Thiết kế và sử dụng câu hỏi trắc nghiệm khách quan nhiều lựa chọn dạy học nội dung chuyển hóa vật chất và năng lượng ở động vật – sinh học lớp 11 – trung học phổ thông

1 Thiết kế và sử dụng câu hỏi trắc nghiệm khách quan nhiều lựa chọn dạy học nội dung chuyển hóa vật chất và năng lượng ở động vật – sinh học lớp 11 – trung học phổ thông The design an

1

Thiết kế và sử dụng câu hỏi trắc nghiệm khách quan nhiều lựa chọn dạy học nội dung chuyển hóa vật chất và năng lượng ở động vật – sinh học

lớp 11 – trung học phổ thông

The design and application of multiple choice questions in teaching the contents of material and

energy metabolism of animals in grade 11 at high schools

NXB H : ĐHGD, 2012 Số trang 103 tr +

Phí Thị Minh Thanh

Trường Đại học Giáo dục Luận văn ThS ngành: Lí luận và phương pháp dạy học bộ môn sinh học;

Mã số: 60 14 10 Người hướng dẫn: PGS.TS Mai Văn Hưng

Năm bảo vệ: 2012

Abstract: Nghiên cứu các tài liệu lí thuyết liên quan đến: trắc nghiệm, phương pháp dạy

học tích cực, CH, CHTNTL, CHTNKQ, đến thiết kế và sử dụng câu hỏi trắc nghiệm khách quan nhiều lựa chọn (MCQ) trong dạy học kiến thức mới nội dung chuyển hóa vật chất và năng lượng ở động vật Sử dụng phiếu điều tra HS và GV về: Tình hình, thái độ học tập môn SH của học sinh Tình hình sử dụng phương pháp dạy học, thiết kế và sử dụng MCQ trong dạy học của GV Thiết kế câu hỏi tự luận ngắn cho học sinh kiểm tra để xây dựng MCQ, TN để chỉnh lí câu dẫn, phương án nhiễu, TN để đo các chỉ số của MCQ Thiết kế giáo án hoàn chỉnh sử dụng MCQ để dạy học kiến thức mới nội dung chuyển hóa vật chất

và năng lượng ở động vật Kiểm tra HS sau khi học bài mới bằng MCQ, sắp xếp điểm kiểm tra và xử lí bằng toán thống kê để xác định hiệu quả của việc dạy học kiến thức mới bằng MCQ

Keywords: Câu hỏi trắc nghiệm; Phương pháp dạy học; Sinh học

Content

1 Lí do chọn đề tài

1.1 Xuất phát từ việc đổi mới dạy học hiện nay

Vấn đề đổi mới giáo dục THPT đòi hỏi phải đổi mới đồng bộ từ mục tiêu, chương trình, nội dung, phương pháp dạy học, phương tiện dạy học đến cách thức đánh giá kết quả dạy học, trong đó khâu đột phá là đổi mới phương pháp dạy học

Đổi mới phương pháp dạy học không có nghĩa là gạt bỏ các phương pháp truyền thống mà phải vận dụng một cách hiệu quả các phương pháp dạy học hiện có theo quan điểm dạy học tích cực kết hợp với các phương pháp dạy học hiện đại Một trong số các phương pháp đó là sử dụng MCQ

là phương tiện tổ chức cho HS học tập kiến thức mới

2

1.2 Giá trị mang lại của CHTNKQ

CHTNKQ được sử rộng rộng rãi trong quá trình dạy học Nó được sử dụng chủ yếu trong khâu kiểm tra đánh giá Khi sử dụng CHTNKQ trong kiểm tra đánh giá có rất nhiều ưu điểm như:

khách quan, có thể đo được khả năng tư duy khác nhau

CHTNKQ là một phương tiện để chuyển tải nội dung dạy học Bộ CHTNKQ có thể thực hiện được các mục tiêu hình thành kiến thức mới, ôn tập, củng cố kiến thức cho HS, giúp HS tự học

1.3 Thực tế việc sử dụng MCQ hiện nay

Trong một số năm gần đây trắc nghiệm khách quan được sử dụng tương đối rộng rãi để kiểm tra đánh giá kết quả học tập của HS Đặc biệt trắc nghiệm khách quan được đưa vào kì thi cao đẳng –

đại học ở một số môn như: lí, hóa, sinh

Từ năm 2006, khi vấn đề đổi mới giáo dục phổ thông được thực hiện thì phương pháp dạy học tích cực cũng được thực hiện phổ biến hơn Một trong số các hình thức tổ chức học tập đó là sử dụng CHTNKQ Tuy nhiên CHTNKQ chỉ dừng lại ở việc củng cố bài học cho HS

1.4 Xuất phát từ nội dung kiến thức chuyển hóa vật chất và năng lượng ở động vật SH lớp 11 – THPT

Chuyển hóa vật chất và năng lượng ở động vật là phần kiến thức nằm trong chương chuyển hóa vật chất và năng lượng của phần SH cơ thể Phần này có 8 tiết học chủ yếu là đề cập đến sự tiêu hóa, hô hấp, tuần hoàn máu, cân bằng nội môi

Phần kiến thức về chuyển hóa vật chất và năng lượng ở động vật gồm những nội dung gần gũi với HS, SGK có nhiều kênh hình rất thuận lợi cho việc áp dụng các phương pháp dạy học tích cực của GV Xuất phát từ những lí do đó, tôi tiến hành nghiên cứu đề tài: “ Thiết kế và sử dụng câu hỏi trắc nghiệm khách quan nhiều lựa chọn dạy học nội dung chuyển hóa vật chất và năng lượng ở động vật – sinh học lớp 11 – trung học phổ thông”

- Thiết kế các MCQ để dạy học nội dung chuyển hóa vật chất và năng lượng ở động vật

- Sử dụng MCQ để dạy học nội dung chuyển hóa vật chất và năng lượng ở động vật

3 Đối tƣợng và khách thể nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Thiết kế và sử dụng MCQ dạy học nội dung chuyển hóa vật chất và năng lượng ở động vật – SH lớp 11 – THPT

3

3.2 Khách thể nghiên cứu

HS lớp 12 trường THPT Yên Thủy A, Yên Thủy B, Yên Thủy C, 2 lớp 11 trường THPT Yên Thủy C - huyện Yên Thủy tỉnh Hòa Bình 2 lớp 12 và 2 lớp 11 cơ bản trường THPT Công Nghiệp – Thành phố Hòa Bình – Tỉnh Hòa Bình

GV giảng dạy bộ môn SH thuộc tỉnh hòa bình

4 Giả thuyết khoa học

Thiết kế và sử dụng MCQ dạy học nội dung chuyển hóa vật chất và năng lượng ở động vật – SH lớp 11 – THPT để xây dựng thành quy trình thiết kế và quy trình sử dụng MCQ trong dạy học kiến thức mới

5 Phạm vi nghiên cứu

Thiết kế và sử dụng MCQ dạy học kiến thức mới nội dung chuyển hóa vật chất và năng lượng ở động vật – SH lớp 11 – THPT

6 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Nghiên cứu các tài liệu lí thuyết liên quan đến: trắc nghiệm, phương pháp dạy học tích cực, CH, CHTNTL, CHTNKQ, đến thiết kế và sử dụng MCQ trong dạy học kiến thức mới nội dung chuyển hóa vật chất và năng lượng ở động vật

- Sử dụng phiếu điều tra HS và GV về: Tình hình, thái độ học tập môn SH của học sinh Tình hình

sử dụng phương pháp dạy học, thiết kế và sử dụng MCQ trong dạy học của GV

- Thiết kế câu hỏi tự luận ngắn cho học sinh kiểm tra để xây dựng MCQ, TN để chỉnh lí câu dẫn, phương án nhiễu, TN để đo các chỉ số của MCQ

- Thiết kế giáo án hoàn chỉnh sử dụng CHTNKQ để dạy học kiến thức mới nội dung chuyển hóa vật chất và năng lượng ở động vật

- Kiểm tra HS sau khi học bài mới bằng MCQ, sắp xếp điểm kiểm tra và xử lí bằng toán thống kê

để xác định hiệu quả của việc dạy học kiến thức mới bằng MCQ

7 Phương pháp nghiên cứu

7.1 Phương pháp nghiên cứu lí thuyết

Trong phạm vi của đề tài đã tiến hành phân tích và tổng hợp các tài liệu lí thuyết, sắp xếp chúng thành các đơn vị kiến thức liên quan để xây dựng cơ sở lí luận cho đề tài

7.2 Phương pháp điều tra

Điều tra 218HS lớp 12 trường THPT Yên Thủy C,HS trường THPT Công Nghiệp về:

- Thái độ học tập của HS trong môn SH

- Tình hình học tập của HS trong môn SH

Điều tra GV dạy học môn SH thuộc tỉnh Hòa Bình về:

- Phương pháp dạy học thường được sử dụng khi dạy học môn SH

- Việc sử dụng CHTNKQ dạng nhiều lựa chọn trong dạy học bài mới môn SH

4

7.3 Phương pháp chuyên gia

Các CH trắc nghiệm được soạn thảo bởi cá nhân bao giờ cũng hàm chứa yếu tố chủ quan nhất định vì vậy sử dụng phương pháp chuyên gia để xem xét, thẩm định các câu hỏi đã soạn thảo

Những kết quả trong quá trình TN sẽ được sắp xếp xử lí theo công thức toán học bằng máy tính

7.5 Quy trình xử lí thông tin

* Đối với các thông tin định tính:

Xử lí logic với các thông tin định tính Đây là việc nhận dạng bản chất các sự kiện và thể hiện liên

hệ logic giữa các sự kiện

* Đối với thông tin định lượng:

Chúng tôi tiến hành xử lí theo thống kê toán học bằng máy tính

8 Những đóng góp mới của luận văn

- Thiết kế được bộ MCQ trong dạy học nội dung chuyển hóa vật chất và năng lượng ở động vật –

SH lớp 11 – THPT

- Sử dụng MCQ trong dạy học kiến thức mới nội dung chuyển hóa vật chất và năng lượng ở động vật – SH 11 – THPT

- Xây dựng được quy trình thiết kế và sử dụng MCQ trong dạy học kiến thức mới

9 Cấu trúc của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận, khuyến nghị, tài liệu tham khảo luận văn dự kiến được trình bày trong ba chương:

Chương 1: Cở sở lí luận và thực tiễn của đề tài

Chương 2: Thiết kế và sử dụng câu hỏi trắc nghiệm khách quan nhiều lựa chọn dạy học nội dung chuyển hóa vật chất và năng lượng ở động vật – sinh học lớp 11 – trung học phổ thông

Chương 3: Thực nghiệm sư phạm

CHƯƠNG 1

CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 1.1 Cơ sở lí luận

1.1.1 Lí thuyết về CH trắc nghiệm

1.1.1.1 CHTNTL (trắc nghiệm chủ quan) trong dạy học

* Đặc điểm của việc sử dụng CHTNTL trong dạy học

5

- Trong dạy học kiến thức mới

Thời gian GV phải làm việc trên lớp, thời gian HS phải chú ý lắng nghe GV giảng giải thuyết trình rất nhiều, thời gian HS tự lực làm việc bị hạn chế, năng lực tự học, tự nghiên cứu của HS ở trên lớp có ít thời gian được phát huy

- Trong kiểm tra đánh giá:

Cho phép HS tương đối tự do trong việc lựa chọn bố cục, trình bày để diễn đạt ý kiến của mình

Dễ xảy ra hiện tượng “trúng tủ”, “trật tủ”

Bài thi tự luận thường được người chấm đọc, đánh giá cho điểm theo nhận định chủ quan của mình

* Nguyên tắc xây dựng CH tự luận:

Ngôn ngữ diễn đạt phải trong sáng, tường minh

Mỗi CH đề cập đến một phạm vi nội dung kiến thức phù hợp với đối tượng HS và với chương trình dạy học

CH đặt ra phù hợp với mục đích sử dụng

CH được xây dựng phù hợp với trình độ HS và có khả năng phân hóa

Đối với CH TLN dùng để dạy kiến thức mới cần thỏa mãn thêm các nguyên tắc sau

Mỗi câu TLN đề cập đến một đơn vị kiến thức vừa đủ để trở thành một câu dẫn cho câu MCQ Mỗi câu TLN có quan hệ logic với các câu khác về chủ đề nội dung kiến thức của một bài, một nội dung

* Đặc điểm việc sử dụng trắc nghiệm khách quan trong dạy học

- Trong dạy kiến thức mới:

Khi sử dụng trắc nghiệm khách quan trong kiểm tra đánh giá có nhiều ý kiến cho rằng nó không

đo được khả năng diễn đạt, khả năng tu duy của thí sinh Nếu kết hợp sử dụng trắc nghiệm khách quan trong dạy học kiến thức mới thì hoàn toàn có thể khắc phục được nhược điểm này

Trong dạy học kiến thức mới, CH TNKQ được sử dụng với mục đích chính là kích thích sự vận động của HS, tự lực tìm ra và lĩnh hội kiến thức mới

- Trong kiểm tra đánh giá:

- Tiêu chuẩn định lượng:

CH phải có độ khó trong khoảng 25% đến 75%, độ phân biệt từ 0,2 trở lên

Tiêu chuẩn cho các phương án nhiễu: từ 3% đến 5%, tỉ lệ này càng lớn càng tốt

- Tiêu chuẩn định tính

Phần câu dẫn phải thể hiện được:

Tính hoàn chỉnh, rõ ràng của vấn đề hoặc nhiệm vụ được trình bày

Tính tập trung đối với các từ khẳng định dương tính

Tính ngắn gọn, súc tích của CH

Phần phương án chọn phải thể hiện được:

Tính chính xác của câu trả lời

Tính hấp dẫn của câu nhiễu

Không có những từ đầu mối, gợi ý dẫn đến trả lời

1.1.2 Lược sử vấn đề nghiên cứu

1.1.2.1 Nghiên cứu về trắc nghiệm

* Trên thế giới

7

Bất kì một quá trình giáo dục nào mà một con người tham gia cũng nhằm tạo ra những biến đổi nhất định trong con người đó Muốn biết những biến đổi đó xảy ra ở mức độ nào phải đánh giá hành vi của người đó trong một tình huống nhất định Trong lịch sử có rất nhiều phương pháp đánh giá đã được nghiên cứu và sử dụng

Khoa học về trắc nghiệm thực sự phát triển mạnh trong thế kỉ XX

Trong thời kì đầu việc sử dụng phương pháp trắc nghiệm ở các nước phương Tây đã có một số sai lầm như sa vào quan điểm hình thức, máy móc trong việc đánh giá năng lực trí tuệ, chất lượng kiến thức của HS, hoặc quan điểm phân biệt giai cấp, phủ nhận năng lực học tập của con em nông dân lao động Như vậy đã có nhiều những lời phê bình, chỉ trích đối với khoa học trắc nghiệm, nhưng chúng không đánh đổ được nó mà chỉ làm cho nó tự điều chỉnh và phát triển mạnh mẽ hơn [24]

Ngày nay ở nhiều nước trên thế giới, trắc nghiệm khách quan đã trở thành công cụ trong các trường học, thậm chí trong các chương trình đạo tạo từ xa Trong các cuộc thi Olympic quốc tế, đã chủ yếu sử dụng phương pháp trắc nghiệm khách quan để đo mức độ hiểu biết của HS Phương pháp này đã nhận được sự hưởng ứng của đông đảo các nước tham gia và tỏ ra có nhiều ưu điểm trong khâu chấm bài, làm bài vì các HS dự thi đa số bất đồng về ngôn ngữ [17]

* Ở Việt Nam

Có thể nói ở miền Nam, trước năm 1975, trắc nghiệm khách quan phát triển khá mạnh

Năm 1995, với sự tài trợ của UNESCO trương Đại học Tổng Hợp Hà Nội nay là đại học Quốc gia cũng đã mở những lớp tập huấn về phương pháp xây dựng trắc nghiệm khách quan cho nhiều giảng viên Nhiều tài liệu vê xây dựng và sử dụng trắc nghiệm khách quan được xuất bản trong các năm này [28]

1.1.2.2 Một số nghiên cứu về thiết kế và sử dụng MCQ dạy học nội dung chuyển hóa vật chất và năng lượng ở động vật – SH 11 – THPT

Ở Việt Nam đã có nhiều nghiên cứu về việc xây dựng và sử dụng CHTNKQ trong dạy học như: Xây dựng và sử dụng CHTNKQ và câu TLN trong đánh giá kết quả học tập môn giáo dục học, Luận án tiến sĩ Trần Thị Tuyết Oanh, ĐHSP Hà Nội – 2000 [18] Xây dựng và sử dụng CHTNKQ dạng MCQ

để nâng cao chất lượng dạy và học môn di truyền ở trường cao đẳng sư phạm Luận án tiến sĩ, Vũ Đình Luận ĐHSPHN – 2005 [22]

- Học bài cũ, xem bài mới, đọc cả tài liệu tham khảo 5 2,29

việc dưới đây?

- Nghe bạn trả lời để nhận xét, đánh giá 92 42,2

- Giở sách vở ra đọc lại bài phòng khi thầy cô gọi lên bảng 52 23,85

- Tập trung suy nghĩ để tìm lời giải cho CH và xung phong trả lời 80 36,69

- Tìm lời giải đáp cho CH nhưng không xung phong lên trả lời vì

Từ bảng kết quả trên cũng cho thấy:

- 41,28% các em cho rằng việc chuẩn bị bài cũ ở nhà là việc học thuộc lòng bài cũ để kiểm tra miệng

9

- 2,29% HS tự giác đọc hay làm thêm các bài tập trong sách tham khảo Các em chỉ sử dụng SGK trong quá trình học tập mà không sử dụng thêm tài liệu nào khác

- 31,19% HS học bài cũ và chỉ xem qua bài mới

- Khi cô giáo kiểm tra bài cũ thì có 42,2% HS nghe bạn để xung phong nhận xét đánh giá Như vậy còn tới gần 60% các bạn chọn 3 phương án còn lại 60% các bạn HS này đều có sự chuẩn bị bài cũ chưa tốt, vẫn mang nặng tâm lí lo về điểm số nên mới học, tính tự giác học tập chưa có hoặc có nhưng các bạn còn nhút nhát

1.2.1.2 Việc dạy của GV

Để điều tra việc dạy của GV chúng tôi đã tiến hành trao đổi với 74 GV dạy học môn sinh thuộc tỉnh Hòa Bình và sử dụng phiếu điều tra

Bảng 1.2: Kết quả điều tra việc sử dụng các phương pháp dạy học SH của GV

1.2.2 Thực trạng việc thiết kế và sử dụng MCQ trong dạy học SH

Tiến hành điều tra về tình hình thiết kế và sử dụng hệ thống CHTNKQ của 74 GV sinh học thuộc tỉnh Hòa Bình thu được kết quả như sau:

10

Bảng 1.3: Kết quả việc thiết kế và sử dụng MCQ trong dạy học SH

1 Sử dụng câu hỏi MCQ bằng cách nào?

Tài liệu tham

khảo

50 67,56 Tự xây dựng 14 18,91 Nguồn khác 10 13,51

2 MCQ được sử dụng vào khâu nào của dạy học?

Kiểm tra bài cũ 25 33,78 Dạy kiến thức

4 Những khó khăn khi sử dụng MCQ trong dạy học

Chưa quen 12 16,21 Thiếu thời gian 27 36,48 HS không thực

- HS ít hứng thú với môn sinh học và có kết quả học tập môn sinh không cao

- Khi các em không hứng thú với môn học thì việc học môn sinh chỉ là học đối phó, học cho có đủ điểm

- Kì thi tốt nghiệp gần như chỉ trọng tâm ở kiến thức lớp 12

1.2.3.2 Về phía GV

- HS chưa thực sự yêu thích môn sinh, HS tỏ ra bình thường không ham tìm hiểu

- Thiếu sự hỗ trợ của phương tiện dạy học:

- 45 phút cho một tiết học, tính tích cực của HS trong giờ học là yếu tố quan trọng

11

CHƯƠNG 2 THIẾT KẾ VÀ SỬ DỤNG CÂU HỎI TRẮC NGHIỆM KHÁCH QUAN

NHIỀU LỰA CHỌN DẠY HỌC NỘI DUNG CHUYỂN HÓA VẬT CHẤT

VÀ NĂNG LƯỢNG Ở ĐỘNG VẬT 2.1 Thiết kế MCQ dạy học nội dung chuyển hóa vật chất và năng lượng ở động vật

2.1.1 Mục đích của việc thiết kế MCQ

Thiết kế bộ câu hỏi MCQ trong nội dung chuyển hóa vật chất và năng lượng ở động vật có đầy đủ các chỉ số đo để có thể sử dụng vào dạy học như: Dạy kiến thức mới, kiểm tra đánh giá, dùng cho học sinh tự học

Góp phần vào ngân hàng câu hỏi MCQ của nội dung chuyển hóa vật chất và năng lượng ở động vật, giáo viên có thể dễ dàng sử dụng trong quá trình dạy học

Bước 1: Xác định mục tiêu bài học

Bước 2: Phân tích nội dung để xây dựng bảng trọng số

Bước 3: Soạn thảo các CH trắc nghiệm

Bước 4: TN kiểm định các CH

2.1.3.2 Quy trình thiết kế MCQ dạy học nội dung chuyển hóa vật chất và năng lượng ở động vật

Bước 1: Xác định mục tiêu bài học

- Nghiên cứu nội dung kiến thức chuyển hóa vật chất và năng lượng ở động vật:

+ Phân tích nội dung chương chuyển hóa vật chất và năng lượng

+ Phân tích nội dung chuyển hóa vật chất và năng lượng ở động vật

- Xác định mục tiêu của nội dung chuyển hóa vật chất và năng lượng ở động vật

+ Mục tiêu của chương, của nôi dung chuyển hóa vật chất và năng lượng ở động vật

+ Mục tiêu từng bài:

Bước 2: Xây dựng bảng trọng số chi tiết CH TLN cho từng đơn vị kiến thức chuyển hóa vật chất

và năng lượng ở động vật

Bài 15: Tiêu hóa ở động vật 10 37,03 10 37,03 7 25,92 27

Bài 16: Tiêu hóa ở động vật 11 40,74 8 29,62 8 29,62 27

Bài 17: Hô hấp ở động vật 14 43,75 10 31,25 8 25 32

Bài 20: Cân bằng nội môi 12 54,45 9 49,09 1 4,54 22

- Sử dụng CH TLN kiểm tra kiến thức HS để tìm ra phương án nhiễu:

Sau khi xây dựng đuợc 161 CH TLN cho nội dung chuyển hóa vật chất và năng lượng ở động vật

SH lớp 11 – THPT, chúng tôi tiến hành kiểm tra trên 266 (bảy lớp) HS khối 12 của trường THPT Yên Thủy A

Bảng 2.2 Kết quả thu phương án nhiễu bằng câu hỏi TLN