Rèn luyện kỹ năng hệ thống hóa kiến thức cho học sinh lớp 11 trung học phổ thông trong dạy học sinh học

Đề xuất những biện pháp hình thành từng loại kỹ năng cụ thể: xác định nội dung kiến thức cần được hệ thống hóa; xác định mối quan hệ giữa các nội dung kiến thức cần được hệ thống hóa; tr

Rèn luyện kỹ năng hệ thống hóa kiến thức cho học sinh lớp 11 trung học phổ thông trong dạy

học sinh học

Nguyễn Thị Hòa

Trường Đại học Giáo dục Luận văn ThS ngành: Quản lý giáo dục; Mã số: 60 14 05 Người hướng dẫn: PGS.TS Nguyễn Đức Thành

Năm bảo vệ: 2008

Abstract: Hệ thống hóa những cơ sở lý luận về rèn luyện kỹ năng hệ thống hóa kiến

thức Xác định được thực trạng trong việc rèn luyện kỹ năng hệ thống hóa ở trường Trung học phổ thông hiện nay Xác định các kỹ năng hệ thống hóa nói chung và cho học sinh lớp 11 nói riêng Đề xuất những biện pháp hình thành từng loại kỹ năng cụ thể: xác định nội dung kiến thức cần được hệ thống hóa; xác định mối quan hệ giữa các nội dung kiến thức cần được hệ thống hóa; trình bày hệ thống kiến thức để hệ thống hóa kiến thức

Sử dụng các biện pháp rèn luyện kỹ năng hệ thống hóa kiến thức cho học sinh trong dạy học chương III – Sinh trưởng và phát triển, chương IV – Sinh sản Thực nghiệm sư phạm nhằm xác định hiệu quả của các biện pháp rèn luyện kỹ năng hệ thống hóa kiến thức đã

1.2 Xuất phát từ yêu cầu cấp bách mang tính thời sự của sự nghiệp giáo dục, đổi mới PPDH thành một ưu tiên chiến lược để tìm giải pháp hữu hiệu nhằm thực hiện các mục tiêu kinh

tế - xã hội

1.3 Xuất phát từ thực trạng đổi mới PPDH hiện nay còn rất chậm, đặc biệt là rèn luyện

kĩ năng HTH kiến thức cho HS nói riêng và bộ môn Sinh học nói riêng

Xuất phát từ những lí do trên và căn cứ vào đặc điểm ưu thế của môn học chúng tôi chọn

đề tài: “Rèn luyện kĩ năng hệ thống hoá kiến thức cho học sinh lớp 11 trung học phổ thông trong

2.2 Ở Việt Nam

Đã có một số công trình của các tác giả nghiên cứu đề cập đến các vấn đề lí luận như: Trần Bá Hoành, Đinh Quang Báo, Nguyễn Đức Thành, Vũ Đức Lưu, Đặng Hữu Lanh, Lê Đình Trung và các tác giả nghiên cứu có liên quan đến rèn luyện kĩ năng HTH kiến thức như: Trần Hoàng Xuân, Phạm Thị My, Phan Thị Thanh Hội, Nguyễn Xuân Hồng (2003)

Tuy nhiên, trong chương trình sinh học mới, đặc biệt Sinh học 11 THPT - Sinh học cấp

cơ thể có nhiều tiềm năng cho việc rèn luyện kĩ năng HTH kiến thức cho HS, nhưng chưa có

công trình nào đi sâu nghiên cứu

3 Mục đích nghiên cứu

Xác định biện pháp hình thành kĩ năng HTH kiến thức trong dạy học Sinh học 11 THPT góp phần đổi mới PPDH bộ môn

4 Phạm vi nghiên cứu

Chương III: Sinh trưởng và phát triển; chương IV: Sinh sản – Sinh học 11 – THPT

5 Đối tƣợng và khách thể nghiên cứu

5.1 Đối tượng nghiên cứu

Kĩ năng HTH kiến thức và biện pháp rèn luyện trong dạy học Sinh học lớp 11 THPT

7 Giả thuyết khoa học

Rèn luyện HS kĩ năng hệ thống hóa kiến thức trong dạy học Sinh học 11 qua sơ đồ, lập bảng hệ thống …sẽ nắm vững kiến thức và phát triển năng lực tư duy

8 Nhiệm vụ nghiên cứu

8.1 HTH những cơ sở lí luận về rèn luyện kĩ năng HTH kiến thức

8.2 Xác định được thực trạng trong việc rèn luyện kĩ năng HTH ở trường THPT hiện nay

8.3 Xác định các kĩ năng HTH kiến thức nói chung và trong sinh học 11 nói riêng

8.4 Đề xuất những biện pháp hình thành từng loại kĩ năng để HTH kiến thức

8.5 Thực nghiệm sư phạm nhằm xác định hiệu quả của các biện pháp rèn luyện kĩ năng HTH kiến thức đã đề xuất

9 Phương pháp nghiên cứu

Sử dụng phối hợp các phương pháp nghiên cứu cơ bản sau:

9.1 Phương pháp nghiên cứu lý thuyết

Nghiên cứu các tài có liên quan, đặc biệt là tài liệu HTH kiến thức làm cơ sở lý thuyết cho

đề tài

9.2 Phương pháp điều tra cơ bản

Điều tra thực trạng về việc sử dụng SGK trong dạy học và rèn luyện kĩ năng HTH kiến thức cho HS của GV cũng như ý thức học tập bộ môn ở HS THPT hiện nay bằng phiếu điều tra,

bằng toạ đàm với giáo viên, học sinh, dự giờ để xác định thực trạng và phân tích nguyên nhân của thực trạng

9.3 Phương pháp thực nghiệm sư phạm

Nhằm kiểm chứng giả thuyết khoa học của đề tài

9.4 Sử dụng thống kê toán học để xử lý số liệu

10 Những đóng góp mới của đề tài

10.1 Từ sự phân tích lôgic nội dung kiến thức cơ bản và mối quan hệ giữa các kiến thức trong chương III: Sinh trưởng và phát triển; chương IV: Sinh sản theo cấp cơ thể, làm cơ sở xác định các kĩ năng HTH kiến thức

10.2 Đề xuất được nguyên tắc, quy trình rèn luyện kĩ năng HTH kiến thức

10.3 Đề xuất các biện pháp rèn luyện kĩ năng HTH kiến thức

10.4 Thiết kế mẫu giỏo ỏn rèn luyện kĩ năng HTH kiến thức trong dạy học chương III: Sinh

trưởng và phát triển; chương IV: Sinh sản

11 Cấu trúc của luận văn

Luận văn gồm 3 phần:

- Mở đầu

- Nội dung luận văn gồm 3 chương

- Kết luận, khuyến nghị và tài liệu tham khảo

Chương 1: CƠ SỞ CỦA VIỆC RÈN LUYỆN KĨ NĂNG

HỆ THỐNG HÓA KIẾN THỨC

Trong chương này, luận văn tập trung vào việc nghiên cứu cơ sở lí luận :phân tích khái niệm hệ thống, HTH kiến thức, vai trò HTH kiến thức; phân tích khái niệm kĩ năng, kĩ năng HTH kiến thức; cơ sở thực tiễn của rèn luyện HS kĩ năng HTH kiến thức trong dạy học cùng với việc xác định mục tiêu, cấu trúc chương trình, phân tích logic nội dung kiến thức phần Sinh trưởng và phát triển; Sinh sản làm cơ sở cho việc đề xuất các nguyên tắc đến việc xác lập một quy trình và các biện pháp rèn luyện kĩ năng HTH kiến thức cho HS Góp phần nâng cao chất lượng dạy học bộ môn và bồi dưỡng năng lực hoạt động nhận thức sáng tạo về thế giới khách quan cho HS ở trường THPT

1.1.1.2 Khái niệm hệ thống hoá kiến thức

Hệ thống hoá là làm cho các kiến thức về các sự vật, hiện tượng, quan hệ,… trở nên có hệ thống

1.1.1.3 Vai trò của việc hệ thống hoá kiến thức

- Trong dạy học việc hệ thống hóa kiến thức được sử dụng để giáo viên tóm tắt tài liệu, sách giáo khoa một cách cô đọng Đồng thời tổ chức cho học sinh nghiên cứu các nguồn tài liệu

và diễn đạt những thông tin đọc được, gia công nó theo một định hướng nhất định để rút ra được những mối quan hệ giữa các nội dung kiến thức

- Hệ thống hoá kiến thức giúp HS hình thành được kiến thức mới dưới góc độ mới, củng

cố những điều đã học, sắp xếp chúng thành một hệ thống chặt chẽ, lý giải được ý nghĩa sâu xa của kiến thức, biết cách diễn đạt ý tưởng của mình bằng ngôn ngữ của chính mình khi nghiên cứu nội dung Sinh học

- Hệ thống hoá kiến thức sẽ có tác dụng rèn luyện học sinh những phẩm chất trí tuệ: + Rèn luyện kĩ năng đọc tóm tắt tìm ra ý chính, cơ bản, cốt lõi nhất trong tài liệu, sách giáo khoa Đồng thời thiết lập được mối quan hệ giữa các thành phần kiến thức

+ Hình thành và vận dụng thành thạo các thao tác tư duy cơ bản như: so sánh, phân tích, tổng hợp, khái quát, trừu tượng hoá, xác lập các mối quan hệ… trên cơ sở đó phát triển năng lực tiếp nhận và giải quyết vấn đề, năng lực tự học và thói quen tự học, sáng tạo, giúp cho học sinh

có thể tự học suốt đời Đây là một trong những yêu cầu căn bản của lí luận dạy học nói chung và

lí luận dạy học Sinh học nói riêng

1.1.2 Kĩ năng

1.1.2.1 Kĩ năng

Là khả năng vận dụng có mục đích và sáng tạo những kiến thức thu nhận được trong một lĩnh vực nào đó vào thực tế để giải quyết một nhiệm vụ mới

1.1.2.2 Kĩ năng hệ thống hoá kiến thức

Là khả năng vận dụng thành thạo, sáng tạo, có mục đích các thao tác phân chia sự vật, hiện tượng theo một trật tự logic chặt chẽ về nội dung, các yếu tố thành phần, mối quan hệ giữa các yếu tố trong sự vật, hiện tượng, từ đó phối hợp chúng, khái quát chúng cũng theo một trật tự

logic nhất định thành một chỉnh thể mới tuỳ theo mục đích cần hệ thống

1.2 Cơ sở thực tiễn

Phần này điều tra tìm hiểu tình hình GV cho HS sử dụng SGK để hướng dẫn HTH kiến thức, tình hình rèn luyện HS kĩ năng HTH kiến thức và điều tra về việc học tập của HS để tìm những nguyên nhân hạn chế chất lượng dạy học Sinh học ở trường THPT

Quá trình điều tra được tiến hành vào năm học 2007- 2008 ở các trường chúng tôi sẽ tiến hành thực nghiệm và một số trường thuộc các vùng miền khác nhau, có chất lượng dạy học khác nhau

1.2.1 Việc dạy của giáo viên

Kết quả điều tra tình hình GV cho HS sử dụng SGK để hướng dẫn HTH kiến thức cho thấy: ở trên lớp, SGK chỉ được sử dụng để HS tự đọc những nội dung kiến thức đơn giản(cũng không thường xuyên 27,5 % ) mà không yêu cầu HS gia công sử lý nội dung như phân loại tài liệu, phân tích tư liệu, tổng hợp( 0 %)

Tình hình rèn luyện HS kĩ năng HTH kiến thức trong dạy học Sinh học, số GV rèn luyện

HS kĩ năng HTH trong nghiên cứu tài liệu mới, củng cố hoàn thiện kiến thức cũng không thường xuyên chiếm tỉ lệ rất ít(12,5%) và tập trung chủ yếu ở trường THPT trong nội thành Phần lớn

GV chưa sử dụng các biện pháp rèn luyện kĩ năng HTH kiến thức trong quá trình dạy học

1.2.2 Việc học của học sinh

- Đa số học sinh không ham thích với môn học

- Chưa tách ra được nội dung kiến thức chính, bản chất từ tài liệu; chưa xác định được mối quan hệ giữa các thành phần kiến thức để có thể chắt lọc, cô đọng, HTH kiến thức thành hệ thống (80,93 %)

- Số học sinh hiểu sâu kiến thức, có phương pháp học tập chủ động, sáng tạo chiếm tỉ lệ thấp, từ đó dẫn đến chất lượng lĩnh hội kiến thức, kết quả học tập thấp

Những tồn tại trên có thể do một số nguyên nhân sau:

- Một bộ phận GV ý thức vươn lên cái mới, cái tích cực, cải tiến PPDH của còn mờ nhạt, lối dạy thông báo, giải thích kiến thức và lối học thụ động đang là thói quen phổ biến trong nhà trường hiện nay

- Các hoạt động chỉ đạo nghiên cứu, bồi dưỡng giảng dạy còn nặng về khai thác tìm hiểu nội dung, chương trình và SGK, thiếu một sự chuẩn bị đồng bộ đối với các mắt xích trong mối quan hệ rất chặt chẽ là mục tiêu - nội dung - phương pháp - phương tiện dạy học

- Việc bồi dưỡng thay sách cho GV chủ yếu là tập trung vào kiến thức, thời gian còn ít, giáo viên trước khi tham gia các lớp tập huấn thay sách chưa được nghiên cứu kĩ chương trình và SGK mới, nhiều GV chưa coi việc tập huấn thay sách là nhiệm vụ và nhu cầu không thể thiếu đối với bản thân, còn vắng mặt tuỳ tiện nên không thực sự có hiệu quả, mang tính hình thức, phong trào

- Việc rèn luyện kĩ năng HTH kiến thức không dễ thực hiện, trong khi đó GV chưa có nhiều mẫu cụ thể để vận dụng

- Việc kiểm tra, củng cố, đánh giá và thi cử vẫn chưa đổi mới nhiều Thi và kiểm tra còn nặng về tái hiện kiến thức (đánh giá và thi cử như thế nào sẽ có cách dạy, đối phó tương ứng)

- Về phía quản lí của Bộ Giáo dục và Đào tạo, còn quá chậm đổi mới, chưa khuyến khích, động viên, khen, chê kịp thời

1.3 Mục tiêu, cấu trúc chương trình và logic nội dung kiến thức phần Sinh học cơ thể( chương III: Sinh trưởng và phát triển; chương IV: Sinh sản - Sinh học 11 ở trường Trung học phổ thông)

Trong phần này luận văn đã xác định mục tiêu, cấu trúc chương trình, phân tích logic nội dung kiến thức phần sinh trưởng và phát triển, sinh sản ( Sinh học 11 ở trường THPT) làm cơ sở cho việc đề xuất các nguyên tắc và các bước của quy trình, các biện pháp rèn luyện kĩ năng HTH kiến thức trong dạy học phần sinh trưởng và phát triển, sinh sản

Chương 2 CÁC BIỆN PHÁP RÈN LUYỆN HS KỸ NĂNG HỆ THỐNG HÓA KIẾN THỨC TRONG CHƯƠNG III: SINH TRƯỞNG VÀ PHÁT TRIỂN; CHƯƠNG IV: SINH

SẢN – SINH HỌC 11 – THPT

Trong chương này, chúng tôi đã nghiên cứu đề xuất 4 nguyên tắc cơ bản của việc rèn luyện

HS kĩ năng HTH kiến thức trong dạy học phần sinh học tế bào( chương III và chương IV) Trong

đó đưa ra 3 mức độ hệ thống hoá kiến thức được sắp xếp từ dễ đến khó nhằm phù hợp với các

đối tượng HS, giúp kích thích HS tích cực, tự lực tham gia học tập Khi rèn luyện kĩ năng HTH kiến thức phải dựa trên nguyên tắc và quy trình nhất định Vì vậy, chúng tôi đề xuất 5 bước của quy trình HTH kiến thức và coi nguyên tắc, quy trình là hai khâu quan trọng đóng vai trò trung tâm trong rèn luyện HS kĩ năng HTH kiến thức

Các nguyên tắc, quy trình HTH kiến thức như sợi chỉ đỏ xuyên suốt, chỉ đạo việc rèn luyện HS kĩ năng HTH kiến thức Ba biệp pháp cụ thể cùng 3 ứng dụng rèn luyện kĩ năng HTH cho HS trong khâu tiếp thu kiến thức mới, củng cố đáng giá, hoàn thiện kiến thức và hướng dẫn

tự học ở nhà, làm cơ sở cho việc vận dụng soạn, giảng các bài học phần sinh trưởng và phát triển, sinh sản (Sinh học 11) Đây cũng chính là quy trình tổ chức các bài thực nghiệm ở chương sau

2.1 Những nguyên tắc và quy trình của việc rèn luyện học sinh kĩ năng hệ thống hoá kiến thức

2.1.1 Những nguyên tắc của việc rèn luyện học sinh kĩ năng hệ thống hoá kiến thức

2.1.1.1 Quán triệt mục tiêu khi rèn luyện kĩ năng hệ thống hoá kiến thức

Mục tiêu của mỗi bài học không chỉ hình thành những kiến thức, kĩ năng, thái độ mà quan trọng hơn cả là việc phát triển tư duy để HS tự kiến tạo được kiến thức cho mình và vận dụng được kiến thức Do đó, trong quá trình rèn luyện kĩ năng hệ thống hoá kiến thức, giáo viên phải luôn bám sát mục tiêu của bài học và hình thành các thao tác phù hợp với nội dung bài học

2.1.1.2 Phát huy được tính tích cực của học sinh

Các biện pháp áp dụng phải thể hiện sự liên kết hoạt động “thầy chủ đạo - trò chủ động”, thống nhất hoạt động dạy và hoạt động học ở trường phổ thông

Khi hệ thống hoá kiến thức điều quan trọng là đưa học sinh tham gia vào việc lập bảng,

sơ đồ hệ thống hoá kiến thức một cách tích cực nhất Bằng những chỉ dẫn hay hệ thống câu hỏi nhất là các câu hỏi phát triển kĩ năng so sánh, phân tích, tổng hợp, khái quát hoá, dựa vào đó học sinh sẽ xác định được nội dung và xác định mối quan hệ giữa các nội dung, qua đó lĩnh hội được kiến thức

2.1.1.3 Nâng dần khả năng hệ thống hoá kiến thức từ mức lượng kiến thức đơn giản đến lượng kiến thức phức tạp

Trong quá trình rèn luyện kĩ năng hệ thống hoá kiến thức cho học sinh, tuỳ thuộc vào trình độ năng lực cụ thể của học sinh, giáo viên nâng dần yêu cầu các mức độ hệ thống hoá kiến

thức từ dễ đến khó, không nóng vội sẽ dễ làm cho học sinh chán nản khi không thực hiện được các yêu cầu giáo viên đặt ra

Chúng tôi đưa 3 mức độ hệ thống hoá kiến thức được sắp xếp từ dễ đến khó như sau: Mức 1: HS nghiên cứu các thông tin trong phạm vi của một mục trong SGK hay tài liệu học tập ( khối lượng kiến thức, mối quan hệ giữa các kiến thức ít và đơn giản) rồi sơ đồ hoá hoặc lập bảng HTH dưới sự hướng dẫn của GV thông qua các câu hỏi dẫn dắt, gợi ý hoặc các bài tập

Mức 2: HS nghiên cứu các thông tin có thể là cả bài học ( khối lượng kiến thức, mối quan

hệ giữa các kiến thức nhiều hơn và phức tạp hơn) rồi sơ đồ hoá hoặc lập bảng HTH dưới sự hướng dẫn của GV thông qua các câu hỏi dẫn dắt, gợi ý hoặc các bài tập

Mức 3: Tự xây dựng bảng, sơ đồ hệ thống hoá kiến thức cho một chương, hoặc một chủ

đề (lượng kiến thức, mối quan hệ giữa các kiến thức nhiều hơn, phức tạp hơn mức 1 và 2) qua hướng dẫn của giáo viên

2.1.1.4 Đảm bảo tính logic và cấp độ cơ thể trong chương III: Sinh trưởng và phát triển; chương IV: Sinh sản

Về mặt logic hình thức cả 2 chương đều bắt đầu từ khái niệm sinh trưởng, phát triển, sinh sản tới cơ chế của mỗi quá trình, sau là các nhân tố ảnh hưởng tới các quá trình đó Trong đó, cũng đã thể hiện được mối quan hệ giữa các kiến thức như hai quá trình sinh trưởng và phát triển tuy khác nhau nhưng có liên quan mật thiết, mối tương quan này ở các cơ thể khác nhau là không giống nhau và tùy thuộc vào môi trường Trong tiến trình tổ chức bài học, các bước xây dựng hệ thống phải được sắp xếp thành một chỉnh thể theo một thứ tự nhất định như tính đến sự kế thừa nội dung từ những bài đã học, đang và sẽ học Từ hiện tượng đến bản chất, từ bản chất cấp thấp đến bản chất cấp cao

Tóm lại, khi hệ thống hoá kiến thức phải đảm bảo được các nguyên tắc nêu trên Tất nhiên, không phải lúc nào cũng đầy đủ các nguyên tắc đó, điều đó còn tuỳ thuộc vào mục đích sử dụng trong khâu nghiên cứu tài liệu mới, trong khâu củng cố, luyện tập hay tổng kết, trong khâu kiểm tra đánh giá… Tuy nhiên, các nguyên tắc đó phải cố gắng thể hiện trong mỗi bảng, sơ đồ

Sơ đồ 2.3 Quy trình rèn luyện kĩ năng hệ thống hoá kiến thức

2.1.2.2 Giải thích các bước

2.2 Nội dung của hệ thống hoá kiến thức

Để hệ thống hoá kiến thức trong sách giáo khoa có thể dùng bảng hệ thống hay sơ đồ Trong sơ đồ có sơ đồ hệ thống kiến thức và sơ đồ khái quát

2.2.1 Yêu cầu của sơ đồ, bảng hệ thống hoá kiến thức

2.2.2 Xây dựng bảng hệ thống hoá kiến thức

Để xây dựng bảng hệ thống hoá kiến thức chúng tôi hướng dẫn 5 bước như sau:

Sơ đồ 2.4 Các bước xây dựng bảng hệ thống hoá kiến thức

Xác định mối quan hệ giữa các nội dung kiến thức

Thiết lập các cột, các hàng