Tiểu luận cao học quan điểm macxit về thời đại và đặc trưng của thời đại hiện nay

MỞ ĐẦUViệc nhận thức rõ và xác định đúng thời đại có ý nghĩa cực kỳ quantrọng vì nó giúp ta biết được những nấc thang phát triển của xã hội, nắm đượcyếu tố có tính ổn định trong một thế

MỞ ĐẦU

Việc nhận thức rõ và xác định đúng thời đại có ý nghĩa cực kỳ quantrọng vì nó giúp ta biết được những nấc thang phát triển của xã hội, nắm đượcyếu tố có tính ổn định trong một thế giới đầy biến động

Lịch sử phát triển của xã hội loài người thường được đo bằng nhữngthiên niên kỷ, thế kỷ, thập kỷ, năm tháng, ngày giờ Nhưng còn một cách đokhác sâu sắc hơn và có ý nghĩa hơn nhiều là xác định sự phát triển xã hộibằng những chuyển biến, những thay đổi có tính bước ngoặt được bắt đầu từnhững sự kiện đặc biệt báo hiệu sự chuyển hóa về chất của đời sống xã hội

Đó là cách phân định xã hội bằng thời đại, là việc dựa vào những tiêu chí nhấtđịnh để phân kỳ lịch sử và đặt tên cho nó

Việc nhận thức rõ và xác định đúng thời đại có ý nghĩa cực kỳ quantrọng vì nó giúp ta biết được những nấc thang phát triển của xã hội, nắm đượcyếu tố có tính ổn định trong một thế giới đầy biến động, tìm thấy xu hướng tấtyếu trong vô vàn những hiện tượng phức tạp mang tính ngẫu nhiên của đờisống xã hội

Mỗi quốc gia, mỗi dân tộc, đặc biệt là mỗi Đảng Cộng sản Mác-xít nin-nít rất cần phải biết mình đang sống ở thời đại lịch sử nào với những đặcđiểm, tính chất, nội dung, xu thế phát triển của nó ra sao Biết được như vậycũng là hiểu rõ ta đang sống ở đâu và sẽ đi tới đâu, giúp ta nhìn xa trông rộng,nắm bắt khuynh hướng phát triển và quy luật xoay vần của nhân loại để vừa

Lê-có thể lựa chọn được hướng đi phù hợp với sự phát triển của lịch sử; vừa dựbáo, và đoán định tới mức lường trước được những thách đố phức tạp, tránhđược những vấp váp sai lệch trên đường đi, từ đó sẽ không bị chao đảo hoặc

bị cuốn trôi trước phong ba bão táp của đời sống chính trị quốc tế Có nhưvậy, đất nước sẽ phát triển mạnh mẽ, thoát được khó khăn nghèo đói; bìnhyên cho đất nước, hạnh phúc cho nhân dân

Thời đại mà những người Mácxít nói đến, là một khái niệm chính trị, là

sự khái quát chiến lược ở tầng nấc cao nhất về tiến trình phát triển và xu thế

cơ bản của thế giới Về mặt thời gian, nó chỉ một giai đoạn tương đối dàitrong tiến trình phát triển lịch sử thế giới Về mặt không gian, nó lấy đặctrưng phát triển xã hội của đại đa số quốc gia và khu vực trong phạm vi toànthế giới làm căn cứ Về mặt nội dung, nó là sự khái quát bản chất về các mâuthuẫn và vấn đề của thế giới Nhìn từ phương hướng phát triển, nó là sự phảnánh cơ bản về tình thế cơ bản của tiến trình lịch sử thế giới.

I Căn cứ chủ yếu để phân chia thời đại

Vấn đề “thời đại” là một đề tài hấp dẫn được các học giả phương Đông

và phương Tây nghiên cứu tìm hiểu và đã đưa ra rất nhiều kiểu phân chia Cóngười thông qua đặc trưng tình thế của thế giới để phân chia thời đại, như:thời đại hai cực, thời đại đa cực, thời đại toàn cầu hoá, thời đại Chiến tranhlạnh, thời đại hậu chiến tranh lạnh, thời đại sau hậu chiến tranh lạnh, thời đạihoà hoãn, v.v Có người lấy sự phát triển của khoa học - công nghệ hiện nay

để xác định thời đại, như: thời đại khoa học - công nghệ, thời đại điện tử, thờiđại tin học, thời đại sinh học, thời đại toàn cầu, thời đại không gian vũ trụ,v.v Có người lấy hình thái kinh tế để phân chia thời đại, như: thời đại kinh

tế nông nghiệp, thời đại kinh tế công nghiệp, thời đại kinh tế tri thức,v.v…Thậm chí có người lấy sự ảnh hưởng của đảng phái một nước nào đó để phânchia thời đại, như: thời đại Truman, thời đại Ri gân, v.v Còn có người lạilấy ảnh hưởng của một trường phái nào đó để phân chia, như: thời đạiKeynes, thời đại hậu Keynes,v.v Do cách nhìn nhận và phương pháp nghiêncứu khác nhau, khiến cho sự khái quát về tính chất và đặc trưng của thời đạihiện nay của mọi người không giống nhau Các cách phân chia nói trên khôngthể phủ nhận, ở một góc độ nào đó có sự hợp lý nhất định, nhưng đã xem nhẹtính chất xã hội của thời đại Điều đó cũng đã phản ánh quan điểm thời đạiriêng biệt nào đó có ý nghĩa định hướng chiến lược và chỉ dẫn chính sách tolớn, lý giải về thời đại khác nhau thường sinh ra các quan điểm thế giới, quanđiểm chính trị và quan điểm chiến lược khác nhau, từ đó trực tiếp ảnh hưởngđến chính sách đối nội, đối ngoại của một nước

Xã hội loài người phong phú, nhiều màu sắc, nhiều sự việc; trên thế giớiđầy khó khăn, phức tạp, không chỉ tồn tại ở các lĩnh vực kinh tế, khoa học –công nghệ, chính trị, quân sự, văn hoá, v.v , mà còn tồn tại các lực lượng vàcác chủ thể lợi ích: quốc gia, khu vực, dân tộc, tôn giáo, giai cấp, tầnglớp,v.v khác nhau, các hiện tượng thế giới muôn hình muôn vẻ và các mâuthuẫn lực lượng, các xung đột lợi ích đan xen vào nhau Muốn nắm được nhịpđập của thời đại, làm rõ chủ đề của thời đại, cần phải nghiên cứu sâu các hiệntượng phức tạp của thế giới, nắm được đặc trưng căn bản của thế giới; phảitìm thấy những mâu thuẫn chủ yếu từ trong các mâu thuẫn rất phức tạp đanxen nhau của thế giới

Thứ nhất, phải vận dụng phương pháp phân tích giai cấp, phân tích các

điều kiện của sự chuyển biến thế giới, đánh giá và nhận rõ đặc trưng cơ bảncủa thời đại Với những người Mácxít, một thời đại được gọi là thời đại, thờiđại này khác biệt với một thời đại khác, chính là vì trong tiến trình phát triểnlịch sử loài người, giai đoạn riêng biệt nào đó, nó bao gồm toàn bộ nhữnghiện tượng và những cuộc chiến tranh muôn hình muôn vẻ, điển hình cũng có

mà không điển hình cũng có, lớn cũng có mà nhỏ cũng có, riêng cho các nướctiên tiến cũng có mà riêng cho các nước chậm tiến cũng có Khi trên thế giớicòn tồn tại phổ biến các chế độ nhà nước có tính chất khác nhau, giai cấp xãhội khác nhau, chế độ xã hội khác nhau, có mối quan hệ phức tạp với tínhchất và trình độ phát triển của lực lượng sản xuất xã hội, xét đến cùng bị nóchế ước và do nó quyết định, muốn phân biệt thời đại thì phải kiên trì phươngpháp phân tích giai cấp xã hội nào, loại chế độ nhà nước nào quyết định vàảnh hưởng đến nội dung chủ yếu của thời đại, đến đặc điểm bối cảnh chủ yếucủa thời đại, v.v là căn cứ cơ bản để phân định thời đại

Thứ hai, phải lựa chọn những sự kiện lịch sử đặc biệt nổi bật đã xảy ra

trong đời sống hiện thực làm mốc để phân chia thời đại V.I.Lê nin đã chỉ ra:

“Dĩ nhiên là những cách phân giới hạn đó, cũng như nói chung những cáchphân giới hạn trong thời tự nhiên hoặc trong xã hội, đều chỉ có tính chất quy

ước và không cố định, đều là tương đối chứ không phải là tuyệt đối và nếu talấy những sự kiện lịch sử nổi bật nhất, đáng chú ý nhất để làm mốc cho nhữngphong trào lịch sử lớn thì đó cũng chỉ làm một cách phỏng chừng mà thôi”.Lênin đã từng lựa chọn cuộc chiến tranh Mỹ - Tây Ban Nha (1893), cuộcchiến tranh Anh - Bôe (1899 - 1902), cuộc chiến tranh Nga - Nhật (1904 -1905) và cuộc khủng hoảng kinh tế châu Âu năm 1900 làm những mốc chủyếu của thời kỳ lịch sử (CNTB tự do tiến vào giai đoạn đế quốc chủ nghĩa)

đó Lênin nhấn mạnh: “Chúng ta đang sống ở khoảng giao thời giữa hai thờiđại và chỉ có thể hiểu được những biến cố lịch sử có ý nghĩa lớn lao đang diễn

ra trước mắt chúng ta nếu trước hết chúng ta phân tích những điều kiện kháchquan của bước chuyển từ thời đại này sang thời đại kia” Chính vì vậy, Lênincoi thắng lợi của cách mạng XHCN Tháng Mười là sự mở đầu của thời đạimới, cho rằng Cách mạng Tháng Mười thắng lợi mở ra con đường quá độ từCNTB lên CNXH của lịch sử loài người Còn Đặng Tiểu Bình cho rằng, việckết thúc chiến tranh thế giới lần thứ hai, một loạt nước XHCN ra đời, nhânloại tiến vào thời đại mới hoà bình và phát triển, v.v là cột mốc

Thứ ba, kiên trì nguyên tắc kết hợp “tính phổ biến” với “tính đặc thù”,

lấy hiện tượng mang tính phổ biến trong phạm vi thế giới để giới định nộidung thời đại Bản thân khái niệm thời đại có tính thế giới, mâu thuẫn thế giới

và quy luật phát triển thay đổi của nó xuyên qua các hiện tượng mà xác địnhnội dung thời đại, là “sự tổng hoà của các kiểu, các loại hiện tượng” Thời đại

là một khái niệm chiến lược Về mặt thời gian, không phải chỉ là mười mấynăm, mấy chục năm, mà chỉ là thời kỳ lịch sử tương đối dài; về mặt nội dung,không phát triển là chỉ những sự kiện cá biệt, hiện tượng cá biệt, mà là từtrong phân tích các mặt kinh tế, chính trị, quân sự, khoa học - kỹ thuật, vănhoá, v.v của thế giới, từ trong các hiện tượng phức tạp tìm kiếm những yếu

tố và hợp lực phản ánh chỉnh thể, xác định những mâu thuẫn chủ yếu, đặctrưng chủ yếu và hướng đi cơ bản của thế giới Sở dĩ, Lênin xác định nửa đầuthế kỷ XX là thời đại “chiến tranh” và “cách mạng” là vì Người cho rằng:

“Một thời đại được gọi là thời đại, chính là vì nó bao gồm toàn bộ những hiệntượng và những cuộc chiến tranh muôn hình muôn vẻ, điển hình cũng có màkhông điển hình cũng có, lớn cũng có mà nhỏ cũng có, riêng cho các nướctiên tiến cũng có mà riêng cho các nước chậm tiến cũng có”

Thứ tư, phải biết kết hợp thời đại lớn với thời đại nhỏ để phân tích xu thế

phát triển của thời đại Những người Mácxít cho rằng, thời đại có sự phân biệtlớn nhỏ, không thể sử dụng khái niệm thời đại một cách chung chung Thôngthường mà nói, chúng ta sử dụng phần lớn là khái niệm thời đại lớn, tức cácgiai đoạn lịch sử khác nhau trong tiến trình phát triển xã hội loài người.Nhưng cũng không loại trừ sử dụng khái niệm thời đại nhỏ hoặc giai đoạnnhỏ ở một số trường hợp nào đó, tức trong thời đại lớn lại có thể chia ranhững thời đại nhỏ hoặc giai đoạn nhỏ C.Mác cho rằng: “Về đại thể, có thểcoi các phương thức sản xuất châu Á, cổ đại, phong kiến và tư sản hiện đại lànhững thời đại tiến triển dần dần của hình thái kinh tế - xã hội” Ở đây là chỉthời đại lớn trong lịch sử Thời đại lớn là giai đoạn lịch sử tương đối dài vàtrong thời đại lớn đó, do các vấn đề chủ yếu cần giải quyết khác nhau mà xuấthiện các giai đoạn nhỏ khác nhau, tức thời đại nhỏ Đúng như Ph Ăng ghen

đã khẳng định: “Những giai đoạn quá độ lên xã hội cộng sản - đấy là vấn đềkhó nhất trong tất cả những vấn đề còn tồn tại vì rằng các điều kiện khôngngừng thay đổi Chẳng hạn, mỗi tờ rớt mới đều làm biến đổi chúng và cứmười năm một, mục tiêu cần công kích lại hoàn toàn thay đổi” Trong bài

“Dưới ngọn cờ của người khác”, Lênin cho rằng: “chúng ta đang sống ởkhoảng giao thời giữa hai thời đại”, “vấn đề ở đây là những thời đại lịch sửquan trọng” và theo Người, cách phân chia thông thường những thời đại lịch

sử thường được nêu ra trong sách báo Mácxít là phân chia thành ba “thờiđại nhỏ”: 1/ 1789 - 1871 ; 2/ 1871 - 1914; 3/ 1914 - ? Theo Lê nin: “Thời đạithứ nhất” từ cuộc Đại cách mạng Pháp đến cuộc chiến tranh Pháp - Phổ làthời đại mà giai cấp tư sản đang phát triển mạnh, đang thắng lợi trên mọimặt”… “thời đại thứ hai là thời đại giai cấp tư sản giành được quyền thống trị

hoàn toàn và đang bắt đầu đi xuống” “thời đại thứ ba, vừa mới bắt đầu, đặtgiai cấp tư sản vào một địa vị tương tự như địa vị của những lãnh chúa phongkiến trong thời đại thứ nhất đứng” “Thời đại nhỏ” thứ ba, giai cấp tư sản pháttriển, đồng thời cũng là thời đại chế độ XHCN bắt đầu ra đời, trưởng thành,phát triển, vì thế nó không hoàn toàn thuộc về thời đại lớn – “thời đại TBCN”.Theo Lênin, hiện tại là “khoảng giao thời” của “hai thời đại lịch sử lớn” Nóicách khác, bắt đầu từ lúc đó, cả thế giới đã tiến vào thời đại “quá độ CNTBlên CNXH và CNCS” Việc Lênin cho rằng, quá độ từ CNTB lên CNXH là cảmột thời đại lịch sử, cũng tức là nói, thời gian mà sự quá độ đó tiếp diễn làtương đối dài, vì thế bản thân thời đại này mang tính quá độ đó phải đượcxem là một “thời đại lớn”, chắc chắn phải trải qua các thời đại nhỏ hoặc giaiđoạn nhỏ có nội dung và đặc trưng khác nhau Với những nội dung và đặctrưng khác nhau đó đã khiến cho bước tiến của thời đại có sự lên xuống.Nhưng, những nội dung và đặc trưng đó chắc chắn phải chịu sự chế ước củathời đại lớn, đã biểu hiện cụ thể sự chuyển động chính và xu thế xa của cảthời đại lớn Lênin cho rằng: “Chỉ có trên cơ sở này, nghĩa là trước hết xemxét những nét khác nhau cơ bản của các thời đại (chứ không phải của các giaiđoạn lịch sử cá biệt ở các nước) thì chúng ta mới có thể định ra đúng đắn sáchlược của chúng ta” Đồng thời, khi phân tích cụ thể thời đại mà các quốc giakhác nhau đang đứng, Lênin rất nhấn mạnh đến việc: “Chỉ có thể dựa trên cơ

sở hiểu biết những đặc điểm cơ bản của một thời đại, chúng ta mới có thể tínhđến những đặc điểm chi tiết của nước này hay nước nọ” Làm rõ điều này làrất quan trọng Điều đó nhất định đòi hỏi chúng ta không được câu nệ vào mộtđịnh nghĩa kinh điển nào đó, nhìn thời đại thành một thứ tuyệt đối, nhất thànhbất biến, mà phải xuất phát từ tình hình thực tế, tức xuất phát từ nội dungkhách quan của quá trình lịch sử trong thời gian cụ thể, trong hoàn cảnh cụthể, coi thời đại là có điều kiện, tương đối, biến đổi, chia giai đoạn Đồngthời, cũng không được ngộ nhận các thời kỳ (giai đoạn) khác nhau trong cảthời đại lớn là các thời đại lớn khác nhau, từ đó mà chuyển thời đại nhỏ thành

thời đại lớn và sự thay đổi phương hướng lớn của sự phát triển trong lịch sửloài người

II Đặc trưng chủ yếu và xu thế của thời đại hiện nay

Theo quan điểm của Lê-nin, nội dung thời đại mới - thời đại ngày nay, làxóa bỏ chủ nghĩa tư bản đồng thời thiết lập những cơ sở của xã hội là hội chủnghĩa và cộng sản chủ nghĩa Đây là một quá trình lịch sử lâu dài, được bắtđầu từ nước Nga sau Cách mạng Tháng Mười năm 1917, và sau đó là nhiềunước khác trên thế giới

Vào những năm 1957 và 1960, Hội nghị đại biểu các Đảng cộng sản vàcông nhân họp ở Mátxcơva, trên cơ sở tiếp thu ánh sáng tại di huấn của Lê-nin, đúc rút kinh nghiệm từ thực tiễn sinh động của cách mạng thế giới, đãxác định: Nội dung căn bản của thời đại chúng ta là sự quá độ từ chủ nghĩa tưbản lên chủ nghĩa xã hội, mở đầu bằng cách mạng xã hội chủ nghĩa ThángMười vĩ đại ở nước Nga

Nội dung thời đại có hai vấn đề mấu chốt Một là, thời đại hiện nay là

thời đại quá độ từ chủ nghĩa tư bản lên chủ nghĩa xã hội trên phạm vi toàn thế

giới Hai là, thời đại được mở ra từ Cách mạng Tháng Mười Nga Nhận định

về nội dung thời đại như vậy là sự khái quát mang tính lý luận và thực tiễnsâu sắc, đầy tính thuyết phục, đã được sự nhất trí cao trong phong trào cộngsản và công nhân quốc tế

Tuy nhiên, sau khi thể chế xã hội chủ nghĩa ở các nước Đông Âu và Liên

Xô sụp đổ, các thế lực thù địch lợi dụng sự kiện này để dấy lên một chiếndịch công kích, xuyên tạc chủ nghĩa Mác - Lênin, bài bác những luận điểm cơbản nhất về thời đại hòng làm tiêu tan lý tưởng cộng sản trong tâm trí nhânloại

Luận điểm của họ về nội dung không có gì mới mẻ, nhưng cách diễn đạt

có khác đi

*Về vấn đề thứ nhất của nội dung thời đại họ lập luận rằng, nếu nói thời

đại hiện nay là thời đại quá độ từ chủ nghĩa tư bản lên chủ nghĩa xã hội, thì

nay chủ nghĩa xã hội sụp đổ rồi, thời đại này đương nhiên là của chủ nghĩ tưbản; rằng chủ nghĩa xã hội và chủ nghĩa công sản đã tàn lụi thì dù có trămnăm sau cũng không thể gượng dậy được nữa.

Cách nhìn nhận của họ rõ ràng là thiếu kiến thức lịch sử và là cách nhìnthiển cận Quá trình chuyển biến và thay thế một thời đại này bằng thời đạikhác không thể diễn ra nhanh chóng được, mà phải qua một chặng đường dài.Quá trình đó là một xu thế tất yếu của xã hội loài người, nhưng diễn ra quanh

co, phức tạp chứa đựng nhiều biến cố, có cả bước tiến mạnh mẽ và cũng có cảnhững bước tụt lùi Sự đổ vỡ của xã hội chủ nghĩa ở Đông Âu và Liên Xôđương nhiên là tổn thất nặng nề đối với phong trào cộng sản Đồng thời aicũng biết rằng, sự sụp đổ ấy có nhiều nguyên nhân, nhưng nó không thuộc vềbản chất của chế độ xã hội chủ nghĩa, càng không phải vì thế mà làm mất đinội dung thời đại Lịch sử đã cho thấy thời đại tư bản chủ nghĩa thay thế thờiđại phong kiến đâu phải dễ dàng Quá trình chuyển biến đó diễn ra hàng mấytrăm năm, trải qua biết bao phức tạp bởi sự chống trả quyết liệt của các thếlực phong kiến Tình hình hiện nay cũng tương tự như vậy Thế lực đế quốckhông từ một thủ đoạn nào để mưu toan chặn đứng phong trào cộng sản Điều

đó càng thể hiện tính chất phức tạp của thời đại ngày nay

* Về vấn đề thứ hai của nội dung thời đại Kẻ thù tư tưởng của chúng ta

công khai tuyên bố rằng, chủ nghĩa xã hội ở Liên Xô đã sụp đổ thì giá trị củaCách mạng Tháng Mười cũng chấm hết

Đây đúng là kết luận vội vã và hồ đồ Đành rằng thành quả mà Cáchmạng Tháng Mười đem lại đã bị đổ vỡ tại ngay quê hương của nó, nhưng đóquyết không phải là sự chấm dứt lý tưởng cao đẹp của Cách mạng ThángMười Vả chăng, lịch sử đã tỏ rõ, không có một cuộc cách mạng nào, kể cảcác cuộc cách mạng vĩ đại nhất, lại đủ khả năng kết thúc ngay công việc xóa

bỏ xã hội cũ và xây dựng xong ngay xã hội mới Quá trình chuyển từ xã hộiphong kiến lên xã hội tư bản chủ nghĩa đã phải trải qua hàng trăm năm với

nhiều cuộc cách mạng tư sản: Cách mạng Anh (1640-1688), các cuộc cáchmạng tư sản Pháp vào các năm 1830, 1848, 1871…

Sự phát triển của xã hội loài người từ sau Cách mạng Tháng Mười đãchứng tỏ rằng, lý tưởng Tháng Mười đã không chỉ là ngọn đèn pha dẫn đườngtỏa sáng, mà còn có những đóng góp thực tế to lớn Cách mạng Tháng Mười

là tiếng chuông đánh thức lịch sử, báo hiệu một trang sử mới của thế giới Thếgiới trước Cách mạng Tháng Mười là một thời kỳ u mê, an phận, là thời đạicủa chủ nghĩa tư bản Sự đột phá Tháng Mười làm cho chủ nghĩa tư bản bị đổ

vỡ một mảnh lớn Thế giới bừng tỉnh, bung ra với sức mạnh mới của sự hìnhthành và phát triển của chủ nghĩa xã hội làm sụp đổ hoàn toàn hệ thống thuộcđịa, giải phóng xã hội , giải phóng con người Thành quả của cách mạngTháng Mười đã tạo cho loài người có khả năng kìm giữ sự lộng hành của chủnghĩa tư bản, làm thay đổi cả những yếu tố bên trong của chủ nghĩa tư bản.Chủ nghĩa tư bản đã không thể sống tự nó nữa mà đã phải cố gắng vì sự tồntại của nó Những thay đổi trong chiến lược kinh tế, chính trị để thích nghi,những thay đổi trong các chính sách phúc lợi xã hội, đảm bảo xã hội… ở cácnước tư bản phát triển hiện nay đều do kết quả của xã hội đấu tranh củanhững người lao động và sâu xa hơn là được ảnh hưởng của Cách mạngTháng Mười

Thắng lợi của Cách mạng Tháng Mười đã mở ra kỷ nguyên mới cho lịch

sử nhân loại, đã bắt đầu cả một thời đại lịch sử “quá độ từ CNTB lên CNXH

và CNCS” Lịch sử phát triển đến ngày nay, mặc dù CNTB và CNXH đều cónhững thay đổi to lớn, nhưng chúng ta vẫn đang ở vào một thời đại lớn: toànthế giới quá độ từ CNTB lên CNXH Đương nhiên, chủ đề mang tính giaiđoạn của thời đại lớn đã thay đổi, tức thời đại nhỏ đã thay đổi, từ thời đại nhỏ

“chiến tranh và cách mạng” trước đây đã tiến vào một thời đại nhỏ mới - thờiđại nhỏ “hoà bình và phát triển”

Thứ nhất, loài người vẫn ở vào một thời đại lớn “quá độ từ CNTB lên

CNXH” Lịch sử nhân loại đã bước vào thế kỷ XXI, cho dù cục diện của thế

giới đã có những thay đổi cực kỳ sâu sắc nhưng chúng ta vẫn ở thời đại lớn

“quá độ từ CNTB lên CNXH” của xã hội loài người bắt đầu từ Cách mạng

Tháng Mười Nga Trước hết, thời đại mà chúng ta nói đến là “thời đại lớn của

lịch sử”, về mặt thời gian mà nói, không phải là mấy năm, mười mấy năm,mấy chục năm, mà là một thời kỳ lịch sử tương đối dài - theo Lênin là “cảmột thời đại lịch sử”; về mặt không gian, không chỉ liên quan đến khu vực

cục bộ, mà còn ảnh hưởng đến cả thế giới Hai là, nhìn từ phương hướng phát

triển, các hiện tượng của thời đại rối rắm phức tạp, lại phát triển độc lập, mỗicái có màu sắc riêng, thậm chí có thể xuất hiện mất cân bằng, nhiều trắc trở,thậm chí thụt lùi, nhưng xu thế phát triển của nó vẫn là tiến lên theo phươnghướng dùng CNXH thay thế CNTB của giai cấp trung tâm thời đại (tức giaicấp vô sản) Tính chất trường kỳ và tính chất quanh co khúc khuỷu từ CNTBquá độ lên CNXH là do những thay đổi thăng trầm của hai loại chế độ khácnhau - CNTB và CNXH - quyết định Sự thăng trầm và thay đổi đó vẫn cấuthành nội dung cơ bản và đặc trưng chủ yếu của thời đại chúng ta

Thứ hai, nhân loại từ thời đại nhỏ “chiến tranh và cách mạng” trước đây

đã tiến vào thời đại nhỏ “hoà bình và phát triển” Thời đại nhỏ này không táchrời với thời đại nhỏ “chủ nghĩa đế quốc và cách mạng vô sản” trước kia,chúng cùng thuộc về các giai đoạn nhỏ nối tiếp nhau trong thời đại lớn từCNTB quá độ lên CNXH trong tiến trình lịch sử thế giới Sau khi thời đại nhỏnày kết thúc (không phải là sự kết thúc của giai đoạn lớn) nó nhất định cònphải trải qua các giai đoạn phát triển cá biệt hoặc các thời đại nhỏ Trong thờiđại lớn mà chúng ta đang sống, trong những tình huống, tính chất và phươnghướng phát triển của thời đại không thay đổi, nội dung của nó không thay đổitheo sự thay đổi của các điều kiện Bây giờ, xem ra “chiến tranh và cáchmạng” trong lịch sử đã thúc đẩy và dẫn đến một phần tử vong của CNTB vàthắng lợi của CNXH; còn “hoà bình và phát triển” hôm nay, nhìn từ quá trìnhdài, có lợi cho bước tiến bộ chung của toàn nhân loại, cũng có lợi cho sự pháttriển của CNXH Vì thế, không thể vì sự thay đổi nội dung của thời đại mà

thay đổi tính chất và phương hướng của thời đại Ngược lại, điều đó đã hoàntoàn phản ánh bước phát triển và tiến bộ của thời đại, phản ánh đặc điểm mớicủa thời đại

Thứ ba, nhìn nhận và đánh giá về “thời đại của chủ nghĩa đế quốc và

cách mạng vô sản” của Lênin như thế nào? Trước kia có người cho rằng, haicách nêu: “Thời đại của chủ nghĩa đế quốc và cách mạng vô sản” và “thời đạiquá độ từ CNTB lên CNXH” có cùng một hàm ý Lý do là cách nêu trước baohàm các nội dung cơ bản của cách nêu sau, cách nhìn đó đáng được bàn bạc.Mặc dù dự tính của Lênin về tốc độ quá độ từ CNTB lên CNXH quá nhanh,thời gian ước tính quá ngắn, tính phức tạp, gay go trắc trở không đầy đủ, v.v Nhưng nếu là một thời đại nhỏ trong một thời đại lớn từ CNTB quá độ lênCNXH, thì cách nêu của Lênin là phù hợp với tình hình lúc đó Nếu đánhđồng cả hai cách nêu đó với nhau, rõ ràng không phù hợp với thực tế khách

quan Trước hết, cách nêu trước không thể đưa tiến trình XHCN khái quát vào Hai là, đặc trưng của thời đại lớn từ CNTB quá độ lên CNXH đó luôn

biểu hiện là chiến tranh và cách mạng, mà không thể có đặc trưng và hìnhthức biểu hiện khác Rõ ràng, có sự lệch lạc, vì trong khái quát một giai đoạn

cá biệt trong thời đại lớn, đương nhiên vừa phải bao quát cá tính, lại vừa phảibao quát tính chung, mới có thể nói là giai đoạn riêng biệt nào đó trong thờiđại lớn đó Tương tự, hiện giờ nói chúng ta đang sống trong giai đoạn mớihoà bình và phát triển, đánh giá này đã bao quát những điểm chung trong cácgiai đoạn của thời đại lớn quá độ từ CNTB lên CNXH đó và bao quát cảnhững điểm đặc thù trong sự phát triển của thời đại hiện nay Vì thế, lấy cáichung thay cho cái riêng hoặc lấy cái riêng thay thế cho cái chung, đều làphiến diện

Chúng ta và cả cộng đồng nhân loại vừa được chứng kiến những giâyphút lịch sử của sự kiện chuyển giao thế kỷ Thế kỷ XX, thiên niên kỷ thứ haiđầy biến động đã qua để giờ đây, chúng ta và cả cộng đồng nhân loại bước

sang thế kỷ XXI, thiên niên kỷ thứ ba cũng sẽ lại chứa đầy những biến cố lịch

sử mới

Là những người có may mắn được hưởng niềm vui lớn lao ấy trong cuộcđời con người, chúng ta hoàn toàn có quyền tự hào rằng thế kỷ XX là thế kỷphát triển rực rỡ nhất của loài người trong thiên niên kỷ thứ hai Đó là thế kỷ

mà khoa học và công nghệ phát triển với tốc độ vũ bão, đời sống vật chất vàtinh thần của con người được nâng lên gấp bội Nhưng đó cũng là thế kỷ cónhiều sự kiện đau buồn như đã diễn ra hai cuộc chiến tranh thế giới và hàngloạt các cuộc xung đột vũ trang khiến cho cả cộng đồng nhân loại phải hứngchịu biết bao tổn thất nặng nề Dấu ấn nổi bật và đậm nét của thế kỷ này lànhững thắng lợi trong cuộc đấu tranh cách mạng kiên cường, giành độc lậpdân tộc, giải phóng giai cấp, giải phóng con người trên phạm vi toàn thế giới,được mở đầu bằng Cách mạng Tháng Mười Nga vĩ đại - cuộc cách mạng mà

"trong lịch sử loài người chưa từng có cuộc cách mạng nào có ý nghĩa to lớn

và sâu xa như thế"

Thắng lợi của cuộc Cách mạng Tháng Mười Nga vĩ đại đã "mở đầu mộtthời đại mới trong lịch sử thế giới" và như Chủ tịch Hồ Chí Minh đã khẳngđịnh: "Cách mạng Tháng Mười đã mở ra con đường giải phóng cho các dântộc và cả loài người, mở đầu một thời đại mới trong lịch sử thời đại quá độ từchủ nghĩa tư bản lên CHXH trên toàn thế giới"

Vào các năm 1957 và 1960, Hội nghị quốc tế các Đảng Cộng sản vàCông nhân xác định: Nội dung cơ bản của thời đại chúng ta là sự quá độ từchủ nghĩa tư bản lên chủ nghĩa xã hội, mở đầu bằng Cách mạng Tháng MườiNga vĩ đại

Tuy nhiên, kể từ đó, việc nghiên cứu, nhận thức nội dung cơ bản ấy củathời đại chúng ta đã không tránh khỏi bị chi phối bởi sự thăng trầm của phongtrào cộng sản, công nhân quốc tế và của hệ thống XHCN Những năm 80 vềtrước, thắng lợi không thể phủ nhận được trong công cuộc xây dựng CHXH ởhàng loạt nước trong hệ thống các nước XHCN, trước hết là Liên Xô, đã xuất