Tuy nhiên, thông thường người ta không hiểu rõ công việc của hoạt động biên tập mà chỉ đồng hóa biên tập báo chí với biên tập bản thảo.. Báo chí có nhiều thể loại khác nhau : truyền hình
Trang 1PHẦN I – LÝ THUYẾT:
Đề tài : Trình bày quá trình biên tập báo chí Liên hệ
A – MỞ ĐẦU
I- Lý do chọn đề tài
“ Biên tập” là cụm từ quen thuộc trong báo chí nói chung; hầu hết mọi người đều từng nghe đến “ Biên tập viên” hay “Ban biên tập”… và đều biết đó là những chức danh quan trọng trong một cơ quan báo chí Tuy nhiên, thông thường người ta không hiểu rõ công việc của hoạt động biên tập mà chỉ đồng hóa biên tập báo chí với biên tập bản thảo Từ đó không hiểu rõ hoạt động này dẫn đến xem nhẹ tầm quan trọng của nó trong cơ quan báo chí
Thực chất hoạt động biên tập không chỉ dừng lại ở việc sửa lỗi chính tả hay ngữ pháp hay câu từ Hoạt động biên tập rộng hơn rất nhiều và có ý nghĩa quan trọng trong bất kì một cơ quan báo chí nào Người ta không chỉ biên tập sau khi có tác phẩm, mà thực chất hoạt động biên tập còn có tính tiền đề định hướng trong việc sáng tạo một tác phẩm báo chí Nói cách khác, hoạt động biên tập báo chí là xuyên suốt quá trình hoạt động báo chí Nội dung công tác biên tập báo chí vô cùng đa dạng và phong phú và có nhiều khâu Trong đó biên tập bản thảo – thứ mà hầu hết mọi người cho rằng nó có ý nghĩa là biên tập – chỉ là một khâu
Biên tập cũng giống như mọi công việc khác trong báo chí, cần phải được thực hiện theo các bước, các khâu để công việc đạt hiệu quả cao nhất Để có thể hiểu rõ hơn hoạt động biên tập, chúng ta cần nắm được quá trình của nó Đó là lý do tôi chọn đề tài này Quá trình biên tập được tiến hành qua các khâu có trình tự và logic, từng khâu có mối liên hệ chặt chẽ với nhau Tìm hiểu về quá trình biên tập cũng chính là cung cấp cho bản thân những kiến thức căn bản của hoạt động biên tập Đây là kiến thức căn bản để có thể mở rộng và nâng cao hiểu biết về công việc này Đây là điều quan trọng căn bản cần biết khi muốn học về biên tập (sau khi tìm hiểu về khái niệm) Đối với những người muốn trở thành một biên tập viên và gắn liền với lao động biên tập, việc nắm được các bước
Trang 2trong quá trình biên tập là bước căn bản tiền đề cho việc rèn luyện bản thân để có những phẩm chất kỹ năng phù hợp với công việc này
Đồng thời việc nghiên cứu về quá trình biên tập cũng rèn luyện cho chúng ta một tư duy logic trong báo chí Nó giúp ích cho quá trình sáng tạo tác phẩm báo chí và hạn chế những sai sót khi sáng tạo tác phẩm
Tóm lại, việc tìm hiểu về quá trình biên tập báo chí là cần thiết đối với những người học báo chí nói chung và càng quan trọng hơn với
những người muốn trở thành một biên tập viên Nó là nền tảng cho sự tìm hiểu và trau dồi những kiến thức mở rộng và chuyên sâu hơn của hoạt động biên tập.
II- Giới hạn lĩnh vực đề tài
Báo chí có nhiều thể loại khác nhau : truyền hình, phát thanh, báo in, báo ảnh… Công việc biên tập tùy theo từng thể loại cũng có những đặc thù riêng biệt.Ví dụ như : trong truyền hình do đặc thù hình ảnh là chính văn, công việc biên tập không chỉ dừng lại ở biên tập kịch bản, mà còn là biên tập hình ảnh,ngoài ra còn có âm thanh tiếng động cũng như lời bình; tất
cả những yếu tố đó kết hợp với nhau để tạo nên một tác phẩm truyền hình hoàn thiện
Đồng thời mỗi cơ quan báo chí lại có những đối tượng công chúng và những nội dung trọng tâm hướng đến khác nhau, hoạt động biên tập vì thế mà cũng có những điều chỉnh sao cho phù hợp và có hiệu quả Đơn giản như hoạt động biên tập ở một cơ quan báo in, báo mạng sẽ khác với hoạt động biên tập tại một đài truyền hình; hay thậm chí hoạt động biên tập tại báo Nhân Dân sẽ khác với hoạt động biên tập tại báo Hoa Học Trò…
Do vậy, vì lý do thời gian và vốn kiến thức cũng như tài liệu còn hạn chế,
trong bài tập của mình, em chọn phân tích và trình bày về quá trình của hoạt động biên tập báo in Hoạt động biên tập báo in mang nhiều đặc
trưng cơ bản trong quá trình biên tập báo chí đồng thời cũng có những đặc thù cơ bản khác với các thể loại báo chí khác
B – PHÂN TÍCH
Trang 3Để đi sâu phân tích về quá trình biên tập báo in, em chia thành ba phần : tìm hiểu các khái niệm; phân tích các khâu trong quá trình biên tập báo
in và kết luận chung
I- Tìm hiểu các khái niệm
1- Khái niệm biên tập báo chí:
Có nhiều khái niệm được đưa ra để định nghĩa về hoạt động biên tập báo chí Nếu như hỏi một độc giả hoạt động biên tập là gì, họ sẽ trả lời biên tập là sửa lỗi các bài viết Nhưng nếu hỏi một biên tập viên, có thể chúng
ta sẽ nhận được nhiều câu trả lời khác nhau
Có một số người đã tìm cách định nghĩa biên tập Theo Sonia Jaffe Robbins, giảng viên môn biên tập báo chí tại Đại học New York thì:
“biên tập văn bản là một quy trình mà trong đó biên tập viên giúp cho phóng viên cải thiện việc viết lách, để cho bài vở trở nên rõ ràng và được trình bày một cách tốt nhất có thể được.”
Làm việc với từ ngữ là nhiệm vụ đầu tiên của một biên tập viên Công việc này được gọi là biên tập văn bản (copy editing) Công việc chính của biên tập viên văn bản bao gồm việc sửa lỗi ngữ pháp, bút pháp và tìm cách làm cho bài vở chính xác hơn Thật ra, biên tập viên phải làm nhiều hơn thế nữa: tập trung suy nghĩ và suy nghĩ một cách sáng tạo Và công việc biên tập cũng rộng hơn thế
Biên tập báo chí là một quá trình tổ chức lực lượng xã hội xây dựng nên các tác phẩm báo chí; phân tích, đánh giá, sửa chữa và hoàn thiện tác phẩm để đưa in (hoặc phát) đáp ứng một nhiệm vụ nhất định.
2- Khái niệm báo in và biên tập báo in
Báo in là thể loại báo chí ra đời sớm nhất trên thế giới và là tiền đề cho những thể loại báo chí khác ra đời và phát triển Báo in (báo viết)
là tên gọi loại hình báo chí được thực hiện bằng phương tiện in ấn (báo, tạp chí, bản tin thời sự, bản tin thông tấn) Báo in là sản phẩm định kỳ về thời gian, định kỳ về nội dung.
Trang 4Do báo in cũng là một thể loại báo chí Với đặc thù ngôn ngữ là chính văn, công việc biên tập báo in mang những đặc trưng cơ bản nhất của biên tập báo chí
3- Khái quát về biên tập báo in:
Biên tập báo chí xuyên suốt quá trình hoạt động báo chí, đóng vai trò vô cùng quan trọng trong quá trình xây dựng tác phẩm báo chí Trong báo
in, biên tập cũng đóng vai trò then chốt tại các tòa soạn
Nhà báo Mỹ Colin Nickerson, thông tín viên ở nước ngoài của tờ báo nổi
tiếng The Boston Globe cho rằng : “Tôi đã học được rằng việc viết lách
khó khăn hơn tôi từng nghĩ rất nhiều Cần phải động não và rất nhiều nỗ lực Sự khác nhau giữa bài báo hay với bài báo dở chẳng liên quan gì đến nội dung của bài báo đó… mà điều tạo ra sự khác biệt thường là do
có bao nhiêu tâm huyết và nỗ lực người phóng viên và kế đến là những người biên tập của anh, chị ta sẵn sàng đổ vào bài.”
Nội dung công tác biên tập báo chí rất phong phú, đa dạng từ khâu đề tài
đến theo dõi ảnh hưởng của báo chí đối với xã hội Ta có thể khái quát quá trình biên tập báo chí thành năm khâu công tác : Đề tài và kế hoạch đề tài, tổ chức và bồi dưỡng cộng tác viên, biên tập bản thảo, theo dõi in và sửa bài, tuyên truyền giới thiệu và phát huy tác dụng của báo chí Năm khâu trên tạo thành một hệ thống hoàn chỉnh, đồng bộ, liên qua chặt chẽ với nhau trong quá trình biên tập báo chí Biên tập báo
in với đặc thù ngôn ngữ ở dạng chữ viết là chính văn cũng trải qua năm khâu kể trên Để tìm hiểu cụ thể hơn về quá trình biên tập báo in,
em xin được phân tích theo năm khâu kể trên.
II- Phân tích các khâu trong quá trình biên tập báo in
1- Công tác đề tài và kế hoạch đề tài
1.1- Đề tài và yêu cầu đề tài
- Khái niệm: Đề tài là phạm vi hiện thực của cuộc sống được phản ánh trong tác phẩm báo chí Trong báo in, đề tài chính
là phạm vi hiện thực của cuộc sống được nhà báo chọn để khai thác trong tác phẩm báo in của mình bằng ngôn ngữ là chủ yếu
Trang 5- Yêu cầu của đề tài báo in cũng cần đảm bảo các yêu cầu của một đề tài báo chí, đó là: đảm bảo tính định hướng, tính hấp dẫn và tính khả thi.
• Tính định hướng: Đề tài phải phù hợp với tôn chủ, mục đích, chức năng, nhiệm vụ của tòa soạn Đồng thời đề tài phải phản ánh đúng đường lối, quan điểm, chính sách của Đảng và Nhà nước và góp phần định hướng dư luận
xã hội và thị hiếu bạn đọc
• Tính khả thi: Đề tài phải có tác giả có khả năng thực hiện, có cơ sở vật chất tài chính để thực hiện đề tài
• Tính hấp dẫn : Bản thân đề tài phải hay và đề tài phải được bạn đọc quan tâm và đáp ứng nhu cầu của bạn đọc 1.2- Kế hoạch đề tài
- Kế hoạch đề tài là khâu mở đường, mọi hoạt động của tòa soạn đều phải căn cứ vào kế hoạch đề tài.
- Kế hoạch đề tài phải có tính linh hoạt, có khả năng đáp ứng, phục vụ kịp thời những thay đổi và đòi hỏi của thực tiễn nảy sinh trong quá trình tổ chức thực hiện.
2- Tổ chức và bồi dưỡng cộng tác viên
2.1- Khái niệm cộng tác viên
- Cộng tác viên là những người cộng tác với tòa soạn để thực hiện kế hoạch đề tài, biến đề tài thành tác phẩm báo chí
và phát huy tác dụng của báo chí
- Báo in có một đặc điểm là đề tài được thể hiện bằng ngôn ngữ là chính văn, việc thực hiện tác phẩm báo in cũng vì vậy
mà độc lập và chủ động hơn so với các thể loại báo chí khác Nhà báo có thể chủ động đến địa điểm lấy thông tin, và viết bài gửi về tòa soạn mà ít phải phụ thuộc vào các yếu tố kỹ thuật, đồng thời cũng không đòi hỏi phải thực hiện theo ekip như truyền hình Bởi vậy đội ngũ cộng tác viên của báo in sẽ đông đảo hơn so với các thể loại báo chí khác
2.2- Các loại cộng tác viên
- Có thể nói hoạt động biên tập có bao nhiêu công việc thì
có bấy nhiêu loại cộng tác vên Đó là những tác giả sáng tác, biên soạn, dịch; những cộng tác viên nhận xét, thẩm định, hiệu
Trang 6đính; cộng tác viên thiết kế mĩ thuật; những người gợi ý; phát hiện đề tài, phê bình…
- Trong đó, tác giả là những cộng tác viên chủ yếu vì họ là những người trực tiếp làm ra tác phẩm báo chí, tạo nguồn đầu vào và có tình quyết định trong hoạt động biên tập
- Trong báo in, không nhất thiết phải là nhà báo; tác giả bài báo mới trở thành cộng tác viên của một tòa soạn báo in Đội ngũ cộng tác viên trong một tòa soạn báo in phong phú hơn rất nhiều Một độc giả có thể gửi bài tự thực hiện hoặc sưu tầm, dịch… về cho tòa soạn để tòa soạn lựa chọn đăng tải; hoặc có thể đóng góp ý kiến, phê bình nhận xét bài viết của tòa soạn, gợi ý chủ đề cho tòa soạn v v
2.3- Công tác cộng tác viên
- Là việc tổ chức mạng lưới những người cộng tác; biên tập viên phải phát hiện, bình chọn, vận động và tổ chức thành một mạng lưới rộng khắp và có lực lượng cộng tác viên nòng cốt Lực lượng cộng tác viên luôn phát triển và được bổ sung thêm những nhân tố tích cực
- Có kế hoạch bồi dưỡng phù hợp đối với từng loại cộng tác viên để phát huy sở trường của họ Tổ chức hội nghị cộng tác viên theo định kì và hội nghị chuyên đề theo yêu cầu của đề tài
- Tổ chức hội nghị bạn đọc giúp tác giả hiểu thêm từng đối tượng Đồng thời xây dựng mối quan hệ tòa soạn với cộng tác viên
- Với cộng tác viên, biên tập viên làm vai trò trung gian giữa người làm báo và người viết báo Vai trò ấy khiến việc sửa bài cho người bên ngoài đôi khi khó khăn và phức tạp hơn Đã
có không ít các bậc học giả, các chuyên viên mà tên tuổi đã trở thành "thương hiệu" khi thấy bài viết của mình bị sửa đôi chút
đã vội phê phán tòa soạn một cách nặng nề rằng: đẻ đứa con ra không ai muốn con mình bị cắt chân, cắt tay Thật ra người biên tập không độc ác như vậy, họ chỉ cắt những mẩu thịt thừa và vài
dị tật của cơ thể ấy mà thôi
2.4- Căn cứ để lựa chọn cộng tác viên
Trang 7- Trước hết cộng tác viên phải là những người có đồng quan điểm với tòa soạn
- Cộng tác viên phải là những người có đủ năng lực tri thức cần thiết và khả năng thể hiện đề tài
3- Biên tập bản thảo
3.1- Khái niệm bản thảo
Bản thảo trong báo in là kết quả lao động sáng tạo của tác giả được gửi đến tòa soạn để biên tập và cho in ấn Biên tập bản thảo là quá trình từ lúc tiếp nhận bản thảo của tác giả đến lúc biên tập hoàn chỉnh trở thành tác phẩm được in ấn trên mặt báo.
- Trong báo in, hoạt động biên tập bản thảo này dễ bị người ta hiểu nhầm thành hoạt động biên tập nói chung Đó cũng là điều
dễ hiểu vì biên tập bản thảo trong báo in có vai trò vô cùng quan trọng
- Với đặc thù ngôn ngữ chữ viết là chính văn, độc giả của báo in tiếp nhận thông tin chủ yếu thông qua ngôn ngữ ở dạng chữ viết, bởi vậy việc sử dụng từ ngữ, lỗi chính tả, câu cú ngữ pháp hay diễn đạt… đều ảnh hưởng đến thông tin mà độc giả tiếp nhận và chất lượng của tòa soạn
- Bởi thế công việc biên tập trong báo in có vai trò vô cùng quan trọng
3.2- Đánh giá bản thảo
Đánh giá bản thảo báo in trải qua các bước sau:
B1: Trước hết là đánh giá chủ đề tư tưởng của tác phẩm, cách nhìn, cách đề cập và giải quyết vấn đề của tác giả
B2: Xác định tính chân thực, chính xác của tác phẩm báo in B3: Đánh giá tác phẩm về mặt ngôn ngữ ở cấp độ từ, câu, đoạn và cả văn bản
B4: Đánh giá tác phẩm về mặt logic văn bản, sự tuân tho các
quy luật logic, sự suy luận đúng đắn và cấu trúc hợp lý 3.3- Xử lý bản thảo
Căn cứ để xử lý bản thảo báo in đầu tiên là dựa vào những kết luận rút ra từ việc đánh giá bản thảo và các phương tiện tư tưởng, nội dung, ngôn ngữ thể hiện và cấu trúc logic
Trang 8- Căn cứ vào tôn chỉ, mục đích, nhiệm vụ của tòa soạn và những điều kiện thực tế của toàn soạn
- Mức độ xử lý bản thảo : biên tập viên đề xuất các giải quyết thích hợp, bản thảo được chấp nhận hay không được chấp nhận
- Xử lý bản thảo là một công việc phức tạp, nó đòi hỏi phải đánh giá chính xác hợp lý và đúng đắn
3.4- Sửa chữa bản thảo
Bản thảo của tác giả do nhiều nguyên nhân chủ quan, khách quan thường để lại nhiều lỗi trong nội dung và hình thức trình bày
Biên tập viên chỉ bắt đầu sửa chữa bản thảo khi đã nắm được toàn bộ tác phẩm và chỉ sửa chữa khi đã khẳng định được sự cần thiết của nó Do đó biên tập viên phải có những phát hiện chính xác, cân nhắc kỹ lưỡng trước khi sửa theo nguyên tắc
“sửa càng ít càng tốt và không sửa thì tốt hơn”.
Sửa bài nhưng không được sửa ý, đó là nguyên tắc mà người biên tập nào cũng thuộc nằm lòng Chính sự tôn trọng ý tưởng của người viết khiến báo chí phản ánh được những góc nhìn khác nhau về một vấn đề được xã hội quan tâm, mới không bị rập khuôn như cách hiểu máy móc báo chí là một công cụ Sửa chữa bản thảo có nhiều mức độ, từ đơn giản đến phức tạp
và trên thực tế không có ranh giới rõ ràng giữa các mức độ sửa chữa
Sửa chữa bản thảo báo in là khâu trung tâm trong hoạt động biên tập bản thảo báo in
Sáng tạo một tác phẩm báo in cũng giống như sáng tạo một tác phẩm văn học vậy, chỉ khác rằng nguyên liệu của tác phẩm ấy phải xuất phát hoàn toàn từ thực tế cuộc sống mà không hư cấu Chính vì vậy mà nhà báo với những tác phẩm báo in của mình cũng có những thứ rất “cá nhân” như văn phong, lối diễn đạt cá nhân, “bút pháp”… Người biên tập phải hiểu rõ được điều đó,
và sự sửa chữa trong quá trình biên tập bản thảo báo in cần phải
đáp ứng được việc loại bỏ các lỗi nhưng vẫn giữ nguyên được
ý đồ của nhà báo và những dấu ấn cá nhân trong bài báo đó.
3.5- Biên tập mỹ thuật, kỹ thuật
Trang 9Tác phẩm báo in có nội dung tốt cũng cần phải có cách trình bày phù hợp Việc lựa chọn cho môt tác phẩm báo chí cách trình bày cũng giống như ta chọn trang phục, bài báo hay với cách trình bày tốt sẽ có giá trị tăng lên nhiều lần; đồng thời cách trình bày cũng đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy sự tiếp thu từ độc giả Biên tập viên phải quán triệt nguyên lý cơ bản của công việc trình bày báo chí
- Phải đảm bảo sự thống nhất giữa hình thức và nội dung qua việc dàn trang, dáng chữ, mảng màu, hình minh họa…
- Hỗ trợ cho người đọc tiếp thu dễ dàng và sâu sắc hơn nội dung tác phẩm : khổ giấy, chữ in (kiểu và cỡ), các chỉ dẫn…
- Sự kết hợp hài hòa giữa trình bày mỹ thuật và kỹ thuật, lựa chọn phương án minh họa phù hợp với phương pháp in, chất liệu in…
- Trình bày minh họa phải phù hợp với từng thể loại tác phẩm
và nội dung tác phẩm
4- Theo dõi in và sửa bài
4.1- Theo dõi in
Hoạt động biên tập không trực tiếp tham gia vào công việc in báo, nhưng biên tập cần theo dõi tiến độ in và kỹ thuật in để đảm bảo tính chính xác của sản phẩm báo in
- Tiến độ in : In theo đúng kế hoạch; báo in chậm sẽ mất giá trị; sau in là những khâu phát hành báo in đúng thời điểm và đúng địa chỉ
- Kỹ thuật in: In đúng bản thảo mẫu với những yêu cầu
nghiêm ngặt về mặt hình thức
4.2- Sửa bài
Công việc sửa bài là đính sửa chữa lại những lỗi sai trong quá trình đánh máy hoặc in (so với bản thảo mẫu)
Việc sửa bài góp phần nâng cao chất lượng của sản phẩm báo
in Việc để lại các lỗi sai có thể gây ra hiểu sai và mất lòng tin của bạn đọc vào sản phẩm báo in đó
Trang 10Sửa bài theo nguyên tắc ngắn gọn, nhất quá lệch sửa Dấu sửa bài có tác dụng làm đơn giản các chỉ dẫn sửa và nhanh chóng tìm ra lỗi để sửa
5- Tuyên truyền giới thiệu và phát huy tác dụng báo chí
- Ý nghĩa : Làm cho bạn đọc biết đến sản phẩm báo chí nói chung và sản phẩm báo in nói riêng; cổ động người đọc, hướng dẫn bạn đọc đọc và làm theo
- Yêu cầu : Người tuyên truyền phải nắm vững nội dung và phù hợp với đối tượng; phải đúng lúc đúng chỗ và linh hoạt, sáng tạo, hấp dẫn
- Hình thức: Phong phú đa dạng trên mặt báo với nhiều hình thức khác nhau
III- Kết luận chung
Công việc biên tập báo in là một quá trình với những khâu xâu chuỗi có mối liên quan chặt chẽ với nhau Vai trò của biên tập ngày càng quan trọng cùng với quá trình phát triển của truyền thông báo chí nói chung và báo in nói riêng Đã từ lâu, nhiệm vụ của biên tập viên báo in chủ yếu là sửa sai, gạn lọc và trau chuốt câu cú làm cho bài viết giản dị, dễ hiểu Để làm công việc vừa nói một cách hoàn mỹ, người biên tập cần tra cứu, đối chiếu tài liệu và hội ý với người viết Bài viết sau khi được sửa sẽ trở nên trong sáng, mạch lạc và ít sai sót hơn Nhưng chừng ấy vẫn chưa đủ, người biên tập còn phải sống trong dòng thời sự chủ lưu, có trí phán đoán, sự uyên bác trong nhiều lĩnh vực, óc biện luận và phản biện, trí tưởng tượng, đức tính thận trọng và khiêm tốn, đồng thời cũng phải biết hoài nghi
Các cơ quan báo chí uy tín có một điểm chung: tất cả đều sử dụng những biên tập viên giỏi, báo in cũng không ngoại lệ Tay nghề cao của tập thể biên tập viên là một trong những yếu tố quan trọng nhất tạo nên sức mạnh cho một cơ quan truyền thông Tuy nhiên, công chúng lại không biết tới họ vì họ không được ký tên trên các bài báo như phóng viên