Sử dụng phần mềm dạy học thiết kế bài giảng chương sinh trưởng và phát triển, sinh học 11 trung học phổ thông

Sử dụng phần mềm dạy học thiết kế bài giảng chương Sinh trưởng và phát triển, Sinh học 11 Abstract: Nghiên cứu cơ sở lý luận: vị trí, vai trò của phương tiện dạy học trong quá trình dạy

Sử dụng phần mềm dạy học thiết kế bài giảng chương Sinh trưởng và phát triển, Sinh học 11

Abstract: Nghiên cứu cơ sở lý luận: vị trí, vai trò của phương tiện dạy học trong quá

trình dạy học; Các định hướng sử dụng phần mềm dạy học trong quá trình dạy học; Vai trò của phần mềm dạy học trong dạy học sinh học; Cơ sở lý thuyết và giáo án điện tử Điều tra thực trạng sử dụng phần mềm vào dạy học chương Sinh trưởng và phát triển chương trình Sinh học 11 Xác định việc sử dụng phần mềm phù hợp với từng nội dung, bài dạy Sử dụng các phần mềm thiết kế các giáo án giảng dạy các bài trong chương Sinh trưởng và phát triển, sinh học 11 Thực nghiệm sư phạm nhằm kiểm tra giả thuyết của đề

tài Đánh giá được hiệu quả của việc sử dụng các phần mềm trong giảng dạy thực tế

Keywords: Phương pháp dạy học; Sinh học; Lớp 11; Phần mềm dạy học; Thiết kế bài giảng

Content

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

- Xuất phát từ định hướng đổi mới phương pháp giảng dạy

- Xuất phát từ sự bùng nổ thông tin và xu hướng ứng dụng công nghệ thông tin trong giảng dạy hiện nay

Xuất phát từ thực trạng sử dụng các phần mềm dạy học hiện nay của giáo viên ở các trường THPT còn nhiều hạn chế

Xuất phát từ đặc điểm nội dung chương trình Sinh học nói chung cũng như kiến thức Sinh học thuộc chương Sinh trưởng và phát triển có nhiều nội dung khó, trừu tượng

Với lý do đó, tôi chọn nghiên cứu đề tài Sử dụng phần mềm dạy học thiết kế bài giảng

chương “sinh trưởng và phát triển”, Sinh học lớp 11, trung học phổ thông

2 Mục tiêu nghiên cứu

- Sử dụng một số phần mềm dạy học nhằm thiết kế bài giảng dạy Chương sinh trưởng và phát triển – Sinh học 11

- Khai thác một cách hiệu quả các phần mềm vào dạy học, từ đó rút ra các kết luận cần thiết

về việc sử dụng Công nghệ thông tin trong dạy học một cách phù hợp

- Đánh giá được việc sử dụng các phần mềm dạy học thiết kế bài giảng dạy chương sinh trưởng và phát triển, sinh học lớp 11 mang lại hiệu quả cao hơn so với phương pháp dạy học truyền thống

3 Đối tƣợng và khách thể nghiên cứu

- Đối tượng nghiên cứu: Sử dụng phần mềm vào dạy học chương Sinh trưởng và phát triển – Sinh học 11

- Khách thể nghiên cứu: Học sinh lớp 11 trường Trung học phổ thông Xuân Trường, huyện Xuân Trường, tỉnh Nam Định

- Thời gian nghiên cứu: Từ tháng 01 năm 2012 đến tháng 10 năm 2012

5 Giả thuyết khoa học

Nếu sử dụng các phần mềm dạy học thiết kế các bài giảng thuộc chương Sinh trưởng và phát triển – Sinh học lớp 11 thì học sinh sẽ tiếp thu bài tốt hơn, từ đó nâng cao hiệu quả của việc dạy và học

6 Vấn đề nghiên cứu

Sử dụng các phần mềm dạy học vào thiết kế bài giảng chương Sinh trưởng và phát triển – Sinh học 11 như thế nào để mang lại hiệu quả cao trong quá trình dạy học

7 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Nghiên cứu cơ sở lý luận của đề tài

- Điều tra thực trạng sử dụng phần mềm vào dạy học chương Sinh trưởng và phát triển chương trình Sinh học 11

- Xác định việc sử dụng phần mềm phù hợp với từng nội dung, bài dạy

- Sử dụng các phần mềm thiết kế các giáo án giảng dạy các bài trong chương Sinh trưởng và phát triển, sinh học 11

- Thực nghiệm sư phạm nhằm kiểm tra giả thuyết của đề tài Đánh giá được hiệu quả của việc sử dụng các phần mềm trong giảng dạy thực tế

8 Phương pháp nghiên cứu

8.1 Phương pháp nghiên cứu tài liệu

8.2 Phương pháp điều tra bằng bảng hỏi

8.3 Phương pháp chuyên gia

8.4 Thực nghiệm sư phạm

9 Những đóng góp mới của đề tài

- Xác định được thực trạng của việc sử dụng các phần mềm dạy học trong soạn giảng các bài giảng chương Sinh trưởng và phát triển-Sinh học 11

- Xác định được việc sử dụng các phần mềm dạy học phù hợp với từng nội dung đơn vị kiến thức của bài học trong chương Sinh trưởng và phát triển-Sinh học 11

- Đánh giá được hiệu quả của việc sử dụng các phần mềm dạy học trong thiết kế các bài giảng chương Sinh trưởng và phát triển - Sinh học 11

- Đề xuất các biện pháp sử dụng phần mềm dạy học phù hợp với nội dung kiến thức bài dạy nhằm nâng cao hiệu quả của việc dạy và học

10 Cấu trúc của luận văn

Ngoài phần mở đầu, danh mục tài liệu tham khảo, kết luận, phụ lục, luận văn được trình bày trong 3 chương

Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn của đề tài

Chương 2: Sử dụng phần mềm dạy học thiết kế bài giảng chương Sinh trưởng và phát triển, Sinh học 11

Chương 3: Thực nghiệm sư phạm

Quốc, Thái Lan, Singapore đă sớm ứng dụng máy vi tính vào dạy học như một phương tiện dạy học tích cực

1.1.2 Ở Việt Nam

Có nhiều đề tài nghiên cứu về vấn đề sử dụng các phần mềm vào dạy học như:

Luận án Tiến sĩ của tác giả Hoàng Hữu Mạnh (2005) với đề tài “Sử dụng phối hợp các phần mềm dạy học để thiết kế các bài giảng chương Nguyên tử lớp 10 trung học phổ thông góp phần nâng cao chất lượng dạy học môn Hóa học”

Luận án Tiến sĩ của tác giả Nguyễn Tú Oanh (2003) với đề tài “Xây dựng và sử dụng phần mềm dạy học phần Sinh thái học lớp 11 bậc Trung học phổ thông”.[10,tr9]

Các đề tài trên đã nghiên cứu và ứng dụng các phần mềm dạy học để thiết kế các giáo án điện tử của một số môn học hoặc một phần kiến thức của môn học Tuy nhiên, việc nghiên cứu ứng dụng các phần mềm dạy học vào dạy Chương Sinh trưởng và phát triển, chương trình Sinh học lớp 11 thì chưa có tác giả nào thực hiện

1.2 Cơ sở lí luận

1.2.1 Ví trí, vai trò của phương tiện dạy học trong quá trình dạy học

Nhờ có các PTDH đã giúp cho quá trình truyền đạt các kiến thức cho người học được dễ dàng hơn, người học được tiếp cận kiến thức một cách chủ động hơn mà không phải mò mẫm trừu tượng

PTDH là một yếu tố cấu thành của quá trình dạy học và có mối quan hệ mật thiết với các

yếu tố cấu thành khác Trong PTDH có các PTTQ, đó là các dụng cụ, đồ dùng, thiết bị kĩ thuật từ đơn giản đến phức tạp

1.2.2 Các hướng sử dụng phần mềm dạy học trong quá trình dạy học

Trong quá trình dạy học, PMDH có thể sử dụng ở tất cả các khâu như: Dạy kiến thức mới, củng cố bài giảng, kiểm tra và đánh giá kết quả học tập…và có thể chia làm 3 cấp độ với các mức độ giá trị khác nhau

Sinh học là bộ môn khoa học thực nghiệm, nghiên cứu các vấn đề về sự sống, do đó PTTQ đóng vai trò hết sức quan trọng trong việc quan sát, mô tả các đối tượng, các nguyên lý hay các quá trình sinh học…

Đặc thù của bộ môn là nghiên cứu nhiều đối tượng khó quan sát trong điều kiện bình thường, các cơ chế Sinh học phức tạp đòi hỏi phải sơ đồ hóa trong giảng dạy đặc biệt là các sơ

đồ động, các thí nghiệm phức tạp tốn kém khó thực hiện trong điều kiện lớp học Tất cả đều có thể được khắc phục với sự hỗ trợ của các công cụ máy tính qua các PMDH

Theo định hướng đổi mới phương pháp dạy học, việc ứng dụng CNTT vào dạy học đã trở lên phổ biến và cần thiết đối với tất cả các môn học, đặc biệt là các môn khoa học thực nghiệm như môn Sinh học

1.2.4 Cơ sở lí thuyết về giáo án điện tử

Giáo án điện tử là một bản kế hoạch lên lớp của giáo viên được xây dựng bằng phần mềm tin học, được thiết kế cụ thể toàn bộ các hoạt động dạy học của giáo viên trên lớp Toàn bộ các hoạt động đó đã được multimedia một cách chi tiết có cấu trúc chặt chẽ và logic được quy định bởi cấu trúc bài học

1.3 Cơ sở thực tiễn

1.3.1 Đặc điểm nội dung chương trình Sinh học Trung học phổ thông

Sinh học là ngành khoa học tự nhiên nghiên cứu về sự sống Đối tượng của sinh học là thế giới sống Nhiệm vụ của Sinh học là tìm hiểu cấu trúc, cơ chế và bản chất các hiện tượng, quá trình, quan hệ trong thế giới sống và với môi trường, phát hiện những quy luật của sinh giới, làm cơ sở cho loài người nhận thức đúng và điều khiển được sự phát triển của sinh vật

1.3.2 Đặc điểm nội dung chương Sinh trưởng và phát triển – Sinh học 11

Nội dung kiến thức của chương Sinh trưởng và phát triển có nhiều nội dung khó, trừu tượng, học sinh không thể tiếp thu một cách đầy đủ nhanh chóng các kiến thức nếu chỉ được truyền tải qua các kênh thông tin trong SGK

Chương Sinh trưởng và phát triển đề cập đến những kiến thức có tính thực tiễn cao, có nhiều các tư liệu về hình ảnh, phim sinh học, hoặc các quá trình Sinh học được mô phỏng, do đó rất phù hợp với việc sử dụng giáo án điện tử phục vụ cho giảng dạy, vì chỉ có dạy bằng giáo án điện tử mới có thể chuyển tải hết được các nội dung kiến thức và các tư liệu minh họa cho bài học

1.3.3 Thực trạng sử dụng phần mềm thiết kế bài giảng chương Sinh trưởng và phát triển - Sinh học 11

Nhìn chung, việc giảng dạy bằng giáo án điện tử của giáo viên hiện nay chưa thường xuyên Sở dĩ như vậy là vì trong quá trình thực hiện giáo viên thường gặp phải những trở ngại chủ yếu là do trình độ Tin học yếu, cơ sở vật chất của nhà trường chưa đáp ứng được yêu cầu của việc dạy giáo án điện tử, chưa có nhiều phòng lắp đặt hệ thống máy tính và máy chiếu cũng như các phương tiện cần thiết khác để phục vụ cho một tiết dạy bằng giáo án điện tử của giáo viên

2.2 Nguyên tắc thiết kế bài giảng bằng phần mềm dạy học

2.2.1 Quán triệt mục tiêu dạy học

2.2.2 Nguyên tắc đảm bảo tính chính xác của nội dung

2.2.3 Nguyên tắc đảm bảo tính sư phạm

2.2.4 Nguyên tắc đảm bảo tương tác tối đa giữa thầy và trò để phát huy tính tích cực của học sinh

2.2.5 Nguyên tắc đảm bảo tính trực quan

2.2.6 Nguyên tắc đảm bảo tính hiệu quả

2.3 Sử dụng phần mềm dạy học vào thiết kế một số bài dạy trong chương Sinh trưởng và phát triển - Sinh học 11

2.3.1 Quy trình thiết kế bài giảng có sử dụng PMDH

Quy trình thiết kế một bài giảng có sử dụng PMDH gồm các bước :

- Bước 1 : Xác định mục tiêu bài học

- Bước 2 : Phân tích cấu trúc nội dung bài học

- Bước 3 : Thu thập và xây dựng các tư liệu phù hợp

- Bước 4 : Viết kịch bản bài giảng và thiết kế bài giảng sử dụng các PMDH

- Bước 5 : Chạy thử, chỉnh sửa và hoàn thiện

2.3.2 Sử dụng phần mềm dạy học vào thiết kế một số bài dạy trong chương Sinh trưởng và phát

triển - Sinh học 11

Như đã trình bày ở trên, trong luận văn tôi có sử dụng một số PMDH đó là Powerpoint,

Violet, LectureMaker, Buzan's iMindMap, Với các phần mềm công cụ này tôi tiến hành sử

dụng để thiết kế 6 bài học thuộc chương Sinh trưởng và phát triển-Sinh học 11, cụ thể là :

Bài 34 : Sinh trưởng ở thực vật

Bài 35 : Hoocmôn thực vật

Bài 36 : Phát triển ở thực vật có hoa

Bài 37 : Sinh trưởng và phát triển ở động vật

Bài 38 : Các nhân tố ảnh hưởng đến sinh trưởng và phát triển ở động vật

Bài 39 : Các nhân tố ảnh hưởng đến sinh trưởng và phát triển ở động vật (tiếp theo)

CHƯƠNG 3 THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 3.1 Mục đích thực nghiệm

Bước đầu đánh giá được tính hiệu quả và tính khả thi của việc sử dụng phần mềm dạy

học thiết kế bài giảng chương Sinh trưởng và phát triển – Sinh học 11

3.2 Nội dung thực nghiệm

3.2.1 Chọn trường, lớp thực nghiệm

Tôi tiến hành thực nghiệm trên đối tượng là học sinh khối 11 của trường THPT Xuân Trường, huyện Xuân Trường, tỉnh Nam Định

3.2.2 Bố trí thực nghiệm

Tôi tiến hành dạy thực nghiệm các bài của chương Sinh trưởng và phát triển - Sinh học

11, gồm 6 bài từ bài 34 đến bài 39, SGK Sinh học 11

+ Các lớp thực nghiệm : Gồm 2 lớp 11A3 và 11A9 được dạy theo giáo án điện tử có sử dụng các PMDH

Các lớp đối chứng : Gồm 2 lớp 11A4 và 11A8 dạy theo phương pháp truyền thống, được hướng dẫn như ở Sách giáo viên theo chương trình chuẩn của Bộ giáo dục và Đào tạo

Đối với lớp đối chứng: Nhìn chung không khí học tập trầm hơn, mức độ tiếp thu kiến thức còn phụ thuộc nhiều vào giáo viên, còn nhiều học sinh mơ hồ, không tập trung trong giờ học, ghi bài và tiếp thu một cách thụ động

3.3.2 Phân tích định lượng

3.3.2.1.Kết quả bài kiểm tra số 1

Bảng 3.1 Bảng thống kê kết quả bài kiểm tra số 1

Bảng 3.2 Bảng so sánh các tham số đặc trưng giữa lớp ĐC và lớp TN

Hình 3.1 Biểu đồ biểu diễn tần xuất điểm số bài kiểm tra số 1

Bảng 3.4 Bảng tần suất hội tụ tiến điểm bài kiểm tra số 1

(% học sinh đạt điểm x i trở lên)

xi

TN 84 100 100 100 100 98.81 92.86 77.38 46.43 14.29 4.76

ĐC 85 100 100 100 100 92.94 80.00 56.47 29.41 5.88 0.00

Lớp

Hình 3.2 Đồ thị biểu diễn tần suất hội tụ tiến điểm bài kiểm tra số 1 3.3.2.2 Kết quả bài kiểm tra số 2

Bảng 3.5 Bảng thống kê kết quả bài kiểm tra số 2

Hình 3.3 Biểu đồ biểu diễn tần xuất điểm số bài kiểm tra số 2

Bảng 3.8 Bảng tần suất hội tụ tiến điểm bài kiểm tra số 2

xi

TN 84 100 100 100 100 97.62 90.48 77.38 46.43 14.29 3.57

ĐC 85 100 100 100 100 94.12 80.00 56.47 29.41 5.88 0.00

Hình 3.4 Đồ thị biểu diễn tần suất hội tụ tiến điểm bài kiểm tra số 2 3.3.2.3 Kết quả bài kiểm tra số 3

Bảng 3.9 Bảng thống kê kết quả bài kiểm tra số 3

Lớp

Từ số liệu bảng 3.11 ta xây dựng được biểu đồ biểu diễn tần suất điểm số như sau:

Hình 3.5 Biểu đồ biểu diễn tần xuất điểm số bài kiểm tra số 3

Lớp

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10

TN 84 0 0 0 0 4.76 11.90 34.52 30.95 11.90 5.95

ĐC 85 0 0 0 2.35 17.65 20.00 29.41 22.35 7.06 1.18

Từ số liệu bảng 3.15 ta xây dựng được biểu đồ biểu diễn tần suất điểm số như sau:

Hình 3.7 Biểu đồ biểu diễn tần xuất điểm số bài kiểm tra số 4

Bảng 3.16 Bảng tần suất hội tụ tiến điểm bài kiểm tra số 4

(% học sinh đạt điểm x i trở lên)

Lớp

Hình 3.8 Đồ thị biểu diễn tần suất hội tụ tiến điểm bài kiểm tra số 4 3.3.2.5 Kết quả bài kiểm tra số 5

Bảng 3.17 Bảng thống kê kết quả bài kiểm tra số 5

Hình 3.9 Biểu đồ biểu diễn tần xuất điểm số bài kiểm tra số 5 Bảng 3.20 Bảng tần suất hội tụ tiến điểm bài kiểm tra số 5

(% học sinh đạt điểm x i trở lên)

Lớp

Hình 3.11 Biểu đồ biểu diễn tần xuất điểm số bài kiểm tra số 6

Bảng 3.24 Bảng tần suất hội tụ tiến điểm bài kiểm tra số 6

(% học sinh đạt điểm x i trở lên)

Lớp

Hình 3.12 Đồ thị biểu diễn tần suất hội tụ tiến điểm bài kiểm tra số 6 3.3.2.7 Kết quả bài kiểm tra số 7

Bảng 3.25 Bảng thống kê kết quả bài kiểm tra số 7

ĐC 85 0 0 0 4.71 21.18 22.35 24.71 18.82 8.24 0.00

Từ số liệu bảng 3.27 ta xây dựng được biểu đồ biểu diễn tần suất điểm số như sau:

Hình 3.13 Biểu đồ biểu diễn tần xuất điểm số bài kiểm tra số 7

Bảng 3.28 Bảng tần suất hội tụ tiến điểm bài kiểm tra số 7

(% học sinh đạt điểm x i trở lên)

Lớp

Hình 3.14 Đồ thị biểu diễn tần suất hội tụ tiến điểm bài kiểm tra số 7 3.3.2.8 Kết quả bài kiểm tra số 8

Bảng 3.29 Bảng thống kê kết quả bài kiểm tra số 8

ĐC 85 0 0 0 2.35 23.53 23.53 25.88 17.65 5.88 1.18

Từ số liệu bảng 3.31 ta xây dựng được biểu đồ biểu diễn tần suất điểm số như sau:

Hình 3.15 Biểu đồ biểu diễn tần xuất điểm số bài kiểm tra số 8 Bảng 3.32 Bảng tần suất hội tụ tiến điểm bài kiểm tra số 8

Lớp

KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ

1 Kết luận

Sau khi thực hiện đề tài nghiên cứu tại trường THPT Xuân Trường chúng tôi đưa ra một

số kết luận như sau:

1.1 Hệ thống hóa được cơ sở lí luận và thực tiễn của đề tài cho thấy việc sử dụng máy vi tính trong giảng dạy như một PTDH là một xu hướng tích cực trong đổi mới phương pháp giảng dạy, đặc biệt là việc sử dụng các PMDH trong soạn giảng giáo án điện tử Tuy nhiên, qua điều tra thực trạng sử dụng PMDH hiện nay của giáo viên trường THPT Xuân Trường - Nam Định trong soạn giáo án điện tử giảng dạy chương Sinh trưởng và phát triển-Sinh học 11 là chưa cao

1.2 Thiết kế được các bài giảng điện tử chương Sinh trưởng và phát triển, sinh học 11 Quy trình thiết kế một bài giảng có sử dụng PMDH gồm 5 bước, trong đó có các yêu cầu cụ thể của một bài giảng điện tử từ khâu thiết kế đến khâu thể hiện

1.3 Xây dựng được một số định hướng sử dụng PMDH như: Sử dụng PMDH một cách linh hoạt khi soạn giảng giáo án điện tử thì mới mang lại hiệu quả, tùy từng bài cụ thể, tùy từng đơn vị kiến thức mà sử dụng PMDH nào cho phù hợp hoặc phải sử dụng phối hợp các PMDH khác nhau cho từng đơn vị kiến thức hay từng bài cụ thể

1.4 Kết quả thực nghiệm cho thấy sử dụng các PMDH vào soạn giảng giáo án điện tử mang lại hiệu quả học tập cao hơn so với hình thức dạy học bằng giáo án truyền thống không có sự hỗ trợ của các PTDH hiện đại Kết quả xử lý số liệu các bài kiểm tra sau mỗi bài dạy ở lớp TN giá trị

trung bình X luôn cao hơn so với lớp đối chứng Các giá trị phương sai, độ lệch chuẩn, hệ số

biến thiên ở nhóm lớp thực nghiệm luôn nhỏ hơn so với lớp đối chứng Cụ thể, kết quả xử lý số

liệu bài kiểm tra sau khi dạy bài 36 Sinh trưởng và phát triển ở động vật, giá trị trung bình X

của lớp TN là 7.51 ở lớp ĐC là 6.77 Như vậy, điểm kiểm tra trung bình của lớp TN cao hơn lớp

ĐC là 0.74 điểm Ở lớp TN, giá trị phương sai là 1.19, độ lệch chuẩn là 1.41, hệ số biến thiên là 15.83 Trong khi ở lớp ĐC giá trị phương sai là 1.3, độ lệch chuẩn là 1.69, hệ số biến thiên là 19.15

2 Khuyến nghị

2.1 Đối với các nhà quản lý giáo dục

Cần có các chỉ đạo việc đẩy mạnh ứng dụng CNTT trong giảng dạy

2.2 Đối với các trường THPT