Tiểu luận Những vấn đề xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của dân, do dân, vì dân giai đoạn hiện nay

MỤC LỤCNỘI DUNG A. PHẦN MỞ ĐẦU2 B. PHẦN NỘI DUNG4I. MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ XÂY DỰNG NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN XÃ HỘI CHỦ NGHĨA41. Quan điểm của C.Mác, Ph.Ăngghen, V.I.Lênin và Hồ Chí Minh về Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa42. Những đặc trưng cơ bản của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam9II. THỰC TRẠNG XÂY DỰNG NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN XÃ HỘI CHỦ NGHĨA CỦA DÂN DO DÂN, VÌ DÂN Ở VIỆT NAM TRONG GIAI ĐOẠN HIỆN NAY91. Những thành tựu trong xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN ở nước ta hiện nay92. Những hạn chế, yếu kém133. Nguyên nhân của những hạn chế, yếu kém15III. MỘT SỐ GIẢI PHÁP XÂY DỰNG NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN XÃ HỘI CHỦ NGHĨA CỦA DÂN, DO DÂN, VÌ DÂN CỦA VIỆT NAM TRONG GIAI ĐOẠN HIỆN NAY161. Tăng cường dân chủ xã hội chủ nghĩa162. Đổi mới và nâng cao hiệu quả quản lý của Nhà nước173. Về cơ chế kiểm soát quyền lực nhà nước184. Về bảo đảm vị trí tối thượng của Hiến pháp và pháp luật185. Về đội ngũ cán bộ, công chức186. Xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật197. Phát huy dân chủ, bảo đảm quyền làm chủ của nhân dân trong xây dựng nhà nước và quản lý xã hội, mọi quyền lực nhà nước thuộc về nhân dân 198. Tiếp tục đẩy mạnh cải cách tư pháp theo yêu cầu xây dựng Nhà nước pháp quyền của dân, do dân, vì dân209. Đẩy mạnh đấu tranh phòng, chống quan liêu, tham nhũng, lãng phí và những hiện tượng tiêu cực khác trong bộ máy nhà nước20 C. PHẦN KẾT LUẬN 21 D. TÀI LIỆU THAM KHẢO 22

1 Quan điểm của C.Mác, Ph.Ăngghen, V.I.Lênin và Hồ Chí Minh về Nhà nước pháp

2 Những đặc trưng cơ bản của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam 9

II THỰC TRẠNG XÂY DỰNG NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN XÃ HỘI CHỦ

NGHĨA CỦA DÂN DO DÂN, VÌ DÂN Ở VIỆT NAM TRONG GIAI ĐOẠN

HIỆN NAY

9

1 Những thành tựu trong xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN ở nước ta hiện nay 9

III MỘT SỐ GIẢI PHÁP XÂY DỰNG NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN XÃ HỘI

CHỦ NGHĨA CỦA DÂN, DO DÂN, VÌ DÂN CỦA VIỆT NAM TRONG GIAI

ĐOẠN HIỆN NAY

16

2 Đổi mới và nâng cao hiệu quả quản lý của Nhà nước 17

4 Về bảo đảm vị trí tối thượng của Hiến pháp và pháp luật 18

7 Phát huy dân chủ, bảo đảm quyền làm chủ của nhân dân trong xây dựng nhà nước

và quản lý xã hội, mọi quyền lực nhà nước thuộc về nhân dân 19

8 Tiếp tục đẩy mạnh cải cách tư pháp theo yêu cầu xây dựng Nhà nước pháp quyền

9 Đẩy mạnh đấu tranh phòng, chống quan liêu, tham nhũng, lãng phí và những hiện

A PHẦN MỞ ĐẦU

Chủ trương xây dựng và hoàn thiện nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa đãđược Đảng ta khẳng định lại ở Đại hội X: “Xây dựng cơ chế vận hành của nhà nướcpháp quyền xã hội chủ nghĩa, bảo đảm nguyên tắc tất cả quyền lực nhà nước đều thuộc

về nhân dân, quyền lực nhà nước là thống nhất, có sự phân công, phối hợp giữa các cơquan trong việc thực hiện quyền lập pháp, hành pháp và tư pháp Hoàn thiện hệ thốngpháp luật, tăng tính cụ thể, khả thi của các quy định trong văn bản pháp luật Xâydựng, hoàn thiện cơ chế kiểm tra, giám sát tính hợp hiến, hợp pháp trong các hoạtđộng và quyết định của các cơ quan công quyền Như vậy, ở đây chúng ta vẫn dễ dàngnhận thấy rằng, tính pháp chế là đặc trưng cơ bản của nhà nước pháp quyền và bảnchất của nhân dân, do nhân dân và vì nhân dân của nhà nước pháp quyền xã hội chủnghĩa Về mặt tư duy lý luận, có lẽ điểm khác biệt của Nhà nước pháp quyền xã hộichủ nghĩa Việt Nam so với các nhà nước pháp quyền khác là ở cơ chế vận hành củanhà nước, bởi vì ở các nhà nước pháp quyền tư sản thì cơ chế vận hành phổ biến là

“tam quyền phân lập” Việc Đảng ta xây dựng cơ chế phân công, phối hợp giữa các cơquan trong thực hiện quyền lập pháp, hành pháp và tư pháp để bảo đảm quyền lực nhànước là thống nhất, chính là dựa trên cơ sở lý luận của chủ nghĩa Mác - Lê-nin về nhànước và pháp luật

Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam vừa có một số đặc trưngchung của nhà nước pháp quyền vừa có đặc trưng riêng của nước ta mang đậm tínhdân tộc và nhân đạo được thể hiện ở một số điểm sau: Nhà nước pháp quyền xã hộichủ nghĩa Việt Nam luôn luôn xác định mục tiêu cao nhất của mình là vì con người;Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam là nhà nước mà mọi quyền lực thuộc

về nhân dân, nhân dân sử dụng quyền lực nhà nước một cách trực tiếp hoặc gián tiếpthông qua các cơ quan nhà nước do mình trực tiếp bầu ra; Nhà nước pháp quyền xãhội chủ nghĩa Việt Nam được tổ chức và hoạt động trên cơ sở Hiến pháp, pháp luật vàthể hiện địa vị tối cao của Hiến pháp và pháp luật trong đời sống xã hội; Nhà nướcpháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam là Nhà nước mà ở đó các quyền lập pháp, hànhpháp và tư pháp là thống nhất và có sự phân công, phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quannhà nước trong việc thực hiện các quyền đó; Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩaViệt Nam là Nhà nước do một đảng duy nhất lãnh đạo - Đảng Cộng sản Việt Nam

Thời gian qua, việc xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam

có tiến bộ trên cả ba lĩnh vực lập pháp, hành pháp và tư pháp Sức mạnh khối đại đoànkết toàn dân tộc - một trong những nhân tố quyết định thắng lợi của cách mạng ViệtNam ở bất kỳ giai đoạn nào, đã được phát huy ở mọi cấp, mọi ngành Dân chủ ngàycàng được mở rộng Dân chủ xã hội chủ nghĩa vừa là mục tiêu vừa là động lực của côngcuộc đổi mới, xây dựng và bảo vệ Tổ quốc, thể hiện mối quan hệ gắn bó giữa Đảng,Nhà nước và nhân dân Quốc hội đã có nhiều đổi mới quan trọng, tập trung vào thựchiện chức năng lập pháp, quyết định những vấn đề quan trọng của đất nước và quyềngiám sát tối cao Điều này được thể hiện rất rõ ở cách thức Quốc hội lấy ý kiến rộng rãicủa các tầng lớp nhân dân trong xây dựng và ban hành pháp luật Thông qua hình thức

dân chủ trực tiếp và gián tiếp, nhân dân được tham gia quyết định những vấn đề quantrọng của đất nước Cơ cấu và hoạt động của bộ máy hành pháp, tư pháp được phânđịnh ngày càng rõ ràng, cụ thể hơn và có nhiều chuyển biến tích cực Với Quy chế dânchủ ở cơ sở, hoạt động của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và các đoàn thể chính trị - xãhội ngày càng có hiệu quả thông qua các cuộc vận động xã hội đầy ý nghĩa, thu hútđược đông đảo các tầng lớp nhân dân tham gia, đóng góp tích cực vào công cuộc xâydựng và bảo vệ Tổ quốc.

Tuy nhiên, bên cạnh những thành công đã đạt được thì việc xây dựng và hoànthiện nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của nhân dân, do nhân dân và vì nhân dântrên thực tế vẫn còn nhiều tồn tại, hạn chế và yếu kém: "Tổ chức và hoạt động của Nhànước, Mặt trận Tổ quốc và các đoàn thể nhân dân còn một số khâu chậm đổi mới.Quốc hội còn lúng túng trong việc thực hiện chức năng giám sát Bộ máy quản lý nhànước các cấp, nhất là ở cơ sở còn yếu kém Tình trạng nhũng nhiễu, cửa quyền, thiếutrách nhiệm ở một bộ phận công chức, nhất là ở các cơ quan trực tiếp giải quyết côngviệc của dân và doanh nghiệp, chậm được khắc phục Mô hình tổ chức chính quyềnđịa phương, nhất là tổ chức hội đồng nhân dân, còn những điểm bất hợp lý Cải cáchhành chính chưa đạt yêu cầu Hoạt động của Mặt trận Tổ quốc và các đoàn thể nhândân ở nhiều nơi còn mang tính hành chính, hình thức Dân chủ trong xã hội còn bị viphạm Kỷ cương, kỷ luật ở nhiều nơi không nghiêm" Hơn nữa, công tác tuyên truyền,giáo dục pháp luật đối với nhân dân còn hạn chế

Học viên lựa chọn đề tài: "Những vấn đề xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của dân, do dân, vì dân giai đoạn hiện nay” làm bài tiểu luận cho

môn học

1.1 Tư tưởng của C Mác và Ph Ănghen

Tư tưởng, quan điểm về Nhà nước pháp quyền của C.Mác và F Ăngghen tậptrung vào các yếu tố chủ yếu liên quan đến Nhà nước pháp quyền, đó là nhà nước,pháp luật gắn với chủ quyền và quyền tự do dân chủ của nhân dân

Trong "Tuyên ngôn của Đảng Cộng sản", C.Mác và F.Ăngghen đã khẳng địnhpháp luật luôn luôn có tính giai cấp, thể hiện ý chí của giai cấp thống trị về chính trị vàkinh tế Mặt khác, pháp luật phải phản ánh thực tại khách quan và lợi ích chung của xãhội, quan hệ xã hội Ngay từ những năm 1842-1843, trong những cuộc tranh luận về tự

do báo chí, C.Mác đã khẳng định vai trò của pháp luật trong việc bảo vệ quyền tự dodân chủ của nhân dân

Trong "Tuyên ngôn của Đảng Cộng sản", C.Mác chủ trương xây dựng một chế

độ dân chủ triệt để trong đó "tự do của mỗi người là điều kiện phát triển tự do của tất

cả mọi người"; nhà nước kiểu mới phải "giải phóng con người, bảo đảm sự phát triển

tự do tối đa và phát triển toàn diện con người" Muốn vậy phải "biến nhà nước từ cơquan đứng trên xã hội thành cơ quan hoàn toàn phục tùng xã hội" Dân chủ trongnhà nước kiểu mới là dân chủ "do nhân dân tự quy định", là bước chuyển từ xã hộithần dân sang xã hội công dân Nhà nước pháp quyền phải bảo đảm chủ quyền của

nhân dân, nhà nước chỉ là đại biểu cho chủ quyền của nhân dân, thực hiện quyền lực của

nhân dân Yêu cầu nâng cao đạo đức, phẩm chất, năng lực và trách nhiệm của cán bộ,công chức trong Nhà nước pháp quyền

1.2 Tư tưởng của V.I Lênin

Những tư tưởng Nhà nước pháp quyền nêu trên của C.Mác và F Ăngghen đượcV.I.Lênin tiếp thu và phát triển trong quá trình xây dựng nhà nước Xô-viết

Người chỉ rõ: "Mục đích của chính quyền Xô viết là thu hút những người laođộng tham gia vào quản lý nhà nước" và "việc thu hút được mọi người lao động thamgia vào quản lý là một trong những ưu thế quyết định của nền dân chủ XHCN".V.I.Lênin đã khái quát nhiều quan điểm về nhà nước kiểu mới, đó là "nhà nướckhông còn nguyên nghĩa", "nhà nước nửa nhà nước", "nhà nước quá độ" để rồichuyển dần tới một chế độ tự quản của nhân dân Muốn vậy, trước mắt phải thựchiện chế độ dân chủ mà nội dung cơ bản là quyền bầu cử, quyền tham gia quản lýnhà nước, quyền bãi miễn, quyền kiểm tra giám sát hoạt động của bộ máy nhà nước

và cán bộ công chức nhà nước của nhân dân

Về mặt pháp luật, V.I Lênin khẳng định vai trò của pháp luật và pháp chế trongquản lý xã hội mới, bảo đảm sự tuân thủ pháp luật nghiêm chỉnh, thống nhất trên phạm

vi toàn quốc, coi đó là một trong những điều kiện cơ bản để xây dựng thành công chủnghĩa xã hội

1.3 Tư tưởng Hồ Chí Minh

Quan điểm, tư tưởng của Hồ Chí Minh về Nhà nước pháp quyền thể hiện trình

độ kết hợp nhuần nhuyễn quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin với việc kế thừa, tiếpthu có chọn lọc kho tàng tri thức, kinh nghiệm của nhân loại, vận dụng sáng tạo vàođiều kiện hoàn cảnh lịch sử cụ thể của Việt Nam Có thể khái quát trên những nộidung cơ bản sau đây

- Giai cấp vô sản phải lãnh đạo nhân dân tiến hành cách mạng giành chínhquyền về tay nhân dân

- Nhà nước XHCN là nhà nước thực sự của dân, do dân, vì dân, bảo đảm nềndân chủ thực sự

- Phải xây dựng Hiến pháp dân chủ để bảo đảm quyền tự do dân chủ của nhândân

- Nhà nước XHCN là nhà nước hợp hiến, hợp pháp, thực hiện quản lý xã hội

theo pháp luật và kết hợp chặt chẽ với giáo dục đạo đức

- Pháp luật trong Nhà nước XHCN là pháp luật dân chủ, thể hiện được tự do, ýchí và lợi ích của nhân dân

- Nhà nước XHCN là nhà nước có trách nhiệm và chịu trách nhiệm trước nhân dân,công dân phải làm tròn nghĩa vụ đối với Nhà nước và xã hội

- Nhà nước XHCN của dân, do dân, vì dân là nhà nước trong sạch; ngăn chặn,loại trừ được quan liêu, tham nhũng, lãng phí và các hiện tượng tiêu cực khác trong bộmáy nhà nước Cán bộ, công chức trong bộ máy nhà nước là những “công bộc củadân”

- Nhà nước XHCN phải có biện pháp kiểm tra, giám sát hoạt động của bộ máynhà nước, cán bộ, công chức nhà nước

1.4 Quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam về xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa

- Trước Đại hội VII của Đảng:

Đường lối đổi mới do Đại hội VI của Đảng khởi xướng đặt ra chủ trương phải

"cải cách lớn" bộ máy nhà nước, sửa đổi Hiến pháp năm 1980 đáp ứng yêu cầu đổimới cơ chế quản lý kinh tế Quá trình thực hiện chủ trương cải cách nhà nước nói riêng

và chuẩn bị sửa đổi Hiến pháp nói chung được phản ánh tập trung trong tác phẩm "Xâydựng nhà nước của nhân dân - Thành tựu, kinh nghiệm, đổi mới" của đồng chí Đỗ Mười -được xuất bản năm 1990 nhân dịp kỷ niệm 45 năm xây dựng nhà nước kiểu mới ởnước ta

Trong tác phẩm này, đồng chí Đỗ Mười đã khẳng định "phải xây dựng một nhànước mà toàn bộ tổ chức, hoạt động của nó dựa trên cơ sở pháp luật, tuân thủ phápluật, đồng thời thực hiện được chức năng quản lý xã hội bằng pháp luật" Đó là mộtnhà nước, bảo đảm sự thống trị của pháp luật trong mọi lĩnh vực của đời sống xã hội,giữ cho pháp luật được chấp hành nghiêm chỉnh; bảo vệ được quyền tự do, dân chủ,lợi ích hợp pháp, danh dự, nhân phẩm của mọi công dân, khắc phục được sự tùytiện lạm quyền của các cơ quan nhà nước, các cán bộ có chức quyền và nhân viêntrong bộ máy nhà nước; chịu trách nhiệm trước công dân, trước xã hội và trước nhànước về các hoạt động của mình; kiểm tra, giám sát được việc thi hành các quyếtđịnh quản lý, thi hành pháp luật; xử lý nghiêm minh, kịp thời mọi vi phạm phápluật.

- Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ VII của Đảng:

Văn kiện Đại hội VII vẫn chưa đưa thuật ngữ Nhà nước pháp quyền vào nộidung văn kiện và chỉ nêu phương hướng, nhiệm vụ cải cách nhà nước trong 5 năm

1991 - 1995

Tuy nhiên, "Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa

xã hội" - Văn kiện quan trọng do Đại hội VII thông qua - lại đề cập những nội dung rấtkhái quát thể hiện được những đặc trưng, yêu cầu và nội dung xây dựng Nhà nướcpháp quyền

- Văn kiện Hội nghị đại biểu toàn quốc giữa nhiệm kỳ khóa VII:

Trong nội dung phần thứ 2 về "Những nhiệm vụ chủ yếu trong thời gian tới"của Văn kiện Hội nghị này đã nêu nhiệm vụ thứ 7 là "Xây dựng Nhà nước pháp quyềnViệt Nam của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân" Nội dung chủ yếu của nhiệm vụnày là: "Tiếp tục xây dựng và từng bước hoàn thiện Nhà nước pháp quyền Việt Nam

Đó là nhà nước của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân, quản lý mọi mặt đời sống xãhội bằng pháp luật, đưa đất nước phát triển theo định hướng XHCN Nhà nước phápquyền Việt Nam được xây dựng trên cơ sở tăng cường, mở rộng khối đại đoàn kết toàndân, lấy liên minh giữa giai cấp công nhân với nông dân và tầng lớp trí thức làm nềntảng do Đảng ta lãnh đạo"

Như vậy, đây là lần đầu tiên trong Văn kiện quan trọng của Đảng chính thức sửdụng thuật ngữ Nhà nước pháp quyền và nêu cụ thể, toàn diện những quan điểm,nguyên tắc, nội dung xây dựng Nhà nước pháp quyền Việt Nam Với cách thể hiệntrong văn kiện này, tư tưởng về Nhà nước pháp quyền có bước phát triển rõ nét vàtoàn diện Xây dựng Nhà nước pháp quyền Việt Nam trở thành chủ trương có tầmchiến lược, bao trùm toàn bộ tổ chức, hoạt động của nhà nước, trở thành định hướngcho toàn bộ quá trình và nội dung đổi mới tổ chức, hoạt động của Nhà nước

- Văn kiện Hội nghị lần thứ tám Ban Chấp hành Trung ương (khóa VII):

Hội nghị lần thứ tám Ban Chấp hành Trung ương (khóa VII) là Hội nghị chuyên

đề bàn về nhà nước Chủ đề của nghị quyết Hội nghị này là "Tiếp tục xây dựng và

hoàn thiện Nhà nước Cộng hòa XHCN Việt Nam, trọng tâm là cải cách một bước nềnhành chính nhà nước".

Với chủ đề Nghị quyết nêu trên và cách trình bày các quan điểm nội dung cơbản của Nghị quyết cho thấy, so với văn kiện Hội nghị giữa nhiệm kỳ (khóa VII), tư

tưởng về Nhà nước pháp quyền trong Văn kiện Hội nghị Trung ương 8 (khóa VII) có

sự khác biệt nhất định Vấn đề xây dựng Nhà nước pháp quyền chỉ được coi là một

trong 5 nguyên tắc xây dựng Nhà nước Cộng hòa XHCN Việt Nam và gắn nó với yêucầu tăng cường pháp chế; quản lý xã hội bằng pháp luật Có thể nói, yêu cầu xây dựngNhà nước pháp quyền ở đây không được nhấn đậm nét và có tính chất bao trùm nhưVăn kiện Hội nghị giữa nhiệm kỳ khóa VII, mặc dù nội dung của các nhiệm vụ cảicách nhà nước khá toàn diện và phong phú

- Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ VIII và các Hội nghị Ban Chấp hành Trung ương (khóa VIII):

Do khoảng thời gian từ Hội nghị lần thứ tám Ban Chấp hành Trung ương (khóaVII) (1/1995) đến Đại hội VIII (6/1996) tương đối ngắn nên các quan điểm về Nhànước pháp quyền trong Văn kiện Đại hội VIII của Đảng về cơ bản giống như Văn kiệnHội nghị lần thứ tám Ban Chấp hành Trung ương khóa VII, Văn kiện Đại hội VIIIcũng nhắc lại 5 quan điểm và các nhiệm vụ xây dựng, kiện toàn bộ máy nhà nước Tuynhiên, phần nội dung nhiệm vụ được cụ thể hóa hơn

Điều đáng quan tâm là Nghị quyết của Hội nghị lần thứ ba Ban Chấp hànhTrung ương (khóa VIII) khi đánh giá về quá trình đổi mới, tổ chức, hoạt động của Nhànước đã nêu nhận xét đầu tiên là "đã từng bước phát triển hệ thống quan điểm, nguyên tắc

cơ bản về xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN của dân, do dân, vì dân" và chỉ rõ:

"Việc xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN trong điều kiện chuyển đổi nền kinh tế lànhiệm vụ mới mẻ, hiểu biết của chúng ta còn ít, có nhiều việc phải vừa làm, vừa tìm tòi,rút kinh nghiệm"

Mặt khác, Nghị quyết nhấn mạnh yêu cầu phát huy tốt hơn và nhiều hơn quyềnlàm chủ của nhân dân; tiếp tục xây dựng nhà nước trong sạch, vững mạnh, hoạt động

có hiệu lực, hiệu quả; tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với Nhà nước và "ba yêu cầutrên quan hệ chặt chẽ với nhau, dựa trên nền tảng chung là xây dựng Nhà nước phápquyền XHCN của dân, do dân, vì dân, thực hiện đại đoàn kết dân tộc mà nòng cốt là liênminh công nhân, nông dân và trí thức dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam"

Như vậy, đến Văn kiện Hội nghị lần thứ ba Ban Chấp hành Trung ương (khóaVIII) quan điểm về xây dựng Nhà nước pháp quyền được xác định như một quan điểmchủ đạo, chi phối toàn bộ nội dung đổi mới tổ chức, hoạt động của Nhà nước

- Văn kiện Đại hội lần thứ IX:

Lần đầu tiên trong Văn kiện Đại hội Đảng khẳng định: "Nhà nước ta là công cụchủ yếu để thực hiện quyền làm chủ của nhân dân, là Nhà nước pháp quyền của dân,

do dân, vì dân Quyền lực nhà nước là thống nhất, có sự phân công và phối hợp giữacác cơ quan nhà nước trong việc thực hiện các quyền lập pháp, hành pháp, tư pháp

Nhà nước quản lý xã hội bằng pháp luật Mọi cơ quan, tổ chức, cán bộ, công chức,mọi công dân có nghĩa vụ chấp hành Hiến pháp và pháp luật".

Mặt khác, Văn kiện Đại hội xác định "Xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCNdưới sự lãnh đạo của Đảng" là nhiệm vụ bao trùm trong nội dung của phần thứ IX về

"đẩy mạnh cải cách tổ chức và hoạt động của Nhà nước, phát huy dân chủ, tăng cườngpháp chế" Đó là nhiệm vụ cải cách thể chế và phương thức hoạt động nhà nước; pháthuy dân chủ giữ vững kỷ luật, kỷ cương tăng cường pháp chế; xây dựng đội ngũ cán

bộ trong sạch, có năng lực; đấu tranh chống tham nhũng"

- Văn kiện Đại hội X:

Tiếp tục khẳng định nhà nước ta là Nhà nước pháp quyền XHCN của dân, dodân, vì dân, chỉ rõ phương hướng xây dựng cơ chế vận hành của Nhà nước pháp quyềnXHCN, bảo đảm nguyên tắc tất cả quyền lực nhà nước thuộc về nhân dân; quyền lựcnhà nước là thống nhất, có sự phân công, phối hợp giữa các cơ quan nhà nước trongviệc thực hiện các quyền lập pháp, hành pháp, tư pháp Xác định 6 nhiệm vụ, giảipháp hoàn thiện Nhà nước pháp quyền XHCN ở nước ta hiện nay: hoàn thiện hệ thốngpháp luật; đổi mới tổ chức, hoạt động của Quốc hội; cải cách hành chính; cải cách tưpháp; xây dựng đội ngũ cán bộ, công chức, đấu tranh phòng chống tham nhũng; tăngcường sự lãnh đạo của Đảng

- Đại hội XI của Đảng:

Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ lên CNXH (bổ sung, pháttriển năm 2011)" xác định mô hình xã hội XHCN mà nhân dân ta xây dựng gồm 8 nộidung, trong đó nội dung thứ 7 là "có Nhà nước pháp quyền XHCN" và "xây dựng Nhànước pháp quyền là phương hướng cơ bản thứ 7 trong 8 phương hướng xây dựng đấtnước từ nay đến giữa thế kỷ XXI"

Trong tình hình hiện nay Đại hội XI xác định yêu cầu đẩy mạnh xây dựng Nhànước pháp quyền XHCN tập trung vào 3 nội dung lớn Tiếp tục đổi mới tổ chức, hoạt

động của bộ máy nhà nước Xây dựng đội ngũ cán bộ, công chức trong sạch, có năng lực đáp ứng yêu cầu của tình hình mới Tích cực phòng ngừa và kiên quyết đấu tranh

phòng, chống tham nhũng, lãng phí, thực hành tiết kiệm

- Đại hội XII của Đảng:

Trong Văn kiện trinh Đại hội XII của Đảng, mục “Xây dựng và hoàn thiện Nhànước pháp quyển xã hội chủ nghĩa” đã thể hiện bước phát triển quan trọng về nhậnthức Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam với một số nội dung sau đây:

Thứ nhất, Đảng cầm quyền, lãnh đạo Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩabằng pháp luật

Thứ hai, hoàn thiện thể chế, chức năng, nhiệm vụ, phương thức và cơ chế vậnhành, nâng cao hiệu lực, hiệu quả của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa

Thứ ba, hoàn thiện tổ chức và nâng cao chất lượng, hiệu quả hoạt động của bộmáy nhà nước

Thứ tư, Đảng xây dựng đội ngũ cán bộ, công chức trong điều kiện phát triểnkinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế.

1.2 Những đặc trưng cơ bản của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam

Từ thực tiễn xây dựng và từng bước hoàn thiện Nhà nước dưới sự lãnh đạo củaĐảng Cộng sản Việt Nam, những đặc trưng cơ bản của Nhà nước pháp quyền XHCN

Việt Nam ngày càng được định hình, có thể nêu lên một số đặc trưng cơ bản sau đây:

Một là: Nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam là nhà nước thực sự của nhân

dân, do nhân dân, vì nhân dân; mọi quyền lực nhà nước thuộc về nhân dân

Hai là: Nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam là nhà nước tôn trọng, thực hiện và

bảo vệ quyền con người, tất cả vì hạnh phúc của con người

Ba là: Nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam được tổ chức và hoạt động trên

cơ sở Hiến pháp, pháp luật và bảo đảm tính tối cao của Hiến pháp trong đời sống nhànước và xã hội

Bốn là: Nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam là nhà nước tổ chức theo nguyên

tắc quyền lực nhà nước là thống nhất, có sự phân công, phối hợp và kiểm soát việc thựchiện quyền lực nhà nước về mặt lập pháp, hành pháp, tư pháp

Năm là: Nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam là nhà nước chịu trách nhiệm

trước công dân về mọi hoạt động của mình và bảo đảm cho công dân thực hiện cácnghĩa vụ trước nhà nước và xã hội

Sáu là: Nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam là nhà nước do Đảng Cộng sản

Việt Nam lãnh đạo

Bảy là: Nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam là nhà nước thực hiện đường lối

đối ngoại hòa bình, hữu nghị, hợp tác, bình đẳng và phát triển với nhân dân các dân tộc

và các nước trên toàn thế giới, đồng thời tôn trọng và cam kết thực hiện các công ước,điều ước quốc tế đã tham gia, ký kết, phê chuẩn

II THỰC TRẠNG XÂY DỰNG NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN XÃ HỘI CHỦ NGHĨA CỦA DÂN DO DÂN, VÌ DÂN Ở VIỆT NAM TRONG GIAI ĐOẠN HIỆN NAY

1 Những thành tựu trong xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa

ở nước ta hiện nay

1.1 Thực hiện vai trò, chức năng, nhiệm vụ của Nhà nước

Vai trò, chức năng, nhiệm vụ của Nhà nước đã có một bước điều chỉnh theo yêucầu của quá trình chuyển từ cơ chế kế hoạch hóa tập trung, quan liêu, bao cấp sangnền kinh tế thị trường định hướng XHCN và hội nhập quốc tế Có thể nói, việc thayđổi mô hình kinh tế đã làm thay đổi vai trò, vị trí và chức năng của Nhà nước nóichung, của bộ máy nhà nước nói riêng trong các mối quan hệ với đời sống kinh tế củađất nước Các chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn của bộ máy nhà nước đã dần được cơ

cấu lại theo hướng mở rộng xã hội hóa, tăng cường vai trò, trách nhiệm của cộngđồng, Nhà nước chỉ đảm nhiệm những công việc thực sự cần thiết để đảm bảo lợi íchchung của toàn xã hội, vì sự phát triển của toàn xã hội hoặc những gì mà mỗi cá nhâncông dân không thể tự mình giải quyết nếu thiếu sự can thiệp, điều tiết của Nhà nước.Trong mối quan hệ với công dân, bộ máy nhà nước, cán bộ, công chức nhà nước đangdần chuyển từ tư duy lãnh đạo, quyền uy - phục tùng sang tư duy về nhà nước phục

vụ, cán bộ, công chức có nghĩa vụ, trách nhiệm phục vụ nhân dân, thực sự trở thành

“công bộc” của nhân dân

1.2 Về tổ chức bộ máy nhà nước

- Quốc hội với tư cách là cơ quan đại biểu cao nhất của nhân dân, cơ quanquyền lực nhà nước cao nhất của Nhà nước, đã trở thành yếu tố cơ bản của Nhà nướcpháp quyền Việt Nam XHCN, yếu tố quy định mối quan hệ quyền lực và pháp luật,yếu tố bảo đảm để ý chí của nhân dân trở thành ý chí của Nhà nước, thành các quyphạm pháp luật có hiệu lực cao là Hiến pháp và luật Hoạt động này ngày càng đượcđổi mới, tăng cường cả về số lượng lẫn chất lượng Từ sau đổi mới đến nay, nước ta

đã có Hiến pháp năm 1992 (sửa đổi, bổ sung năm 2001) và Hiến pháp năm 2013;Quốc hội đã thông qua hơn 300 luật, bộ luật và nhiều nghị quyết có chứa quy phạmpháp luật, Ủy ban thường vụ Quốc hội đã thông qua 186 pháp lệnh đã tạo nên cơ sởpháp lý quan trọng điều chỉnh các quan hệ xã hội Hoạt động giám sát tối cao củaQuốc hội đã đạt được những kết quả đáng kể, góp phần bảo đảm cho bộ máy nhà nước

và các cơ quan nhà nước hoạt động đúng chức năng, nhiệm vụ của mình, bảo đảm choNhà nước ta thực sự là Nhà nước của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân; bảo đảmHiến pháp, pháp luật được thi hành nghiêm chỉnh, thống nhất

- Chủ tịch nước là người đứng đầu Nhà nước, thay mặt nước Cộng hòa XHCNViệt Nam về đối nội và đối ngoại Hiến pháp năm 1992 đánh dấu một bước tiến quantrọng do việc thay đổi chế định người đứng đầu Nhà nước từ cơ chế Chủ tịch tập thểcủa nước Cộng hòa XHCN Việt Nam (Hội đồng Nhà nước) sang cơ chế người đứngđầu Nhà nước là cá nhân, thay mặt Nhà nước về đối nội và đối ngoại, có thẩm quyềnliên quan đến việc thực hiện cả ba quyền lập pháp, hành pháp, tư pháp

- Chính phủ đã có một bước đổi mới căn bản cả về tổ chức và phương thức hoạtđộng, từ Chính phủ tập thể (Hội đồng Chính phủ trong Hiến pháp năm 1959, Hội đồng

Bộ trưởng trong Hiến pháp năm 1980) sang kết hợp giữa chế độ trách nhiệm của tậpthể Chính phủ và vai trò cá nhân của Thủ tướng Chính phủ Hiến pháp 2013 đã xácđịnh Chính phủ là cơ quan hành chính nhà nước cao nhất của nước Cộng hoà XHCNViệt Nam, thực hiện quyền hành pháp, là cơ quan chấp hành của Quốc hội Trên cơ sởquy định của Hiến pháp, Chính phủ tập trung và chủ động hơn trong việc xây dựng vàđiều hành chính sách, tổ chức thi hành pháp luật và lãnh đạo hệ thống hành chínhquốc gia; thực hiện cải cách hành chính theo hướng xây dựng nền hành chính phục vụ

Có thể nói, hoạt động của Chính phủ, các bộ ngày càng chuyên nghiệp hơn, công khai,minh bạch hơn, đáp ứng tốt hơn các nhiệm vụ quản lý và điều hành đất nước theo cácyêu cầu, đòi hỏi của nền kinh tế thị trường định hướng XHCN, góp phần đưa đất nước

vượt qua những giai đoạn khó khăn, vượt qua khủng hoảng kinh tế để đạt được nhiềuthành công trong phát triển kinh tế - xã hội trong giai đoạn vừa qua.

- Tòa án nhân dân được xác định là cơ quan thực hiện quyền tư pháp, cơ quanxét xử của nước Cộng hòa XHCN Việt Nam Tổ chức và hoạt động của hệ thống Tòa

án trong thời gian qua đang được nghiên cứu để đổi mới, cải cách hơn nữa theo hướng

“tổ chức hệ thống Tòa án theo thẩm quyền xét xử, không phụ thuộc vào đơn vị hànhchính”, mở rộng thẩm quyền xét xử của Toà án, đặc biệt là thẩm quyền xét xử các vụ

án hành chính, qua đó, tăng cường khả năng kiểm soát của tư pháp đối với hệ thống cơquan hành chính

- Viện kiểm sát nhân dân với chức năng thực hành quyền công tố và kiểm sát hoạtđộng tư pháp ngày càng được đổi mới cả về nhận thức và tổ chức thực hiện Kết quả thựchiện chức năng của Viện kiểm sát đã góp phần bảo đảm các mục tiêu, yêu cầu của Nhànước pháp quyền Việt Nam XHCN, góp phần vào việc hình thành và thực hiện cơ chếkiểm soát quyền lực nhà nước, tránh sự lạm quyền, xâm phạm các quyền dân chủ củacông dân, bảo đảm sự tuân thủ Hiến pháp và pháp luật của các cơ quan tiến hành tố tụngtrong việc giải quyết các vụ án, vụ việc

- Kiểm toán nhà nước với địa vị là cơ quan chuyên môn về lĩnh vực kiểm tra tàichính nhà nước do Quốc hội thành lập, hoạt động độc lập và chỉ tuân theo pháp luật,

là công cụ phục vụ cho sự minh bạch về tài chính ngân sách thông qua việc công khaikết quả kiểm toán báo cáo tài chính của các tổ chức, các cấp ngân sách Hoạt độngkiểm toán nhà nước là cơ sở cho việc giám sát của các đại biểu Quốc hội, đại biểu Hộiđồng nhân dân, của các cơ quan nhà nước, các tổ chức xã hội và của công dân đối vớicông tác quản lý tài chính ngân sách, đặc biệt là các nguồn lực tài chính nhà nước

- Hội đồng nhân dân và Ủy ban nhân dân là những cơ quan chính quyền địaphương Qua quá trình đổi mới, thể chế về tổ chức và hoạt động của chính quyền địaphương ngày càng được chú trọng Luật tổ chức Hội đồng nhân dân và Uỷ ban nhân dân(năm 2003), các luật chuyên ngành đã được xây dựng theo tinh thần kiện toàn tổ chức,tăng cường chức năng giám sát của Hội đồng nhân dân; phân định thẩm quyền giữa Hộiđồng nhân dân, Uỷ ban nhân dân cùng cấp, giữa mỗi cấp chính quyền địa phương tỉnh -huyện - xã, giữa tập thể Uỷ ban nhân dân và Chủ tịch Uỷ ban nhân dân Vì vậy, trongthời gian qua, Hội đồng nhân dân và Ủy ban nhân dân các cấp đã từng bước đổi mới vànâng cao chất lượng, hiệu quả hoạt động

1.3 Về cơ chế kiểm soát quyền lực nhà nước

Trước khi có Hiến pháp năm 2013, ở nước ta, quyền lực nhà nước được tổ chứctheo nguyên tắc quyền lực nhà nước là thống nhất, có sự phân công, phối hợp giữa các

cơ quan nhà nước trong việc thực hiện các quyền lập pháp, hành pháp và tư pháp.Giữa các cơ quan nhà nước có sự kiểm tra, giám sát lẫn nhau Quốc hội trong phạm vinhiệm vụ, quyền hạn của mình giám sát hoạt động của Chính phủ, Thủ tướng Chínhphủ, Bộ trưởng và các thành viên khác của Chính phủ trong việc thi hành Hiến pháp

và pháp luật; giám sát văn bản quy phạm pháp luật của Chính phủ, Thủ tướng Chính