Vận dụng dạy học hợp tác trong dạy học kiến thức di truyền và biến dị chương trình sinh học lớp 9 trung học cơ sở

Vận dụng dạy học hợp tác trong dạy học kiến thức di truyền và biến dị chương trình Sinh học lớp 9 - Trung học cơ sở Vũ Thị Thanh Thảo Trường Đại học Giáo dục Luận văn ThS.. Xác định t

Vận dụng dạy học hợp tác trong dạy học kiến thức di truyền và biến dị chương trình Sinh

học lớp 9 - Trung học cơ sở

Vũ Thị Thanh Thảo

Trường Đại học Giáo dục Luận văn ThS ngành: Lý luận và phương pháp dạy học (Bộ môn Sinh học)

Mã số: 60 14 10 Người hướng dẫn: PGS.TS Nguyễn Đức Thành

Năm bảo vệ: 2012

Abstract Hệ thống hóa cơ sở lý thuyết về dạy học hợp tác Xác định thực trạng vận

dụng dạy học hợp tác trong dạy học phần Di truyền và Biến dị chương trình Sinh học lớp 9 – THCS Vận dụng dạy học hợp tác trong tổ chức HS học tập phần Di truyền và Biến dị chương trình Sinh học 9 – THCS Thực nghiệm sư phạm nhằm xác

định hiệu quả của việc vận dụng dạy học hợp tác đã đề xuất

Keywords Giáo dục học; Phương pháp dạy; Di truyền; Biến dị; Sinh học; Lớp 9

Content

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

1.1 Do yêu cầu đổi mới phương pháp dạy học hiện nay

1.2 Do đặc điểm của dạy học hợp tác

1.3 Do thực trạng dạy học hợp tác hiện nay

Xuất phát từ những lí do trên và căn cứ vào đặc điểm ưu thế của môn học chúng tôi

chọn đề tài:“Vận dụng dạy học hợp tác trong dạy học kiến thức Di truyền và Biến dị chương

trình Sinh học lớp 9 – Trung học cơ sở”

2 Mục đích nghiên cứu

Vận dụng hợp lý dạy học hợp tác để nâng cao hiệu quả DH phần Di truyền và Biến

dị chương trình Sinh học 9 - THCS

3 Đối tƣợng nghiên cứu

Sự vận dụng hợp lý dạy học hợp tác trong DH nội dung Di truyền và Biến dị

chương trình Sinh học lớp 9 - THCS

4 Khách thể nghiên cứu

HS lớp 9 ở ba trường THCS Trần Phú, THCS Bắc Sơn và THCS Lương Khánh Thiện thuộc Quận Kiến An, Thành phố Hải Phòng

5 Giả thuyết khoa học

Nếu vận dụng hợp lý dạy học hợp tác để tổ chức HS học tập nội dung Di truyền và Biến dị chương trình Sinh học 9 - THCS sẽ phát huy được tính tích cực, chủ động và nâng cao kết quả học tập của HS

6 Nhiệm vụ nghiên cứu

6.1 Hệ thống hóa cơ sở lý thuyết về dạy học hợp tác

6.2 Xác định thực trạng vận dụng dạy học hợp tác trong dạy học phần Di truyền và Biến dị chương trình Sinh học lớp 9 - THCS

6.3 Vận dụng dạy học hợp tác trong tổ chức HS học tập phần Di truyền và Biến dị chương trình Sinh học lớp 9 - THCS

6.4 Thực nghiệm sư phạm nhằm xác định hiệu quả của việc vận dụng dạy học hợp tác

đã đề xuất

7 Phạm vi nghiên cứu

Vận dụng dạy học hợp tác trong dạy học chương 1,2,3 nội dung Di truyền và Biến

dị chương trình Sinh học lớp 9 - THCS

8 Phương pháp nghiên cứu

8.1.Nghiên cứu lý thuyết

Nghiên cứu tài liệu có liên quan để xây dựng cơ sở lý thuyết của việc vận dụng DHHT trong dạy học kiến thức phần Di truyền và Biến dị chương trình Sinh học lớp 9 - THCS

8.2 Phương pháp điều tra

Thiết kế và sử dụng phiếu điều tra để tìm hiểu thực trạng vận dụng dạy học hợp tác của GV và hiệu quả học tập của HS

8.3.Quan sát sư phạm

Dự giờ, trao đổi với GV nhằm tìm hiểu ưu, nhược điểm của phương pháp DHHT trong dạy học phần DT và BD chương trình Sinh học 9 - THCS

8.4 Thực nghiệm sư phạm

Tiến hành thực nghiệm sư phạm nhằm kiểm tra hiệu quả của giả thuyết khoa học trong đề tài nghiên cứu

8.5 Sử dụng thống kê toán học để xử lý số liệu

9 Những đóng góp mới của đề tài

9.1 Xác định thực trạng về vận dụng DHHT trong dạy học chương 1,2,3 nội dung Di truyền và Biến dị chương trình Sinh học lớp 9 - THCS

9.2 Hệ thống hoá lý luận về DHHT trong dạy học chương 1,2,3 nội dung Di truyền và Biến dị chương trình Sinh học 9 - THCS

9.3 Xác định được biện pháp DHHT trong dạy học chương 1,2,3 nội dung Di truyền và Biến dị chương trình Sinh học 9 - THCS, góp phần nâng cao hiệu quả, chất lượng dạy HS học nói chung và dạy học chương 1,2,3 nội dung Di truyền và Biến dị chương trình Sinh học 9 - THCS nói riêng

9.4 Kết quả thực nghiệm sư phạm khẳng định được tính khả thi của việc vận dụng DHHT trong dạy học phần Di truyền và Biến dị chương trình Sinh học lớp 9 - THCS

10 Cấu trúc luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận và khuyến nghị, tài liệu tham khảo, phụ lục, nội dung chính của luận văn được trình bày trong 3 chương:

Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn của đề tài

Chương 2: Vận dụng DHHT trong dạy học kiến thức Di truyền và Biến dị chương trình Sinh học lớp 9 – trung học cơ sở

Chương 3: Thực nghiệm sư phạm

CHƯƠNG 1

CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI

Trong chương này, luận văn tập trung vào việc nghiên cứu cơ sở lí luận: phân tích khái niệm hợp tác, dạy học, dạy học hợp tác; vai trò của dạy học hợp tác ; phân tích khái niệm học hợp tác; điều kiện để dạy học hợp tác có hiệu quả; đặc điểm tâm lí của học sinh lớp

9; cùng với việc nghiên cứu thực trạng dạy học hợp tác nói chung và Sinh học 9 nói riêng làm

cơ sở cho việc nghiên cứu và đề xuất các biện pháp hình thành qui trình dạy học hợp tác trong dạy học Sinh học 9 nói chung và chương 1,2,3 nói riêng

1.1 Tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài

1.1.1 Trên thế giới

Việc nghiên cứu về dạy học hợp tác được manh nha từ lâu Vào đầu những năm 1890, nhà giáo dục thực dụng Mỹ, John Dewey, luôn nhấn mạnh vai trò của giáo dục như là một phương tiện dạy cho con người cách sống hợp tác trong một chế độ dân chủ Ông được coi là người đầu tiên khởi xướng ra xu thế dạy học hợp tác Những nghiên cứu cũng như những công trình khác gắn liền với tên nhiều nhà nghiên cứu giáo dục cũng như các khoa học xã hội

ở Mỹ, Canađa, và một số quốc gia khác đã đi tiên phong trong việc nghiên cứu và triển khai các bài học, chương trình, chiến lược và thủ thuật học hợp tác Các nghiên cứu này cho thấy dạy học theo cấu trúc hệ thống hiện nay trên thế giới ngày càng có vị trí quan trọng về lí luận

cơ bản của PPDH hiện đại

1.1.2 Ở Việt Nam

Phương pháp học tập theo nhóm cũng được manh nha từ lâu Cho đến cuối thế kỷ

XX, học tập nhóm ở Việt Nam diễn ra dưới nhiều hình thức khác nhau: nhóm tự quản, nhóm học tập, sinh hoạt câu lạc bộ, sinh hoạt ngoại khóa,… Gần đây, với xu hướng đổi mới PPDH theo hướng tích cực hóa hoạt động của người học, cùng trào lưu hội nhập trên thế giới, người

ta nhận thấy cần phải tổ chức dạy cho HS cách hợp tác nhằm tích cực hóa hoạt động học của

HS, đó là PPDH có hiệu quả

Bởi vậy, việc nghiên cứu và vận dụng dạy học hợp tác trong dạy học kiến thức Di truyền và Biến dị Sinh học 9 ở THCS là vấn đề mới mẻ và rất cần thiết

1.2 Cơ sở lý luận của dạy học hợp tác

1.2.1 Khái niệm hợp tác

Theo nghĩa từ điển: Hợp tác là cùng chung sức giúp đỡ lẫn nhau trong một công việc, một lĩnh vực nào đó, nhằm một mục đích chung Hợp tác thường được tổ chức ở dạng các nhóm nhỏ sao cho các cá nhân làm việc cùng nhau để đạt được đến mức tối đa sản phẩm và thành tích chung của nhóm, mà thành tích đó gắn với mục tiêu của mỗi cá nhân Trong học tập, mỗi cá nhân phấn đấu đat được một kết quả có lợi nhất cho mình, các cá nhân nhận thấy

họ có thể đạt đến mục tiêu của mình khi và chỉ khi các thành viên khác cũng đạt được điều đó (Deytsch, 1962) Trong nhóm, các cá nhân bàn về công việc của nhóm, hỗ trợ, động viên lẫn nhau làm việc cho tốt hơn

Khái niệm hợp tác được hiểu là sự tự nguyện của các cá nhân cùng nhau làm việc một cách bình đẳng trong một tập thể (nhóm) Các thành viên trong nhóm tiến hành hoạt động nhằm mục đích và lợi ích chung, đồng thời đạt được mục đích và lợi ích riêng của mỗi thành viên trên cơ sở nỗ lực chung Hoạt động của từng cá nhân trong quá trình tham gia công việc phải tuân theo những nguyên tắc nhất định và có sự phân công trách nhiệm cụ thể cho các thành viên trong nhóm

1.2.2 Khái niệm dạy học

Dạy học cho HS không chỉ đơn thuần nhằm mục tiêu duy nhất là giúp HS có một kiến thức nào đó mà nên nghĩ rằng: “ Mục tiêu giáo dục không phải là dạy cách hay cung cấp công cụ

để đạt được sự giàu có, mà đó phải là con đường dẫn tới tâm hồn con người, vươn tới cái chân thực và thực hành cái thiện” (Vijaya Lakshini Panrt) hay “ Dạy học không chỉ đơn thuần là hình thành tri thức mà phải hướng dẫn hành động ” - Nguyễn Đức Thành Hành động không chỉ đáp ứng yêu cầu cá nhân mà cho cả cộng đồng, địa phương và toàn bộ xã hội, chương trình học phải giúp cho từng cá nhân người học tham gia vào các chương trình hoạt động của cả cộng đồng Do vậy, trong dạy học GV có vai trò quan trọng trong việc giúp đỡ cho sự hình thành các hành động của HS

1.2.3 Khái niệm học hợp tác

1.2.3.1.Đặc điểm của học hợp tác

Trong quá trình HT, mỗi người học sẽ tìm thấy lợi ích cho chính mình và cho tất cả

các TV trong tổ chức (tổ, nhóm, lớp) HS học bằng cách làm chứ không chỉ học bằng cách

lắng nghe GV giảng Trong HĐ tập thể, tính cách, năng lực của mỗi cá nhân được bộc lộ, uốn

nắn, phát triển tình bạn, ý thức tổ chức kỉ luật, tương trợ lẫn nhau, ý thức cộng đồng, tạo nên

môi trường thân thiện, có trách nhiệm giữa GV - HS, giữa HS - HS với nhau

1.2.3.2 Cơ sở của học hợp tác

Theo thuyết kiến tạo, hoạt động học là quá trình người học tự kiến tạo tri thức cho

chính mình, chứ không phải do giáo viên mang sẵn lời giải đến cho học sinh Mặt khác hoạt

động học tập cũng là quá trình mang tính xã hội, văn hoá, và liên nhân cách nên việc tổ chức

hoạt động dạy và học phải làm sao huy động được không chỉ phương pháp nhận thức - học

tập mà cả cách thức giao tiếp, hợp tác vào giải quyết các nhiệm vụ học tập

1.2.3.3 Những yếu tố tạo nên hiệu quả của học hợp tác

Từ các tiền đề trên cho thấy, để học có hiệu quả, không chỉ huy động các tác nhân

nhận thức - học tập mà cần huy động các tác nhân văn hoá, xã hội vào quá trình học tập của

học sinh Để tổ chức hoạt động học, không chỉ sử dụng các phương pháp nhận thức - học tập

mà cần phối hợp với các phương pháp giao tiếp, hợp tác trong một môi trường xã hội thu nhỏ

nhằm giúp học sinh giải quyết các nhiệm vụ học tập một cách hiệu quả hơn Học sinh không

chỉ được hình thành các tri thức và phẩm chất trí tuệ mà còn cần có bản lĩnh giải quyết vấn đề

trong môi trường xã hội thu nhỏ Sau này học sinh sẽ có khả năng thích ứng nhanh với các

hoạt động thực tiễn trong xã hội

Học HT không chỉ là việc HS ngồi cạnh nhau một cách cơ học, cùng nhau trao đổi,

thảo luận, giúp đỡ nhau, chia sẻ hiểu biết, kinh nghiệm mà còn phải phát triển 5 yếu tố trong

HĐ nhóm, đó là: phụ thuộc nhau một cách tích cực, tương tác “mặt đối mặt” trong nhóm HS,

trách nhiệm cá nhân cao, sử dụng kĩ năng giao tiếp và kĩ năng xã hội, rút kinh nghiệm trong

tương tác

1.2.4 Khái niệm về dạy học hợp tác

Dạy học hợp tác là một chiến lược dạy - học tích cực, trong đó các thành viên tham

gia hoạt động và học tập cùng nhau trong các nhóm nhỏ ( mỗi nhóm gồm các thành viên có

trình độ và khả năng khác nhau) nhằm mục đích phát triển sự hiểu biết và chiềm lĩnh một nội

dung học tập nào đó; được xây dựng dựa trên những đặc điểm và nguyên tắc của học tập hợp

tác

1.2.5 Điều kiện để dạy học hợp tác có hiệu quả

1.2.5.1 Điều kiện khách quan

1.2.5.1 Điều kiện chủ quan

* Yêu cầu đối với GV

* Yêu cầu đối với HS

1.3 Cơ sở thực tiễn

1.3.1 Phương pháp xác định thực trạng

- Sử dụng phiếu phỏng vấn

Chúng tôi đã sử dụng phiếu phỏng vấn để khảo sát với GV đã và đang trực tiếp giảng

dạy Sinh học và HS lớp 9 tại một số trường THCS thuộc Quận Kiến An, Thành phố Hải

Phòng năm học 2011-2012

- Dự giờ dạy

Chúng tôi đã tham gia dự giờ của GV dạy Sinh học ở cả ba trường, tổng số dự được

20 giờ Ngoài ra, chúng tôi còn tiến hành trao đổi, tham khảo bài soạn của GV bộ môn ở các

trường TN nói trên

1.3.2 Kết quả

1.3.2.1 Về phía giáo viên

Điều tra việc sử dụng PPDH hợp tác hiện nay đối với 22 GV trực tiếp tham gia giảng dạy Sinh học tại các trường THCS Trần Phú, THCS Bắc Hà, THCS Bắc Sơn, TH Nam Hà, THCS Đồng Hoà, THCS Phan Đăng Lưu và THCS Lương Khánh Thiện bằng hình thức phát phiếu trắc nghiệm và phỏng vấn trực tiếp Kết quả thu được qua việc xử lý 22 phiếu điều tra Kết quả cho thấy: hầu hết GV đã có nhận thức đúng đắn về vai trò của việc vận dụng DHHT cho HS và xác định được đây là nhiệm vụ không thể thiếu được trong quá trình dạy học Tuy nhiên, chỉ một số ít GV (27,3%) cho rằng không cần phải tổ chức cho HS hình thành và phát triển kỹ năng học hợp tác và chỉ có 18,42% GV chú ý đến việc tổ chức cho HS hình thành và phát triển kỹ năng học hợp tác điều này đã ảnh hưởng không nhỏ đến kết quả học tập của HS

1.3.2.2 Về phía học sinh

Chúng tôi tiến hành điều tra bằng phiếu điều tra đối với 725 học sinh lớp 9 thuộc 3 trường, cụ thể: 254 học sinh trường THCS Lương Khánh Thiện, 235 học sinh trường THCS Trần Phú và 236 học sinh trường THCS Bắc Sơn Từ kết quả khảo sát cho thấy: Kết quả khảo sát cho thấy đa số học sinh không có hứng thú với môn học này và ý thức chuẩn bị bài nói chung, chuẩn bị học kiến thức khái niệm nói riêng chưa tốt Số học sinh hiểu sâu kiến thức, có phương pháp học tập chủ động, sáng tạo chiếm tỉ lệ thấp, từ đó dẫn đến chất lượng lĩnh hội kiến thức, kết quả học tập thấp

1.3.2.3 Thực trạng sử dụng DHHT hiện nay của GV trong dạy học kiến thức Di truyền và

biến dị Sinh học 9 – THCS

- Kiến thức về phần DT - BD khá trừu tượng, khó, mới và thay đổi nhiều, nên GV rất lúng túng trong việc thiết kế các nhiệm vụ nhóm và rèn luyện HS kĩ năng học tập hợp tác cho

HS

- Phần lớn GV chưa sử dụng các biện pháp rèn luyện kỹ năng hợp tác cho HS trong quá trình dạy học Một bộ phận nhỏ GV có sử dụng trong nghiên cứu tài liệu mới, củng cố hoàn thiện kiến thức nhưng không thường xuyên

- Hầu hết GV cho rằng việc sử dụng các biện pháp rèn luyện cho HS kỹ năng hợp tác trong khâu giảng bài mới tốn rất nhiều thời gian, khó áp dụng trong một tiết lên lớp, nên việc hình thành và phát triển kỹ năng học hợp tác cho HS học tập kiến thức DT - BD chưa có hiệu quả

CHƯƠNG 2 VẬN DỤNG DẠY HỌC HỢP TÁC TRONG DẠY HỌC KIẾN THỨC

DI TRUYỀN VÀ BIẾN DỊ CHƯƠNG TRÌNH SINH HỌC LỚP 9 –

TRUNG HỌC CƠ SỞ

Trong chương này, chúng tôi đã nghiên cứu đề xuất định hướng vận dụng dạy học hợp tác để tổ chức học sinh học tập phần Di truyền - Biến dị Sinh học 9 - THCS Vì vậy, chúng tôi đề xuất các bước của quy trình dạy học hợp tác trong hình thành kiến thức mới và hoàn thiện củng cố kiến thức, coi đó là khâu quan trọng đóng vai trò trung tâm trong việc rèn luyện cho HS kĩ năng học hợp tác Các bước trong quy trình dạy học hợp tác như sợi chỉ đỏ xuyên suốt, chỉ đạo việc rèn luyện cho HS kĩ năng học hợp tác trong khâu tiếp thu kiến thức mới, củng cố và hoàn thiện kiến thức, làm cơ sở cho việc vận dụng soạn, giảng các bài học phần Di truyền – Biến dị (Sinh học 9) Đây cũng chính là quy trình tổ chức các bài thực nghiệm ở chương sau

2.1 Định hướng vận dụng dạy học hợp tác để tổ chức học sinh học tập phần Di truyền - Biến dị Sinh học lớp 9 - THCS

2.1.1 Quán triệt lí thuyết dạy học hợp tác

Hợp tác vừa là phương tiện, vừa là mục tiêu dạy học Tổ chức DHHT ở trường THCS nên bao hàm việc kết hợp giữa DHHT, học tranh đua và tư duy độc lập Trong đó tư duy độc lập là nền tảng cơ bản, bối cảnh hợp tác là môi trường dạy học và ý thức thi đua là động lực

2.1.2 Phù hợp với nội dung kiến thức

Chương trình Sinh học ở bậc THCS chứa đựng một khối kiến thức khá lớn mang tính

lý thuyết cao về nhiều lĩnh vực Sinh học, trong đó có kiến thức về di truyền chủ yếu tập trung

ở lớp 9 – THCS Di truyền học và biến dị trong chương trình Sinh học 9 nghiên cứu từ hiện tượng, rồi giải thích hiện tượng bằng cấu trúc và vận động của vật chất di truyền ở mức độ tế bào sau đó đến mức độ phân tử Từ những nguyên lí cơ bản của di truyền, biến dị mà nghiên cứu những ứng dụng trong y học và sản xuất Do đó nội dung và tổ chức DHHT phải thể hiện được tính logic của nội dung mới mang lại hiệu quả cao

2.1.3 Phù hợp với đặc điểm nhận thức của học sinh

Học sinh THCS khao khát được quan hệ và giao tiếp với mọi người xung quanh, đặc biệt là với bạn bè, vui thích được hoạt động cùng nhau, được sống tập thể và có bạn bè thân thiết tin cậy Năng lực khái quát hóa và trừu tượng chưa cao Nắm được đặc điểm tâm lý, khả năng nhận thức của các em, có biện pháp dạy học phù hợp sẽ phát huy được tính tích cực học tập của HS, nâng cao được hiệu quả học tập

2.1.4 Thể hiện tính khả thi

- Tạo môi trường học tập thuận lợi, thích hợp cho sự đối thoại giữa thầy giáo và học sinh, giữa học sinh với học sinh

- Rút ngắn khoảng cách xã hội bằng cách lắng nghe nhau, trao đổi với nhau về vấn đề học tập

- Cho phép học sinh lựa chọn những phương pháp lập luận riêng, từ năng lực cá nhân

và giải quyết nhiệm vụ học tập

- Lôi cuốn sự tham gia của mọi học sinh bằng cách tôn trọng những thắc mắc, những

ý kiến đối lập và sử dụng chúng để tạo sức đẩy cho bài học

- Khuyến khích học sinh nói lên điều họ suy nghĩ và cách thức họ muốn làm, cho phép họ xác lập các chuẩn đánh giá mức tiến bộ của mình

2.1.5 Thể hiện tính đặc trưng của hoạt động hợp tác

Phát huy tính tích cực tự lực và tính trách nhiệm của học sinh Phát triển năng lực cộng tác làm việc Phát triển năng lực giao tiếp Hỗ trợ quá trình học mang tính xã hội Tăng cường sự tự tin cho học sinh Phát triển năng lực phương pháp Học hợp tác tạo khả năng dạy học phân hoá Tăng cường kết quả học tập

2.1.6 Phát triển năng lực tự học

Tù häc lµ con ®-êng t¹o ra tri thøc bÒn v÷ngcho mỗi con người trong quá trình học hỏi thường xuyên của cả cuộc đời Kiến thức tự học bao giờ cũng vững chắc, bền lâu, thiết thực và nhiều sáng tạo Có thể nói tự học chính là cách học với sự tự giác, tính tích cực và độc lập cao của từng cá nhân Chính HĐ tự học tạo cơ hội cho người học phát huy được trí tuệ, tư duy đồng thời giúp HS có lòng ham học

2.1.7 Thể hiện tính đa dạng về kĩ thuật dạy học

Trong DHHT sự hợp tác, giao tiếp, chia sẻ kinh nghiệm được tăng cường nên các kĩ thuật

dạy học được sử dụng và phát huy tối đa như kĩ thuật “Khăn phủ bàn”, kĩ thuật “Các mảnh

ghép” , kĩ thuật KWL và sơ đồ tư duy…

2.1.8 Đặc điểm tâm lí nhận thức của HS lớp 9

Học sinh THCS có hứng thú học tập, thái độ học tập có ý thức, tri giác có mục đích,

có khả năng phân tích tổng hợp kiến thức, đa số biết ghi nhớ có chủ định, có tư duy lý luận mang tính độc lập, sáng tạo và biết tự đánh giá Song những ưu điểm trên chưa bền vững, nhiệm vụ của GV là giúp các em phát huy những ưu điểm trên và hạn chế những nhược điểm như chưa ổn định trong tư tưởng và tính cách, còn phụ thuộc vào hoàn cảnh, dễ a dua theo bạn xấu,…

2.2 Đặc điểm kiến thức DT-BD Sinh học lớp 9 THCS - cơ sở của vận dụng DHHT

2.2.1 Các mạch kiến thức

Các thí nghiệm của Menđen gồm 7 bài (Chương I từ bài 1 đến bài 7) Thực chất đây

là nghiên cứu từ hiện tượng

Nhiễm sắc thể gồm 7 bài (Chương II từ bài 8 đến bài 14) Thực chất là cơ sở vật chất

và cơ chế của hiện tượng di truyền và biến dị ở cấp độ tế bào, nhằm giải thích các hiện tượng biểu hiện ở mức tế bào

ADN (Chương III từ bài 15 đến bài 20) Đây là cơ sở vật chất và cơ chế di truyền ở mức độ phân tử của hiện tượng di truyền

2.2.2 Tính logic của kiến thức

Do đặc điểm nhận thức của HS lớp 9 mà logic của phần DT và BD trong SGK trình bày ngược với logic khoa học của di truyền Bắt đầu từ hiện tượng biểu hiện của di truyền, biến dị sau đó giải thích bằng cấu trúc vật chất và cơ chế ở mức tế bào, rồi ở mức phân tử Sau khi nắm vững bản chất và tính qui luật của các hiện tượng di truyền và biến dị ứng dụng vào y học và tạo giống trong sản xuất

2.2.3 Chuẩn kiến thức, kĩ năng cần đạt

2.2.4 Những khó khăn trong tổ chức dạy học kiến thức DT-BD Sinh học 9 - THCS

2.2.4.1 Tính trừu tượng của nội dung

2.2.4.1 Tính trừu tượng của nội dung

Di truyền học là bộ môn nghiên cứu hai đặc tính cơ bản, chi phối mọi biểu hiện sống

là di truyền và biến dị, được nghiên cứu tuân theo các nguyên tắc chung của Sinh học Phạm

vi nghiên cứu của di truyền học rất rộng: từ mức phân tử đến tế bào, cơ thể và quần thể Do

đó kiến thức rất trừu tượng nên quá trình học tập của HS gặp không ít khó khăn

2.2.4.2.Cấu trúc của nội dung

Bản chất của các hiện tượng di truyền là hoạt động của gen nằm trong nhiễm sắc thể Nhưng giải thích hiện tượng qua kết quả thí nghiệm của Menđen lại chưa hiểu về gen, chưa hiểu về nhiễm sắc thể, nhiều khi bắt HS phải công nhận trước, sau mới học Đó là khó khăn lớn khi tổ chức hoạt động học tập

2.2.5 Những yếu tố đảm bảo hiệu quả của DHHT

2.2.5.1 Công cụ

- Các câu hỏi giao cho HS thảo luận phải rõ ràng, ngắn gọn, dễ hiểu để HS nắm được yêu cầu của bài tập trước khi thảo luận

- Câu hỏi, bài tập thảo luận nhóm phải bàn về những vấn đề trọng tâm và phải có tính hệ thống trong mối quan hệ gắn bó với nội dung của bài học Có như vậy thì kết quả của thảo luận nhóm mới thực sự có ý nghĩa và có hiệu quả đích thực

2.2.5.2 Chọn nội dung

Không phải bất cứ một nội dung nào trong bài học cũng có thể vận dụng DH HT đạt hiệu quả DH HT nên được áp dụng với những KT mang tính chất ôn tập, hệ thống hóa chương; những vấn đề cần nhiều ý kiến tập thể; vấn đề liên quan đến thực tiễn (Nguyên phân, giảm phân…); các câu hỏi cần có sự phân tích, tổng hợp, sâu chuỗi các KT cũ và mới để có được câu trả lời chính xác… Tóm lại là những nội dung không đơn trị, không quá khó, dễ kích thích sự thảo luận, HT giữa các HS với nhau

2.2.5.3 Tổ chức nhóm

Tùy vào mục đích, nhiệm vụ mà giáo viên có thể tổ chức nhóm cố định hay di động

Số lượng TV lý tưởng cho mỗi nhóm là 4 - 5 người GV thiết kế các HĐ sao cho mỗi TV đều

có cơ hội được đóng góp vào công việc của nhóm và được học hỏi lẫn nhau

2.2.5.4 Thời gian

Thảo luận nhóm thường có hiệu quả nhất khi chỉ kéo dài trong thời gian ngắn tối đa

là 5 phút, có thể là 7 đến 10 phút Sau đó GV nên hỏi để có thông tin phản hồi, HS sẽ tích cực phát biểu ý kiến cũng như nghe phần trình bày của các nhóm khác

2.3 Qui trình DHHT trong dạy học kiến thức DTvà BD chương trình Sinh học lớp 9 – THCS

Hình 2.1 Các HĐ của giáo viên và học sinh trong DHHT

Cấu trúc của bài học gồm các bước đã được khái quát ở sơ đồ trên Các giai đoạn này cấu thành lên quy trình tổ chức DHHT HĐ dạy của GV và HĐ học của HS đều nhằm thực hiện mục đích chung là hoàn thành nhiệm vụ học tập và được tiến hành theo các bước sau:

* HĐ của GV

Bước 1: Nêu nhiệm vụ học tập

- GV nêu vấn đề, xác định nhiệm vụ nhận thức, tổ chức các nhóm làm việc, phân bố thời gian HĐ

- Hướng dẫn cách làm việc theo nhóm: Để việc thảo luận hiệu quả GV cần xác định mục đích, chỉ dẫn nhiệm vụ cần thực hiện, ấn định thời gian, HS phải hiểu yêu cầu mục đích việc sắp làm, nắm các bước thực hiện và biết trước thời gian cần thực hiện là bao lâu

Bước 2: Tổ chức nhóm học tập

Trong DHHT, kết quả nghiên cứu của cá nhân có sự giúp đỡ, hỗ trợ của bạn bè Vì vậy, nó là sản phẩm của sự hợp tác của trí tuệ tập thể Do đó GV cần HĐ của nhóm, khai thác nội dung nhóm thảo luận và thúc đẩy HĐ của nhóm đi tới mục tiêu

Bước3: Giúp đỡ các nhóm học tập

- Quan sát, theo dõi và kịp thời giúp đỡ các nhóm giải quyết vấn đề, trực tiếp giải đáp thắc mắc khi có thắc mắc của nhóm

- Động viên, khuyến khích và khen ngợi, nhằm tạo không khí phấn khởi giúp học sinh

tự tin trong học tập

Bước 4: Kết luận, đánh giá

Hoạt động của giáo viên

Hoạt động của học sinh

Nêu nhiệm vụ học

tập

Xác định được nhiệm

vụ học tập

Tổ chức nhóm học

tập

Tập hợp theo nhóm

Giúp đỡ các nhóm

học tập

Tự nghiên cứu, thảo luận trong nhóm

Kết luận, đánh giá

Tự đánh giá, tự điều

chỉnh

Bước

1

Bước

2

Bước

3

Bước

4

Các

bước

Trong thảo luận, có những vấn đề rất khó phân biệt đúng sai, lúc này GV có vai trò là trọng tài khoa học GV phải đưa ra kết luận có tính khoa học về cách xử lí tình huống, nhận xét, đánh giá HĐ của từng nhóm, từng học sinh

* HĐ của HS

Bước 1: Xác định được nhiệm vụ học tập

Trong giờ học theo DHHT thì mỗi cá nhân, nhóm HS sẽ tồn tại trong một nhóm nhất định và giữ một vai trò nhiệm vụ nhất định Vì vậy, ở bước này HĐ của HS là tiếp nhận nhiệm vụ từ GV và tiếp nhận nhiệm vụ từ nhóm

Bước 2: Tập hợp theo nhóm

- Các nhóm trao đổi trong nhóm để hiểu thấu nhiệm vụ phải làm

- Phân công nhiệm vụ học tập cho từng cá nhân trong nhóm

Bước 3: Tự nghiên cứu, thảo luận trong nhóm

Từng cá nhân làm việc độc lập, thông báo kết quả làm việc, trao đổi thống nhất trong nhóm về kết quả nhiệm vụ được giao, cử đại diện (hoặc phân công) trình bày kết quả làm việc của nhóm

Bước 4: Tự đánh giá, tự điều chỉnh

Sau khi đã tiến hành thảo luận trong lớp thì GV sẽ đưa ra những phân tích, đánh giá

và kết luận căn cứ vào đó HS sẽ tự đánh giá, tự điều chỉnh kết quả nghiên cứu của mình

2.3.1 Qui trình DHHT trong hình thành kiến thức mới

2.3.1.1 Qui trình chung

Chúng tôi đưa ra quy trình DHHT trong hình thành KT mới gồm 5 bước:

Sơ đồ 2.2 Quy trình DHHT trong hình thành KT mới

Các

bước

Bước

1

Thành lập nhóm và giao nhiệm vụ cho nhóm

Gia nhập nhóm và tiếp nhận nhiệm vụ học tập

Bước

2

Hướng dẫn nhóm HS

tự nghiên cứu

Nhóm HS tự nghiên

cứu

Bước

3

Tổ chức trao đổi thảo luận

Hợp tác với các bạn trong nhóm học tập

Bước

5

Kết luận, kiểm tra và

đánh giá

Hợp tác với GV tự đánh giá, tự điều

chỉnh

Bước

4

Tổ chức trao đổi thảo luận lớp

Hợp tác với các bạn

trong lớp

2.3.1.2 Ví dụ minh họa

2.3.2 Qui trình DHHT trong củng cố và hoàn thiện kiến thức

2.3.2.1 Qui trình chung

Chúng tôi đưa ra quy trình DHHT trong củng cố và hoàn thiện kiến thức gồm 5 bước:

Sơ đồ 2.3 Quy trình DHHT trong củng cố và hoàn thiện KT

2.3.2.2.Ví dụ minh họa

2.4 Một số bài soạn mẫu có vận dụng dạy học hợp tác để dạy một số loại bài về nội dung Di truyền và biến dị Sinh học 9 – THCS

CHƯƠNG 3

THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM

Chương này trình bày mục đích, nội dung, phương pháp và kết quả thực nghiệm sư phạm đã tiến hành

3.1 Mục đích thực nghiệm

Kiểm tra giả thuyết khoa học của đề tài đã nêu ra

3.2 Nội dung và phương pháp thực nghiệm

Chúng tôi đã tiến hành soạn, giảng các bài học lý thuyết trong SGK lớp 9 chương 1,2,3 phần di truyền - biến dị theo hướng rèn luyện kĩ năng học hợp tác cho HS Trong khi thực nghiệm tại mỗi trường, chúng tôi đều cho tiến hành song song, cứ một lớp TN và một

Các

Bước

1

Thành lập nhóm và giao nhiệm vụ cho nhóm

vụ cho nhóm

Gia nhập nhóm và tiếp nhận nhiệm vụ học tập

vụ học tập cho HS Bước

2

Xác định và cụ thể hóa

nhiệm vụ

Tự nghiên cứu cá nhân

Bước

3

Tổ chức học tập hợp

tác nhóm

Hợp tác với các bạn trong nhóm

Bước

5

chỉnh

Bước

4

Tổ chức trao đổi thảo luận lớp

Hợp tác với các bạn

trong lớp