nhận thấy chỉ có 3-5 học sinh hứng thú với giờ học,khoảng 10- 16 học sinh thì đôi khi tham gia xây dựng bài còn lại là thụ động,thậm chí chưa bao giờ để ý đến bài học
Trên đây là một số cơ sở lí luận và tình hình thực tế dạy học môn lịch sửlớp 5 mà tôi đã gặp phải Tất nhiên còn nhiều tồn tại ở giáo viên, cơ sở vật chấtcho việc dạy- học khác nữa Vậy làm thế nào để học sinh lĩnh hội kiến thức lịch
sử một cách hào hứng và chủ động điều mà tôi và các đồng nghiệp rất quan tâm
II BIỆN PHÁP THỰC HIỆN.
Để phát huy tính tích cực của học sinh trong học lịch sử thì việc lựa chọnphương pháp dạy học và hướng dẫn học sinh cách học là rất quan trọng Giáoviên phải lựa chọn phương pháp sao cho phù hợp với từng bài, với từng đốitượng học sinh sao cho học sinh phải tự khám phá ra kiến thức (dưới sự hướngdẫn của giáo viên) vì hoạt động của các em là quá trình tự giác, tích cực, tự vậnđộng, nhận thức và phát triển nhưng phải được kiểm soát
1 Hướng dẫn học sinh cách học phân môn lịch sử theo từng dạng bài
a, Với dạng bài về nhân vật lịch sử:
Khi dạy dạng bài này, giáo viên yêu cầu học sinh sưu tầm tranh ảnh hoặc
tư liệu về cuộc sống và sự nghiệp của nhân vật lịch sử đó Kết hợp với đọc sáchgiáo khoa trước ở nhà để nắm được nội dung của bài mới về cuộc sống và sựnghiệp của nhân vật lịch sử trước khi đến lớp Trước khi nhắc đến nhân vật lịch
sử nào đó, giáo viên cần cung cấp để học sinh biết được những nét sơ lược vềbối cảnh lịch sử (không gian, thời gian) mà nhân vật đã sống Học sinh tự trìnhbày cơ sở hiểu biết đã có của mình về nhân vật lịch sử đó Những bài học lịch sửtrong đó các nhân vật có những lời đối thoại đắt giá thể hiện phẩm chất cao quýcủa nhân vật, giáo viên có thể cho học sinh có thể tự đóng vai để diễn lại
Ví dụ 1: Khi dạy bài “Bình Tây Đại nguyên soái” -Trương Định, giáoviên cho học sinh đóng hoạt cảnh dân chúng và nghĩa quân suy tôn ông là “BìnhTây Đại nguyên soái” Việc này sẽ khiến các em hiểu và nhớ bài rất lâu
Ví dụ 2: Khi tìm hiểu về thời gian, hoàn cảnh của Nguyễn Tất Thành ra đitìm đường cứu nước, giáo viên cho học sinh đóng vai: người dẫn truyện,Nguyễn Tất Thành và anh Lê theo đoạn 3 của bài Từ đó học sinh sẽ trả lời đượcmột loạt câu hỏi theo định hướng của giáo viên Nguyễn Tất Thành dự định điđâu? Người sang đó để làm gì? Người ra đi trong hoàn cảnh như thế nào? Thôngqua hai bức ảnh “Bến nhà Rồng” và “Tàu La -tu -sơ Tờ -rê-vin” học sinh dễ
Trang 5dàng hình dung được sự kiện lịch sử quan trọng này Từ đó các em sẽ thảo luậnrồi cử đại diện nhóm lên trình bày để rút ra bài học.
b, Với dạng bài về sự kiện lịch sử:
Với dạng bài này thì việc sưu tầm tranh ảnh, tư liệu là rất quan trọng đểcác em dễ hình dung, dễ nhớ, nhớ lâu các sự kiện đó Chính vì vậy giáo viênhướng dẫn học sinh sưu tầm tranh ảnh, tư liệu từ trước đó Với những tranh ảnh,
tư liệu học sinh sưu tầm được (hoặc do giáo viên cung cấp), giáo viên sẽ hướngdẫn các em chắt lọc và trình bày để nắm vững được nội dung bài Khi học sinhđược trình bày những gì do tự mình tìm hiểu thì việc nắm rõ, nắm chắc sự kiệnlịch sử được học sẽ hấp dẫn, dễ nhớ và nhớ lâu hơn so với việc ngồi nghe giáoviên thuyết trình
Song song với việc cho học sinh sưu tầm tranh ảnh, tư liệu và được trìnhbày nội dung mà mình đã sưu tầm thì còn một phương tiện trực quan khác vôcùng hấp dẫn, hiệu quả Đó chính là giọng nói của giáo viên Một giọng nói biểucảm phù hợp với từng nội dung bài học sẽ cuốn hút học sinh vào hoạt động họctập một cách tự nhiên đầy hứng khởi Khi đó việc ghi nhớ nội dung bài học, kiếnthức lịch sử sẽ dễ dàng hơn rất nhiều Để sử dụng tốt “phương tiện” dạy học nàythì người giáo viên kết hợp với sử dụng phương pháp kể chuyện lịch sử trongdạy lịch sử
Ví dụ dạy bài “Chiến thắng Biên giới thu –đông 1950” Khi trình bày diễnbiến cuộc tấn công của bộ đội ta ở cụm cứ điểm Đông Khê, tôi đã sử dụngphương kể chuyện để làm rõ tình hình trận đánh và nhận thấy học sinh chăm chúlắng nghe Đặc biệt khi kể về tấm gương dũng cảm của anh hùng La Văn Cầuthì tôi còn thấy mấy em nữ rưng rưng cảm động Và tôi tin chắc rằng diễn biếntrận đánh, tấm gương anh dũng của anh hùng La Văn Cầu sẽ đọng lại trong tâmtrí của các em
Bên cạnh đó thì việc cho học sinh làm việc với bản đồ, sơ đồ và cácphương tiện nghe nhìn cũng hết sức cần thiết, có hiệu quả Do đó giáo viên cầnrèn cho các em kĩ năng làm việc với các phương tiện học tập trên Giúp cho các
em có kĩ năng này, trước tiên tôi hướng dẫn cho các em cách nhận biết, ghi nhớcác kí hiệu trên lược đồ qua màu sắc, nét vẽ,…
Ví dụ ở lược đồ bài 14- Thu –đông 1947, Việt Bắc “mồ chôn giặc Pháp”,
Trang 6Nhờ đó học sinh sẽ ghi nhớ và tưởng tượng một cách nhanh chóng được diễnbiến của sự kiện, trận đánh đó.
Giáo viên cần đối chiếu với những phương tiện mà nhà trường đã trang bị
để chủ động trong sử lí các tư liệu, tranh ảnh mà học sinh sưu tầm Giáo viênchủ động đề xuất với Ban giám hiệu, phối hợp với phụ huynh để cho các em lớpmình và trong khối tham quan các bảo tàng lịch sử hoặc bảo tàng lịch sử của địaphương Giáo viên cũng có thể trao đổi với phụ huynh để phụ huynh tự đưa con
đi tham quan những địa điểm đó
c, Với dạng bài nhân vật kết hợp với sự kiện lịch sử:
Với dạng bài này thì giáo viên sẽ tích hợp của hai dạng bài trên Để làmđược điều này đòi hỏi ở giáo viên phải vững vàng về chuyên môn, nắm vững cácphương pháp dạy học
d, Với dạng bài ôn tập:
Khi học các bài này, học sinh sẽ được khái quát, hệ thống lại kiến thứclịch sử ở một giai đoạn nhất định Do vậy khi học các bài này thì việc học sinhđược làm việc với các phương tiện nghe nhìn sẽ có tác dụng rất lớn Với suynghĩ như vậy nên tôi thiết kế bài học dưới dạng các trò chơi để gây hứng thú họccho các em và sử dụng kết hợp các phương tiện dạy học truyền thống với hiệnđại (máy chiếu, giáo án điện tử) Vì là một trò chơi -trò chơi trong dạy- học Lịch
sử nên cũng mang đầy đủ các đặc điểm của trò chơi, nhưng trò chơi này kháchẳn với những trò chơi khác ở chỗ ít nhiều phải chứa đựng trong đó một yếu tốlịch sử nào đó Và đối tượng học tập ở đây là học sinh lớp 5 nên càng mang tínhtrí tuệ hơn
Sau đây là một số hình ảnh trò chơi mà tôi đã thiết kế, sử dụng:
Trang 8Tổng Bí thư Đảng ta hiện nay là ai?
Đồng chí Nguyễn Phú Trọng Tổng Bí thư Đảng Cộng sản Việt Nam khóa XII
TRÒ CHƠI: Ô CHỮ KỲ DIỆU
Hướng dẫn cách chơi:
Trò chơi ô chữ này gồm có 9 hàng ngang tương ứng với 9 từ Trả lời một câu hỏi các em tìm được một từ hàng ngang Tìm được một từ hàng ngang chúng ta sẽ
có một chữ cái của từ chìa khoá Sau khi tìm xong các
em hãy phát hiện xem từ chìa khoá là gì ? Hình thức chơi: Cả lớp cùng tham gia Bạn nào tìm được nhiều từ, đặc biệt là tìm nhanh từ chìa khoá sẽ nhận được một món quà đặc biệt.
Lịch sử:
Trang 9Đây là ô chữ có 6 chữ cái chỉ tên một con sông là giới tuyến phân chia tạm thời hai miền Nam Bắc.
G N
Ồ
Trang 10Đây là ô chữ có 8 chữ cái: Chỉ tên một tỉnh có nghĩa trang liệt sĩ
Trường Sơn
Lịch sử:
G N
G N
Ề I
H L Ư Ơ N H
N N
Ề I
N Ả U
G N
Ồ
G N
G N
Ề I
H L Ư Ơ N H
N N
Ề I
N Ả U
G P
Trang 11Với dạng bài này giáo viên sử dụng biện pháp giao việc cho học sinh làphù hợp nhất Bởi trong thực tế giảng dạy, nếu sự chuẩn bị chỉ có một chiều từgiáo viên thì học sinh là người thụ động tiếp nhận thông tin thì kiến thức sẽ rất
dễ “ra khỏi đầu” học sinh Và đây là nội dung dạy-học không có trong sách giáokhoa mà đòi hỏi giáo viên, học sinh phải dày công sưu tầm, chắt lọc Nhưng nhưvậy sẽ có câu hỏi đặt ra: các em còn nhỏ, tìm kiếm thông tin ở đâu và tìm nhưthế nào?,…
Việc giao việc chuẩn bị bài cho học sinh không phải là những vấn đề quácao siêu mà liên quan trực tiếp đến nội dung kiến thức lịch sử của địa phương vàphải sự định hướng của giáo viên để giúp học sinh chủ động trong việc tiếp nhậnthông tin và hứng thú với nội dung bài học như tìm và hỏi những người thân nhưông bà, cha mẹ, … hoặc tra tìm thông tin trên mạng Để làm tốt công việc này,giáo viên phối hợp với các giáo viên trong khối thống nhất những nội dung sẽdạy ở tiết lịch sử địa phương là gì Trên cơ sở đó sẽ tiến hành phân nhóm vàgiao việc cho các nhóm học sinh
Ví dụ khi dạy lịch sử địa phương phường, tôi đã làm như sau:
- Nhóm 1+ 2 (là những học sinh còn chậm): tìm hiểu nội dung:
+ Trên địa bàn phường có bao nhiêu liệt sĩ trong kháng chiến chống Pháp,chống Mĩ, trong chiến tranh biên giới phia Bắc?
+ Trên địa bàn phường có bao nhiêu bà mẹ Việt Nam anh hùng? Là mẹcủa anh hùng liệt sĩ nào? Hiện nay các bà còn sống không? Nếu còn thì ở tổ dânphố nào?
+ Trên địa bàn phường có bao nhiêu gia đình có công với Cách mạng?
- Nhóm 3+ 4: Tìm hiểu về địa phương trong những ngày diễn ra Cáchmạng tháng Tám
- Nhóm 5+ 6: Tìm hiểu về địa phương trong kháng chiến chống Mĩ cứunước
- Nhóm 7+ 8: Tìm hiểu một số thay đổi của địa phương trong thời kì hiệnnay và di tích lịch sử, di tích văn hóa, danh nhân văn hóa,…
Và các em đã sưu tầm được một số tranh ảnh tư liệu hay
Trang 12
Hà Nội năm 1975 Hà Nội ngày nay
DANH NHÂN BÙI HUY BÍCH
Bùi Huy Bích sinh năm 1744 trong một gia đình dòng dõi ở
………., Hoàng Mai, Hà Nội Nội
tổ là Bùi Xương Tự, thân phụ là Bùi Trọng Tân đều là những nhân vật có tiếng trong lịch sử và văn học nước nhà Thuở nhỏ, thể chất của ông kém, thường đau ốm luôn;
bề ngoài có vẻ chậm chạp, khờ khạo nhưng bên trong lại có khiếu thông minh, không những nhanh chóng học thuộc kinh sách mà còn ứng xử rất tinh tế trong cuộc sống Ông đã khước từ làm quan ở các triều đại vì dưới thời vua Lê - chúa Trịnh lúc đó đang suy tàn, nội
bộ tranh giành quyền lực, nghi ngờ lẫn nhau nên vì thế ông không muốn làm quan nữa mà lui về ở ẩn Ông là một vị quan thanh liêm, chính trực
Trang 13Phố Bùi Huy Bích- Hoàng Mai
Trang 142 Dạy học trên lớp:
Trước kia chúng ta thường quan niệm học lịch sử là phải học thuộc, nạpvào bộ nhớ của học sinh theo lối thày đọc, trò chép, học thuộc lòng theo thày,theo sách giáo khoa là đạt yêu cầu Nhưng học tập lịch sử theo quan niệm hiệnđại không phải là theo cách trên mà là: học sinh thông qua làm việc với sử liệu
mà tạo ra hình ảnh lịch sử, tự xậy dựng, tự hình dung về quá khứ lịch sử đã diễn
ra Cơ sở nhận thức cá thể, độc lập đó, bằng các biện pháp tương tác xã hội (họctheo nhóm, học cả lớp, đối thoại thày trò) mà học sinh xây dựng sự nhận thứcđúng đắn về phân môn Lịch sử Muốn làm được điều đó khi dạy học trên lớp,giáo viên cần phải tiến hành qua các bước sau:
- Bước thứ nhất: Giáo viên cần phải định hướng được mục đích, nêunhiệm vụ nhận thức của tiết học
Ví dụ: Bài Thu - đông 1947, Việt Bắc “mồ chôn giặc Pháp” phần giớithiệu bài: Sau tiếng súng mở đầu ở Hà Nội ngày 19-12-1946 quân dân ta đã phátan kế hoạch tấn công Việt Bắc của địch trong chiến dịch thu- đông 1947 Vì saolại có chiến dịch này? Diễn biến của chiến dịch ra sao? Ý nghĩa của chiến dịch
là gì? Chúng ta sẽ cùng nhau tìm hiểu qua bài hôm nay Thu - đông 1947, ViệtBắc “ mồ chôn giặc Pháp”
- Bước thứ hai: Học sinh đọc tài liệu sách giáo khoa, xem tranh ảnh,nghiên cứu đọc thêm tư liệu, trao đổi thảo luận nhóm, cá nhân Học sinh làmphiếu học tập - đại diện nhóm trình bày, các bạn trong lớp nghe và góp ý kiến
Ví dụ 1: Bài “Quyết chí ra đi tìm đường cứu nước”: khi tìm hiểu một vàinét về thời thơ ấu của Nguyễn Tất Thành, học sinh đọc sách giáo khoa từ đầuđến “người dân Việt Nam thời ấy”, kết hợp với những mẩu chuyện, câu chuyện
đã sưu tầm để nêu những điều em biết được về thời thơ ấu của Nguyễn TấtThành (làm cá nhân)
Ví dụ 2: Bài Thu - đông 1947, Việt Bắc “mồ chôn giặc Pháp”
Để giảng nguyên nhân của chiến dịch, tôi treo bản đồ hành chính ViệtNam, để học sinh chỉ được 6 tỉnh thuộc căn cứ địa Việt Bắc Qua đó giúp họcsinh nắm vững được vị trí của căn cứ địa Việt Bắc trên bản đồ Việt Nam và căn
cứ gồm những tỉnh nào Sau đó học sinh thảo luận trong nhóm để tìm ra đượcnguyên nhân của chiến dịch từ những cơ sở gợi ý của phiếu học tập và nội dungsách giáo khoa rồi viết ý kiến ra phiếu học tập để trình bày Để giảng về diễnbiến của chiến dịch: Tôi giới thiệu lược đồ của chiến dịch để học sinh nắm được.Các em dựa vào lược đồ sách giáo khoa để trình bày ra phiếu học tập và cử đạidiện trình bày lại diễn biến theo phiếu học tập của nhóm mình Các nhóm khác