Tuyển chọn xây dựng và sử dụng hệ thống bài tập phân hóa phần phi kim hóa học lớp 10, trung học phổ thông

1 Tuyển chọn xây dựng và sử dụng hệ thống bài tập phân hóa phần Phi kim Hóa học lớp 10, trung học phổ thông Choose, build and use a system of graded chemistry exercises in the 10th grad

1

Tuyển chọn xây dựng và sử dụng hệ thống bài tập

phân hóa phần Phi kim Hóa học lớp 10, trung học phổ thông Choose, build and use a system of graded chemistry exercises in the 10th grade

chemistry of nonmetal part in high school NXB H : ĐHGD, 2012 Số trang 119 tr +

Đinh Thị Ngọc Oanh

Trường Đại học Quốc gia Hà Nội; Trường Đại học Giáo dục

Luận văn ThS ngành: Lý luận và phương pháp dạy học (bộ môn Hóa học);

Mã số: 60 14 10

Cán bộ hướng dẫn khoa học: PGS TS Đặng Thị Oanh

Năm bảo vệ: 2012

Abstract Trình bày cơ sở lí luận và thực tiễn của đề tài: thuyết đa trí tuệ; quá trình dạy học;

dạy học phân hóa; bài tập hóa học; bài tập phân hóa; thực trạng dạy học môn Hóa học và sử dụng bài tập phân hoá ở các trường trung học phổ thông (THPT) Tuyển chọn, xây dựng và

sử dụng bài tập phân hoá phần Phi kim Hóa học 10 – Trung học phổ thông: phân tích nội dung chương trình Hóa học phần Phi kim Hoá học lớp 10; tuyển chọn và xây dựng hệ thống bài tập phân hóa phần Phi kim Hóa học lớp 10; một số biện pháp sử dụng bài tập trong dạy học phân hóa Tiến hành Thực nghiệm sư phạm

Keywords: Phương pháp giảng dạy; Hóa học; Hệ thống bài tập; Lớp 10

Nhằm khắc phục một phần những hạn chế của dạy học đồng loạt đồng thời mang lại hứng thú cho HS trong quá trình học tập nhằm nâng cao chất lượng dạy và học cho các đối tượng HS trong một

2

lớp học, tôi đã quyết định chọn đề tài : “Tuyển chọn xây dựng và sử dụng hệ thống bài tập phân

hoá phần Phi kim Hoá học lớp 10, trung học phổ thông”

Khách thể nghiên cứu là quá trình dạy và học Hóa học ở trường THPT

4 2 Đối tượng nghiên cứu

Hệ thống bài tập Hóa học phân hóa và việc tổ chức dạy học phân hoá thông qua hệ thống bài tập đó

5 Phạm vi nghiên cứu

5.1 Về nội dung: Phần Phi kim Hóa học lớp10 – THPT

5.2 Về địa bàn nghiên cứu: Tiến hành khảo sát tại 4 lớp 10 thuộc 2 trường THPT trên địa bàn thành phố

Hải Phòng: trường THPT Hàng Hải: lớp 10A2 và 10D02 và trường THPT Anhxtanh: lớp 10D1 và 10D2

6 Nhiệm vụ nghiên cứu

Đề tài cần thực hiện những nhiệm vụ sau:

6.1 Tổng quan cơ sở lý thuyết của vấn đề nghiên cứu về dạy học Hóa học theo quan điểm dạy học phân hoá

6.2 Khảo sát thực trạng dạy học Hóa học tại trường trung học phổ thông

6.3 Tuyển chọn, xây dựng hệ thống bài tập phân hóa phần Phi kim Hóa học lớp 10 – THPT

6.4 Sử dụng hệ thống bài tập phân hóa phần Phi kim Hóa học lớp 10 – THPT

6.5 Thực nghiệm sư phạm

7 Giả thuyết khoa học

Nếu xây dựng và sử dụng có hiệu quả hệ thống bài tập phân hóa cho phù hợp với các đối tượng HS

và tổ chức dạy học phân hoá trong một lớp học tốt thì sẽ tạo hứng thú học tập cho các em HS, nhất là các

em có học lực trung bình và yếu, từ đó góp phần nâng cao chất lượng dạy và học Hóa học ở THPT

8 Phương pháp nghiên cứu

8.1 Nhóm phương pháp nghiên cứu lý thuyết

- Nghiên cứu các tài liệu có liên quan

- Phương pháp phân tích và tổng hợp

3

8.2 Nhóm phương pháp nghiên cứu thực tiễn

- Phương pháp quan sát trực tiếp

- Phương pháp điều tra thu thập thông tin bằng phiếu hỏi

- Phương pháp thực nghiệm sư phạm

8.3 Phương pháp xử lý thông tin

- Xử lí thông tin bằng phương pháp thống kê toán học

9 Đóng góp mới của đề tài

- Tổng quan cơ sở phương pháp luận của quá trình dạy học theo quan điểm dạy học phân hoá

- Tuyển chọn, xây dựng hệ thống bài tập phân hoá của phần Phần Phi kim Hóa học lớp 10 - THPT

- Tổ chức dạy học phân hoá thông qua hệ thống bài tập đã xây dựng

10 Cấu trúc của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận và phụ lục, luận văn được chia thành ba chương:

Chương 1: Cơ sở lí luận và thực tiễn của đề tài

Chương 2: Tuyển chọn, xây dựng và sử dụng bài tập phân hoá phần Phi kim Hóa học 10 - THPT

Chương 3: Thực nghiệm sư phạm

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA DẠY HỌC PHÂN HÓA VÀ BÀI TẬP PHÂN HÓA 1.1 Thuyết đa trí tuệ

Theo Howard Gardner, tất cả mọi con người đều có hàng loạt sự thông minh, nhưng không phải tất cả đều có những tập hợp các sự thông minh giống nhau hay đều phát triển chúng đến cùng một cấp độ Các loại hình thông minh mà Gardner đã đưa ra: thông minh về ngôn ngữ, logic – toán học, âm nhạc, chuyển động cơ thể, thị giác và không gian, tương tác, nội tâm, hướng về thiên nhiên

4

Phương pháp dạy học là tổ hợp các cách thức, con đường, biện pháp phối hợp hoạt động chung của GV và HS, trong đó dưới vai trò chủ đạo (lãnh đạo, tổ chức, điều khiển) của GV, HS chủ động (tích cực, tự giác, độc lập và sáng tạo) lĩnh hội và nắm vững tri thức, hình thành những kỹ năng, kỹ xảo và bồi dưỡng phát triển phẩm chất, nhân cách một cách toàn diện

1.3 Dạy học phân hóa

1.3.1 Dạy học phân hoá là gì?

Dạy học phân hóa cách thức dạy học đòi hỏi phải tổ chức, tiến hành các hoạt động dạy học dựa trên những khác biệt của người học về năng lực, nhu cầu, nhận thức, các điều kiện học tập nhằm tạo

ra những kết quả học tập và sự phát triển tốt nhất cho từng người học, đảm bảo công bằng trong giáo

dục, tức là đảm bảo quyền bình đẳng về cơ hội học tập cho người học

1.3.2 Tại sao phải dạy học phân hóa?

- Thứ nhất: Phần lớn HS các lớp trên đã ổn định hứng thú đối với một số môn học, hoặc một

dạng hoạt động nào đó

- Thứ hai: Quá trình dạy học sẽ đạt hiệu quả mong muốn nếu biết sử dụng các hứng thú của

HS vào mục đích dạy học và giáo dục

- Thứ ba: Phân hoá dạy học phù hợp với HS sẽ tạo ra động lực học tập cho họ, tạo điều kiện

thuận lợi cho sự phát triển tối đa tư chất và năng lực của HS có năng khiếu

- Thứ tƣ: Chỉ có phân hoá dạy học mới có khả năng loại trừ tình trạng quá tải đối với HS

- Thứ năm: Phân hoá dạy học là điều kiện chuẩn bị nghề cho HS

1.3.3.Các yếu tố có thể sử dụng trong lớp học phân hóa

1.3.3.1 Phân hóa theo mức độ nhận thức:

Thang phân loại về mức độ nhận thức của Bloom được chia thành 6 mức độ từ thấp đến cao

như sau: : nhận biết, thông hiểu, vận dụng, phân tích, đánh giá và sáng tạo

1.3.3.2 Phân hoá về nội dung

Nội dung của một bài học có thể được phân hoá dựa trên những gì HS đã biết Các nội dung

cơ bản của bài học cần được xem xét dựa trên chuẩn kiến thức và kỹ năng của chương trình môn học

do Bộ giáo dục và đào tạo ban hành

1.3.3.3 Phân hoá về quá trình

Phân hoá về quá trình dạy học có nghĩa là GV đưa ra các hoạt động học tập hoặc các chiến

5

lược khác nhau để cung cấp các phương pháp thích hợpcho HS học tập

Việc phân nhóm trong lớp học có nhiều trình độ sẽ hỗ trợ việc phân hoá, bao gồm các nhóm

1.3.4 Các đặc điểm của lớp học phân hoá

1.3.4.1 Dạy học các khái niệm chủ chốt và nguyên tắc cơ bản

1.3.4.2 Tiến hành đánh giá sự sẵn sàng và tiến bộ của HS được đưa vào chương trình học

1.3.4.3 Nhóm linh hoạt luôn được sử dụng

1.3.4.4 HS được hoạt động như nhà thám hiểm,GV hướng dẫn việc khám phá

1.3.5 Các yêu cầu để tổ chức cho HS học phân hoá

1.3.5.1 Tìm hiểu càng nhiều về HS của bạn càng tốt

1.3.5.2 Cân bằng mục tiêu học tập, tài liệu học tập và nhu cầu HS

1.3.5.3 Xây dựng kế hoạch bài học với các hoạt động đa dạng và hướng dẫn công bằng

1.3.5.4 Sử dụng các nhóm học tập linh hoạt và hợp tác

1.3.5.5 Tiến hành đánh giá thường xuyên

1.3.6 Nhiệm vụ của GV và HS trong dạy học phân hóa

Nhiệm vụ của thầy giáo: tìm hiểu về HS, lập kế hoạch giảng dạy, xây dựng hệ thống bài tập

phù hợp với HS

Nhiệm vụ của HS: có ý thức thực hiện tốt các nhiệm vụ được giao, đoàn kết, giúp đỡ nhau

cùng vươn lên trong học tập

1.4 Bài tập hóa học

1.4.1.Khái niệm

Bài tập hóa học là hệ thống câu hỏi, yêu cầu về các vấn đề hóa học

1.4.2.Ý nghĩa của bài tập hóa học trong dạy học

Bài tập hóa học có nhiều ý nghĩa về mặt: trí dục, phát triển và giáo dục

1.4.3.Sự phân loại bài tập hoá học

Tùy theo mục đích và căn cứ khác nhau có thể phân chia các bài tập hóa học thành các dạng khác nhau

1.5 Bài tập phân hóa

6

1.5.1 Khái niệm bài tập phân hoá

Vậy bài tập phân hóa là loại bài tập mang tính khả thi với mọi đối tượng HS đồng thời phát huy được hết khả năng hiện có của HS trong khi các em giải bài tập

1.5.2 Sự phân loại bài tập phân hoá

Cần chú ý thêm một số cách phân loại như: dựa theo mức độ nhận thức, trình độ học lực của

HS, phong cách học tập của HS

1.5.3 Cơ sở sắp xếp bài tập phân hoá

Bài tập phân hóa được sắp xếp theo các dạng : đáp ứng phong cách học của HS, theo mức độ

tư duy của thang Bloom, theo yêu cầu HS làm việc độc lập và bài tập có sự trợ giúp HS ở các mức độ khác nhau, theo nội dung

1.6 Thực trạng dạy học môn Hóa học và sử dụng bài tập phân hoá ở một số trường THPT thành phố Hải Phòng

Qua quá trình điều tra, tìm hiểu về thực trạng dạy học môn Hóa học và sử dụng bài tập phân hóa ở các trường THPT, tôi đã thu được một số kết quả bao gồm cả những mặt được và chưa được

Để khắc phục những yếu điểm, phát huy khả năng học tập của HS, việc xây dựng và tuyển chọn một hệ thống bài tập phân hoá đa dạng, phong phú có chất lượng phù hợp với đối tượng chắc chắn sẽ phát triển tư duy, trí thông minh, phát huy năng lực sáng tạo cho HS nâng cao hứng thú học tập với bộ môn Hóa học

Tiểu kết chương 1

Trong chương này chúng tôi đã trình bày cơ sở lý luận và thực tiễn của đề tài, về thuyết đa trí tuệ, quá trình dạy học, dạy học phân hóa, về bài tập hóa học và bài tập phân hóa:

+ Mô hình dạy học theo quan điểm dạy học phân hóa

+ Ý nghĩa, tác dụng và phân loại bài tập hóa học

+ Khái niệm và cơ sở sắp xếp bài tập phân hóa

+ Đã tìm hiểu thực trạng của việc dạy học môn Hóa học và sử dụng bài tập phân hoá ở các trường THPT

CHƯƠNG 2: TUYỂN CHỌN, XÂY DỰNG VÀ SỬ DỤNG HỆ THỐNG

BÀI TẬP PHÂN HÓA PHẦN PHI KIM HOÁ HỌC LỚP 10

– TRUNG HỌC PHỔ THÔNG 2.1 Phân tích nội dung chương trình Hóa học phần Phi kim Hoá học lớp 10 –THPT

7

Phần phi kim Hóa học lớp 10 – THPT được trình bày thành hai chương là chương Halogen và chương Oxi – Lưu huỳnh Trong các chương được chia thành từng bài cụ thể, bao gồm các bài lý thuyết, bài luyện tập và bài thực hành Mỗi chương, mỗi bài đều có những mục tiêu riêng với các yêu cầu nhất định về kỹ năng, kỹ xảo, tình cảm, thái độ

2.2 Tuyển chọn và xây dựng hệ thống bài tập phân hóa phần Phi kim Hóa học lớp 10 - THPT

2.2.1 Nguyên tắc xây dựng bài tập phân hoá

Việc xây dựng câu hỏi và bài tập phân hoá, trước hết phải tuân thủ theo các nguyên tắc chung sau:

+ Quán triệt mục tiêu dạy học

+Đảm bảo tính khoa học, chính xác của nội dung

+Phát huy tính tích cực của HS

+Đảm bảo tính hệ thống

+ Đảm bảo tính thực tiễn

+ Phù hợp với trình độ, đối tượng HS

2.2.2 Quy trình xây dựng bài tập phân hóa phần Phi kim Hóa học lớp 10 - THPT

Quy trình thiết kế bài tập phân hoá có thể được tóm tắt như sau:

Bước 1: Phân tích nội dung dạy học

Bước 2: Xác định mục tiêu dạy học

Bước 3: Xác định nội dung kiến thức có thể mã hóa thành bài tập

Bước 4: Diễn đạt các nội dung kiến thức thành bài tập

Bước 5: Sắp xếp bài tập thành hệ thống

2.2.3 Cơ sở sắp xếp bài tập phân hóa phần Phi kim Hóa học lớp 10 - THPT

2.2.4 Hệ thống bài tập phân hóa phần Phi kim Hóa học 10- THPT

Dạng 1: Bài tập lý thuyết, tính chất của chất

MỨC ĐỘ 1

Bài 1: Chọn câu trả lời đúng trong số các câu sau:

(a) Ở điều kiện thường oxi là khí không màu, không mùi, nhẹ hơn không khí

(b) Oxi tan tốt trong nước

(c) Ở điều kiện thường oxi là khí không màu, nặng hơn không khí, có mùi khó chịu

(d) Cấu hình electron của oxi là 2s22p4

(e) Oxi là chất oxi hóa mạnh

MỨC ĐỘ 2

Bài 1: So sánh sự giống nhau và khác nhau về tính chất hoá học giữa oxi và lưu huỳnh

8

MỨC ĐỘ 3

Bài 1: Dẫn ra phản ứng để chứng minh rằng O3 có tính oxi hoá mạnh hơn O2

Dạng 2: Bài tập về hoàn thành sơ đồ phản ứng, viết phương trình

Bài 1: Hoàn thành các chuỗi biến hoá sau (ghi rõ điều kiện phản ứng nếu cần):

a Cl2 KClO3 KCl Cl2 Ca(ClO)2 CaCl2 Cl2 O2

b HCl Cl2 FeCl3 NaCl HCl AgCl Ag

c KMnO4 Cl2 HCl FeCl2 AgCl Cl2 Br2 I2

Dạng 3: Bài tập về nhận biết, điều chế, tinh chế

MỨC ĐỘ 1

Bài 1: Viết các phương trình điều chế :

Bài 2: Trình bày các phương pháp hoá học phân biệt:

a Các dung dịch mất nhãn sau: HCl; H2SO4; Na2SO4; NaCl; NaNO3

b Các dung dịch mất nhãn: Na2SO4; Na2SO3; Na2CO3

MỨC ĐỘ 2

Bài 1: Hãy nêu ra 3 cách khác nhau để điều chế Cl2, Br2

Bài 2: Chỉ dùng thêm 1 thuốc thử, hãy nhận biết các chất

a AlCl3, KI, HgCl2 b HCl, KBr, ZnI2, Mg(NO3)2 c NaCl, KI, Mg(NO3)2

9

MỨC ĐỘ 3

Bài 1: Từ các nguyên liệu Zn, S, HCl Hãy đưa ra các phương pháp điều chế H2S bằng hai phương pháp, viết phương trình phản ứng

Bài 2: Trình bày phương pháp phân biệt:

a Các dung dịch mất nhãn: NaOH; HCl; H2SO4 (chỉ có đá vôi)

b Các dung dịch mất nhãn: HCl; H2SO4; HNO3; Na2SO4; Ba(NO3)2 (được dùng thêm 2 hoá chất)

Hướng dẫn : Sử dụng thêm quì tím và dung dịch AgNO3

Dạng 4: Bài tập giải thích, chứng minh

Bài 1 : Thực hiện các thí nghiệm

- Cho H2SO4 tác dụng với tinh thể NaCl đun nóng nhẹ, khí thoát ra được hòa tan vào nước cho dung dịch A

- Cho 1 phần dung dịch A tác dụng với MnO2, đun nóng thu được một khí, khí này sục vào nước được dung dịch B

- Cho 1 phần còn lại của dung dịch A tác dụng với tinh thể Na2SO3 thu được khí thứ 3, đem sục vào nước được dung dịch C

- Cho dung dịch C tác dụng với dung dịch B rồi nhỏ thêm BaCl2 vào

Giải thích và viết các phương trình phản ứng xảy ra

Dạng 5: Bài tập xác định hóa trị, tên nguyên tố

Dùng phiếu gợi ý

Gợi ý 1: Phản ứng nhiệt phân KClO3 xảy ra theo 2 phương trình

4KClO3 3KClO4 + KCl

2KClO3 2KClO4 + 3O2

Gợi ý 2: Chất rắn A gồm: KClO4, KCl và KClO3 dư

Đáp án hỗn hợp A gồm: KClO4: 36,8%, KCl: 19,8%, KClO3 dư: 43,4%

Dạng 7: Bài tập oxit axit tác dụng với dung dịch kiềm

MỨC ĐỘ 1

11

Bài 1: Tính thể tích của SO2 (đktc) cần dùng trong các trường hợp sau:

1 Sục SO2 vào dung dịch KOH dư thu được 31,6g muối trung hòa

2 Sục SO2 vào dung dịch Ba(OH)2 dư thu được 21,7g kết tủa

- Hấp thụ hết a mol CO2 vào dung dịch chứa b mol Ca(OH)2 được 20 gam kết tủa

- Hấp thụ hết 2a mol CO2 vào dung dịch chứa b mol Ca(OH)2 được 30 gam kết tủa

Tìm các giá trị a và b

A 0,2 và 0,3 B 0,2 và 0,5 C 0,2 và 0,6 D 0,2 và 0,35

Bài 2: Hấp thụ hết 6,72 lít CO2 (đktc) vào 300 ml dung dịch hỗn hợp gồm NaOH 0,1M và Ba(OH)2 0,6M Tính khối lượng kết tủa thu được

A 17,73 gam B 16,69 gam C 22,15 gam D 1,779 gam

2.3 Một số biện pháp sử dụng bài tập trong dạy học phân hóa

2.3.1 Sử dụng bài tập phân hóa trong dạng bài truyền thụ kiến thức mới

Khi dạy học bài mới có những kiến thức mà HS có thể tự đọc SGK được thì GV sẽ đưa bài tập vào để HS áp dụng và vận dụng kiến thức lí thuyết vào giải quyết Làm như vậy bài học sẽ trở nên sinh động hơn và cuốn hút hơn

2.3.2 Sử dụng bài tập phân hóa khi ra bài tập về nhà

Bài tập ra về nhà cho HS cần đảm bảo về tính chất phân hóa sau:

- Phân hóa về số lượng bài tập

- Phân hóa về nội dung:

- Phân hoá về mặt độc lập tư duy

2.3.3 Sử dụng bài tập phân hóa trong dạng bài luyện và ôn tập

12

Trong tiết dạy luyện tập hay tiết dạy ôn tập GV có thể sử dụng bài tập giao cho HS và yêu cầu HS giải quyết những bài tập đó, quá trình HS giải bài tập các em sẽ tự động tái hiện lại kiến thức đã học hoặc các em sẽ tự ôn lại kiến thức bị quên

Ví dụ: LUYỆN TẬP : OXI VÀ LƯU HUỲNH

I Mục tiêu

II Chuẩn bị

2 Phương pháp dạy học: Dạy học theo hợp đồng

III Các hoạt động dạy học

Hoạt động 1 Kí hợp đồng (5 phút)

bảng/ trình chiếu

- Giới thiệu mục tiêu và phương pháp học

- Giao hợp đồng cho từng cá nhân và

nhóm, phổ biến nội dung và yêu cầu của

- Quan sát, theo dõi, ghi nội dung

và yêu cầu của từng nhiệm vụ

- Nêu câu hỏi về hợp đồng nếu có

- Trợ giúp cá nhân hoặc nhóm HS gặp khó

khăn và có yêu cầu

- Thực hiện các nhiệm vụ trong hợp đồng đã kí kết

- Đáp án các

nhiệm vụ